كەڭ پەيىلدى حالقىمىز اۋەل باستان دوستىققا, تاتۋ كورشىلىككە ەرەكشە ءمان بەرگەن, قولىنداعى بارىن ءبولىسىپ, ريزىعىن اسىرعان. قازاقتىڭ بۇل دارحاندىعى تالايلى تاعدىر ايداپ قازاق دالاسىن پانالاعان كوپتەگەن ەتنوسپەن قارىم-قاتىناسىندا ەرەكشە كورىنىس تاپقان. بۇل اسىرەسە ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن انىق كورىندى.
تۇركىستان وبلىسىنىڭ بۇرىنعى «قازاقستاننىڭ 40 جىلدىعى» (قازىر الپامىس باتىر) كەڭشارى كەزىندە بىرنەشە ەتنوس وكىلى تۇراتىن ۇلكەن شارۋاشىلىق-تىن. «قاپلانبەك» شاراپ زاۋىتىنىڭ قوسالقى شارۋاشىلىعى رەتىندە اشىلعان كەڭشاردا شاراپ زاۋىتى, تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى بولدى. جەمىس-جيدەك, كوكونىس وسىرەتىن.
1981 جىلى ىرگەدەگى اۋىلدان كەنتكە كوشىپ كەلگەندە اندرەي ساندەردىڭ وتباسىمەن كورشى بولدىق. ۇلتى نەمىس اندرەي كوكە دە, زينا تاتەي دە قازاقشاعا سۋداي. بريگادير اندرەي اۋداندىق «ماقتاشى», «كەلەس تاڭى» گازەتىن وقىپ وتىرۋشى ەدى. ا.ساندەردىڭ 6 بالاسى بار. ءبىر قىزى جەتىسايدا, 4 ۇلى تاشكەنتتە تۇرادى, ءۇيلى-باراندى. ءبىز كوشىپ كەلگەننەن كەيىن كەنجەلەرى ساشكا اسكەردەن كەلدى. زينا تاتە مەنىڭ اپاما ۇل-قىزدارىنىڭ تاشكەنتتەگى اۆياتسيا زاۋىتىندا مىقتى مامان ەكەنىن ايتىپ, ميشام – ينجەنەر, ۆيتيام – توكار, ماريشام بۋحگالتەر دەپ مارقايىپ وتىرۋشى ەدى.
اندرەيدىڭ تاشكەنتتەگى ۇل-قىزدارى جۇما كۇنى كەشتەتىپ قارا شاڭىراققا ات باسىن تىرەيدى. سەنبى كۇنى بارلىعى جابىلىپ بار شارۋانى ءبىتىرىپ تاستايدى. سودان ءۇش ءۇي ارىدە تۇراتىن جالعىزباستى بەرتا تاتەنىڭ شارۋاسىن تاپ-تۇيناقتاي تىندىرادى. جەكسەنبى كۇنى بالىققا بارادى, مونشا جاعىپ, كىشىگىرىم وتباسىلىق مەرەكە ۇيىمداستىرادى. كورشى ءۇي جاقتان اۋەلەگەن گارموننىڭ اۋەزدى ءۇنى ەلىكتىرمەي قويمايتىن. نەمىس كورشىلەرىمىز جيىن-تەرىم كەزىندەگى قول كۇشىن تالاپ ەتەتىن جۇمىستارعا قولعابىس ەتۋدە ايانبايتىن. وتە ەڭبەكقور وتباسى. تاقىمىندا ءبىر-ءبىر «ۆولگا», «جيگۋلي», شىتتاي كيىنگەن ولاردى مۇنداي قاراپايىم دەپ ويلاماعانبىز.
بەرتا تاتەي دە وتە مەيىرىمدى جان ەدى. كوشە-كولەمدەگى كۇللى اۋىرعان جاننىڭ قامقورى-تىن. بىلمەيتىن ەم-دومى جوق. ءۇي ىرگەلىك ەگىنجايىندا وسپەيتىن كوكونىس جوق. باۋ-باقشاسى دا جايقالىپ تۇرادى. سالات, كوكونىس جابۋدىڭ حاس شەبەرى. بەرتا تاتە ءدامدى سالاتتارىن دۇكەنشى دۇيسەنبايدىڭ وتباسىمەن بولىسەدى. دۇيسەنباي دا قات تاۋارلارمەن نەمىس اپاسىن جارىلقاپ جۇرەدى. «جورگەگىمنەن ارقالاپ باققان اپام, ۇلىمنىڭ قۇدالىعىندا توردە وتىرادى» دەيتىن. راسىندا تۋعان اپاسىنداي بولىپ كەتكەن. 1942 جىلى ستالينگرادتان جەر اۋدارىلعاندا كورشى «ەنگەلس» كولحوزىنا ءبىراز وتباسى كەلىپتى. سۇلتانباي اقساقال قورجىن ءۇيدىڭ ءبىر بولمەسىن بوساتىپ بەرىپ, بۇلاردى قامقورلىعىنا الىپتى. ارىپ-اشىپ كەلگەندەرگە بارىن بەرىپ, قارا ناندى ءبولىپ جەپ, كوجە-قاتىعىن بىرگە ءىشىپتى. ەكى وتباسىنىڭ ۇلكەندەرى جەڭىستى جاقىنداتۋ جولىندا كۇندىز-ءتۇنى كولحوز جۇمىسىندا جۇرەدى. ەرەسەكتەرىن مايدانعا اتتاندىرعان اقساقالدىڭ كەيىنگى 6 بالاسى, ءوزىنىڭ 4 باۋىرى بار بارىنە 9 جاستاعى بەرتا باس بولىپ وتىرادى ەكەن.
