توكارعا كەلگەندە توقىراپ تۇرمىز

قىزىلوردادا «كۆانت» دەيتىن مەكەمە بار. كەزىندەگى تسەلليۋلوزا-كارتون زاۋىتى قۇرامىنداعى ءبىر تسەحتىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان كاسىپورىن قازىر قازاقستانداعى تەمىر بۇيىمدارىن جاسايتىن ۇلكەن ءوندىرىس ورنىنا اينالعان. مەكەمەنىڭ تۇتىنۋشىلارى ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن تابىلادى. وسىنداي ۇلكەن كاسىپورىنداعى پروبلەمانىڭ ءبىرى – مامان تاپشىلىعى.

– كەزىندە وسى قىزىلوردانىڭ وزىندە عانا مەحانيكالىق باعىتتاعى 5 زاۋىت جۇمىس ىستەپ تۇردى. كەشەگى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە وسى ءوندىرىس ورىندارى توقتاپ, ونداعىلار جان-جاققا كەتكەنى ەشكىمدى ويلاندىرا قويمادى. «بالاپان باcىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا» دەيتىندەي مەزگىلدە وعان قينالعان دا ەشكىم بولعان جوق. مىنە, وسى ساتتەن باستاپ بىزدە جىلدار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان ماماندار لەگى ءۇزىلدى, – دەيدى «كۆانت» جشس ديرەكتورى جاڭاباي بەكىشەۆ.

اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋدەن اۋلاق­پىز, قازىر جۇمىسشى ماماندىقتاردى دايارلاۋ باعىتىندا جاقسى باستاما بار. بىراق ەڭبەك نارىعى ەسكەرىلمەگەندىكتەن بۇل ىستە جۇيەسىزدىك باسىم. مىسالى, ءدال وسى مەكەمەگە 30 جىل بويى توكار, فرەزەرشى مامان مەن وپەراتور كەلمەگەن. قازىر ءوندىرىس ورنىنداعى 25 توكارلىق ستانوكتا 9 شەبەر جۇمىس ىستەپ جاتىر.

جالپى سانى 100-دەن اساتىن قۇرىل­­عىنىڭ كوبى ء«تىلىن» بىلەتىن ما­ماننىڭ تاپشىلىعىنان قاڭتارىلىپ تۇر­عانى تاعى بار. سوندا مەملەكەتتىڭ جىل سايىن ميللياردتاعان قارجى جۇم­­ساپ, دايارلاعان ماماندارى قاي­دا؟! ارينە, قاعاز جۇزىندە ءبارى كەرەمەت. جىل سايىن مىڭداعان ادام جۇمىس تاپقانى تۋرالى ەسەپ بەرىلەدى. بىراق ءىس جۇزىندە ءبارى كەرىسىنشە بولىپ تۇر.

وسى ماسەلەگە بايلانىستى وبلىس­تىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ مالىمەتى قولىمىزعا ءتيدى. وندا سوڭعى 3 جىلدا وقۋ ورىندارىنىڭ قولدانىستاعى ليتسەنزيالارىنا ساراپتاما جۇرگىزە وتىرىپ, ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇرانىسى نەگىزىندە 26 جاڭا ماماندىق, 111 جاڭا بىلىكتىلىك بويىنشا مەملەكەتتىك تاپ­سىرىس ورنالاستىرىلعانى ايتىلادى.

– سىر وڭىرىندە ءوندىرىس ورىندارى دا از ەكەنىن وسى ايماقتىڭ تىنىس-تىر­شى­لىگىنەن حاباردار اركىم-اق بىلەدى. ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ سەرىكتەستىك ەلى­مىز بويىنشا باسەكەلەسى جوق كاسىپ­ورىن سانالادى. وسىنداي ساناۋلى ءوندىرىس ورىندارى ءۇشىن جىل سايىن جۇزدەگەن مامان دايارلاۋدىڭ قانداي قاجەتتىلىگى بار؟ جارايدى, دايارلاندى دەلىك, سول ماماندار وندىرىسكە كەلمەي قايدا ءجۇر؟ – دەيدى جاڭاباي بەكىشەۆ. – مىسالى, قازىر مەن 64 جاسقا كەلدىم. سەنسەڭىز, وسى ءىستى تاپسىرىپ, ورنىما تاستاپ كەتەتىن ادام تاپپاي وتىرمىن. بىزدەگى تسەح باسشىسى 74-تەن استى. ول كىسىنىڭ دە ورنىن باساتىن مامان جوق.

ماماندار تاپشىلىعى وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىندا دا تالاي مارتە تالقىلانعان ماسەلە. پالاتاداعى كاسىپكەرلەر قۇقىعىن قورعاۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كەڭەس توراعاسى بولات نۇر­قوجاەۆ ليتسەنزيا العان كەيبىر وقۋ ورىندارىندا بولاشاق مامانداردى دايارلاۋعا جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەي وتىرعانىن ايتتى.

– مىسالى, ەرتەڭ توكار, دانەكەر­لەۋشى, فرەزەرشى سەكىلدى سۇرانىسقا يە كاسىپ يەلەرى بولاتىن جاستاردى پەداگوگيكالىق, تەحنيكالىق ءبىلىمى بار, بىراق ءوندىرىستى كورمەگەن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ وقىتىپ جاتقانىن دا كورىپ ءجۇرمىز. ارينە, ايەلدەردىڭ قاي سالانى دا يگەرىپ كەتە الاتىنىنا تالاسىمىز جوق, بىراق تەحنيكالىق ماماندىقتى ەر ادامداردىڭ وقىت­قانى جانە بالانىڭ ءبىلىمىن وندىرىسپەن ۇشتاستىرعانى قۇبا-قۇپ بولار ەدى. ماماندار دايارلاۋعا جىلىنا ءبىر كىشىگىرىم اۋداننىڭ بيۋدجەتىنە پارا-پار قارجى ءبولىنىپ وتىر. وسى قارا­جاتتىڭ ءبىر بولىگىن ءوندىرىس ورىندارىنا بۇرىپ, وقۋ ورىندارىنان وقىتۋشى ءبولىپ, مامانداردى سول كاسىپورىن بازاسىندا دايارلاۋ الدە­قايدا ءتيىمدى. ايتپەسە, ستۋدەنتكە ون اي ستيپەنديا تولەپ, سوڭىندا ءبىر ديپ­­لومدى ۇستاتىپ جىبەرگەننەن ەشتەڭە ۇتپايمىز, – دەيدى كەڭەس توراعاسى.

ماسەلەنى زەرتتەگەندەر مەكتەپتەردە باياعى وقۋ-وندىرىستىك كومبيناتتارى جۇيەسىن دە قايتا قالىپقا كەلتىرگەن ءجون دەگەن پىكىردە. وسى­لاي ەتكەندە عانا بالا مەكتەپ قا­بىر­عاسىنان جانىنا جاقىن ماماندىقتى مەڭگەرۋگە دايىن بولىپ شىعادى. بولات نۇرقوجاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر ءتۇرلى ترەنينگتەر وتكىزۋگە ماشىقتانىپ العان جاستار وندىرىسكە بەت بۇرۋى قاجەت. ەكىنىڭ ءبىرى اسابا, ءانشى, قارجىگەر نەمەسە زاڭگەر بولعىسى كەلەتىن كەيىنگى تولقىن اراسىنان شارۋاعا دا ەبى بارلاردى بەيىمدەۋ كەرەك. زاڭگەر دەمەكشى, وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وسى سالانى جەتىك بىلەتىن مامان ىزدەگەنىنە جىلدان استى. قولتىعىنا ديپلوم قىسقاننىڭ تالايى كادەگە جاراماي, كونكۋرستان وتە الماي ءجۇر.

وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى ماماندارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­لىگى تاراپىنان «تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك, ورتا بىلىمنەن كەيىن­گى ءبىلىمنىڭ ماماندىقتارى مەن بىلىك­تىلىكتەرىنىڭ سىنىپتاۋىشىن بەكىتۋ تۋرالى» 2018 جىلعى 27 قىركۇيەكتەگى №500 بۇيرىققا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, جاڭا ماماندىقتاردىڭ جىكتەۋىشى 2020 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن باس­تاپ قولدانىسقا ەنگىزىلگەنىن ايتتى. وسىعان وراي, وقۋ ورىندارىندا زەر­دەلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, مەم­لەكەتتىك تاپسىرىس ورنالاستىرىلمايتىن, ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسى جۇر­گىزىلمەيتىن 100-دەن استام مامان­دىق بىلىكتىلىكتەرىنىڭ ليتسەنزيالارى كەرى قايتارىلىپتى. سونىمەن بىرگە كول­لەدجدەر جىل سوڭىنا دەيىن قول­دانىس­تاعى مەملەكەتتىك ليتسەنزيالارىن جاڭا جىكتەۋىشكە سايكەس قايتا راسىم­دەيتىن بولىپتى. بۇل رەتتە كەلەشەكتە قانداي ماماندىق يەلەرىنە سۇرانىس ارتاتىنى ەسكەرىلىپ, سولاردى دايارلاۋعا باسا كوڭىل بولىنبەك. باسقارما ماماندارىنىڭ دەرەگىنشە, 2014 جىلدان باستاپ وقۋ ورىندارىنا ەنگىزىلگەن دۋالدى وقىتۋ جۇيەسى بىتىرۋشىلەردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا ءوز ىقپالىن تيگىزىپ كەلەدى. مىسالى, 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش 48 پايىز بولسا, مەملەكەتتىك زەينەتاقى تولەۋ ورتالىعىنىڭ مالىمەتى بويىنشا 2019 جىلى بىتىرۋشىلەردىڭ 71,3 پايىزى جۇمىسقا ورنالاسىپتى.

وتكەندە اۋدانداردىڭ بىرىندە سالىنىپ جاتقان مەكتەپ قۇرىلىسىنا بارعانبىز. ۋچاسكە باستىعى بىزبەن اڭگىمەدە قازىر وزدەرى ءۇشىن ماماندار ماسە­لەسى وزەكتى بولىپ وتىرعانىن ايت­قان ەدى. بۇلاردىڭ كرانشى ىزدەگەنىنە كوپ بولىپتى. ديپلوممەن كەلىپ جاتقان جاستاردىڭ كوپشىلىگى تىم بولماعاندا بيىكتە جۇمىس ىستەي­تىن­دەرگە جەردەن بەرىلە­تىن ىم-يشارانى ءتۇسىندىرىپ بەرە المايدى.

ۋاقىت وتكەن سايىن كاسىپتىڭ دە تۇرلەنە بەرەرى تۇسىنىكتى. ايتكەنمەن دە, تەحنيكالىق جانە ەلگە اسا قاجەتتى وزگە دە سالا وكىلدەرىن دايارلاۋدىڭ جۇيە­سىنە بارىنشا ءمان بەرۋىمىز قاجەت. ەڭبەك نارىعىنداعى قازىرگى احۋال ميللياردتاپ قارجى جۇمساپ, سايدا سانى, قۇمدا ءىزى جوق «مامانداردى» دايارلاۋدىڭ پايداسى شامالى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.

قىزىلوردا