90-جىلدارى كەڭشارداعى ورىس-نەمىستەردىڭ كوبى تاريحي وتاندارىنا ورالا باستادى. بەرتا تاتەنى ۆولگوگرادتا تۇراتىن قىزى كوشىرىپ الىپ كەتىپتى. ۆولگوگرادتان حات جازىپ تۇراتىن. ەستۋىمىزشە ولار دا گەرمانياعا قونىس اۋدارماق بولعان. 1993 جىلى ساندەرلەر وتباسى دا گەرمانياعا كوشتى.
2000 جىلى جازدا اۋىلعا گەرمانيادان ۆيكتور ساندەر كەلىپتى. انام ۇيدە نەمەرەلەرىمەن وتىر ەكەن.
– ءاي, ساشكەمىسىڭ؟ اكە-شەشەڭ امان با؟ زينا قالاي, – دەپ قالبالاقتاپ قالادى انام.
– اپا, مەن ۆيكتورمىن عوي!
– ە-ە, اينالايىن, بەكتۇرسىڭ با, كوزىم ناشارلاعان, جىعا تانىمادىم, داۋىستارىڭ ۇقسايدى ەكەن...
– اپا-اۋ, ايران بار ما؟ ءسىزدىڭ قاتىعىڭىز, قۇرت-مايىڭىزدىڭ ءدامى بولەك ەدى عوي...
ۆيكتور اكە-شەشەسىنىڭ اماندىعىن, وزدەرىنىڭ جاعدايى جاقسى ەكەنىن, تەك اتا-اناسىنىڭ ەلدى قاتتى ساعىنىپ, اسىرەسە اناسىنىڭ ءجيى جىلاپ وتىراتىنىن ايتىپتى. ۇيلەرىن ساتىپ العان جاڭا كورشىمىزدەن رۇقسات سۇراپ تۋعان ءۇيىن, اۋلانى, كوشەنى, اۋىلدى ەرىنبەي ەكى-ءۇش كۇن ءجۇرىپ قول كامەراسىنا ءتۇسىرىپتى. كورشىلەردى ارنايى سويلەتىپ, ءتۇسىرىپ الىپ, ءۇش-ءتورت كۇن تۋعان اۋىلدا اۋناپ-قۋناپ, سوسىن گەرمانياعا قايتا كەتىپتى.
بەرتا تاتەگە توپىراق رەسەيدەن بۇيىردى. گەرمانياعا كوشۋ ءۇشىن قۇجات دايىنداپ, ۆيزا كۇتىپ جۇرگەندە جۇرەگى سىر بەرىپ, كوپ اۋىرماي كوز جۇمعان. وسى حاباردى جەتكىزگەن جەدەلحاتتى الا سالىسىمەن دۇكەنشى دۇيسەنباي (90-جىلداردىڭ قيىن كەزى) جول-پۇلعا ءبىر قاراسىن ساتىپ, جەرلەۋىنە بارىپ كەلدى.
تۋعان اۋىلدىڭ نەمىستەرى تۋرالى جىلى ەستەلىكتەر سانامدا ءجيى جاڭعىرادى. نەمىس ءتىلى پانىنەن ساباق بەرگەن اپايىمىز فريدا ۆلاديميروۆنا شتەينەرت قانداي كەرەمەت جان ەدى. مۇنتازداي تازا, مۇزداي كيىنىپ جۇرەتىن. جاسى ۇلعايىپ قالسا دا ءوزىن جيناقى, ءتىپ-تىك ۇستايتىن. ناعىز تەكتىلىكتىڭ ەتالونىنداي. ال مەكتەبىمىزدىڭ مۋزىكانتى اماليا رەللينگولدوۆنا اپاي اككوردەونىن ارقالاپ ءجۇرىپ, جۇرگەن جەرىن توي-دۋمانعا اينالدىرىپ جىبەرەتىن. اۆتومەحنيكادان ساباق بەرگەن ۆولوديا اعاي تەحنيكانى شەبەر مەڭگەرگەن جان ەدى. 80-جىلداردىڭ باسىندا ۇزدىك مەحانيك ۆ.ششۆارتستىڭ پەداگوگيكالىق ءبىلىمى, ديپلومى بولماسا دا ونى مەكتەپكە مۇعالىمدىككە شاقىرعان ديرەكتورىمىزدىڭ بۇل قادامىن كوپشىلىك قۋانا قولداعان-دى. ۆولوديا اعايدان ءتالىم العان تالاي شاكىرت كەيىن تەحنيكا سالاسىنىڭ مىقتى مامانى بولىپ شىقتى.
بايتاق قازاقستاندى مەكەن ەتكەن قانشاما ەتنوس بار. ولار جەرگىلىكتى قازاق حالقىمەن قارىم-قاتىناسىن جوعارى دەڭگەيدە جالعاستىرىپ كەلەدى. قازاق ەلىنە دەگەن العىستارى شەكسىز. سولاردىڭ اراسىندا قازاق ۇلتى دەگەندە, قازاقستان دەگەندە پەيىلدەرى ەرەكشە قازاقستاندىق نەمىستەردىڭ ورنى بولەك.
اتىرگۇل ءتاشىم,
جۋرناليست