ءوزىنىڭ كوپ قىرلى تالانتىنىڭ كورسەتكىشىندەي بولىپ قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ءىرى تۇلعاسىنا اينالعان اسا زور ءبىلىمپاز, عىلىمنىڭ تىلسىم تۇڭعيىعىنا ەركىن بويلاعان وقىمىستى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ جانە گۋمانيتارىق عىلىمدار سالاسى بويىنشا بەرىلەتىن شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى ءبىرىنشى دارەجەلى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىمى مەن تەحنيكاسىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, تاعى دا كوپتەگەن اتاق, لاۋازىمدار مەن ماراپاتتاردى يەلەنگەن رىمعالي نۇرعالي – قازاق ادەبيەتتانۋ, ادەبي سىن سالاسىندا وزىندىك ستيلدىك ورنەك اكەلگەن, زەرتتەۋ تاسىلىندە وزگەشە فورما, جاڭاشا مازمۇن, ۇلتتىق رۋح قالىپتاستىرعان تۇلعا.
ول – ۇلى ۇستازى ب.كەنجەباەۆتىڭ ىقپالىمەن, الاش كوسەمدەرى ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتاردى كوزى كورگەن, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, مۇحتار اۋەزوۆتەرمەن ارالاس-قۇرالاس بولعان اكەسى نۇرعاليدىڭ اسەرىمەن الاش يدەياسى كوكىرەگىنە جاستاي ۇيالاعان سيرەك تالانت. سونىڭ ناتيجەسىندە ستۋدەنتتىك شاق, اسپيرانت كەزىنەن-اق ولاردىڭ ەڭبەكتەرىمەن جاسىرىن تانىسىپ, العاشقى زەرتتەۋلەرىنىڭ وزىندە عىلىمي اينالىسقا تۇسىرۋگە ۇمتىلادى. كەشەگى كوممۋنيستىك يدەولوگيا قىسىمىمەن تيىم سالىنىپ, ساياسات قاماۋىندا جاتقان الاش ۇراندى ادەبيەت وكىلدەرىنىڭ جوقتاۋشىسى بولۋعا تالپىنىس تانىتتى. وعان دالەل – شوۆينيستىك كوزقاراس, توتاليتارلىق رەجيمىنىڭ ىزعارىنان قايمىقپاي الاش مۇراسىن زەرتتەۋدە الاششىل ۇستانىمدى نەگىزگە الىپ, ۇزاق جىلدار بويى ساياسي «تۇتقىن» ستاتۋسىنان ارىلا الماي, الماعايىپ كۇن كەشۋدەگى «قيلى زامان» رومانى جايلى تۇڭعىش پىكىر ايتقان (1967) سول كەزدەگى جاپ-جاس اسپيرانت رىمعالي نۇرعالي بولۋى. ەرلىككە پارا-پار ارەكەت دەمەسكە امال جوق...
زەرتتەۋشىلىك, قالامگەرلىك قادامىن وسىلايشا الاش ۇراندى ادەبيەت باعىتىنا قىزىعۋشىلىقتان باستاعان ول كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ قىتىمىر ساياساتىنا قاراماستان كۇردەلى ءداۋىردىڭ كۇرمەۋلى شىندىعىن اشۋعا دەگەن كوزقاراسىن ورنىقتىرا ءتۇستى. كەۋدەسىن جالىن كەرنەپ, بويىندا ۇلتتىق رۋح ويناعان الاششىل ازامات ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامنىڭ دامۋ سيپاتىنا وي تاستاي وتىرىپ, قالايدا قۇلايتىنىنا ءۇمىت ارتاتىن. اللا جار بولىپ سول ءۇمىتى ورىندالدى. اۋەلى ءىس جۇزىندەگى قوعام دامۋىن باسقا باعىتقا بۇرۋدى ماقسات ەتكەن «قايتا قۇرۋ» اتتى ساياسي تالاپ ۇستەمدىك ەتە باستادى. مەملەكەتتى باسقارۋدا جاڭا جۇيە قالىپتاستىرۋدى كوزدەگەن بۇل يدەيانىڭ اۋقىمىندا وراسان زور ماسەلەلەر قامتىلۋى ءتيىس بولىپ, مەيىلىنشە قۇلدىراعان مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ بارلىق سالاسى دامۋدىڭ جاڭا ىرعاعىنا كوشۋ تالابى قويىلدى. سول يدەيا اياسىندا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولداۋ تاۋىپ, ر.نۇرعالي ءتارىزدى بەلگىلى عالىمدار ءبىر كەزدە جازىقسىز جازالانىپ كەتكەن تۇلعالاردى اقتاۋ ءىس-شارالارىنا بەلسەندى ارالاسىپ كەتتى.
«قايتا قۇرۋ» بولىپ باستالىپ, سوڭىرا وتارلىقتىڭ وشاعى بولعان الىپ يمپەريانىڭ قۇلاۋىنا اكەلگەن, عاسىرلار بويى ازاتتىق اڭساعان حالىقتاردىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىنا ۇلاسىپ كەتكەن بۇل ساياسي باستاما «اسپان اينالىپ جەرگە تۇسكەندەي» ومىرلىك وزگەرىس ەدى. سول ساتتەردەن باستاپ-اق قازاق ادەبيەتى تاريحىندا بۇعان دەيىن بولماعان كوركەمدىك ولشەم بيىگىنە كوتەرىلگەن كەزەڭ – الاش ۇراندى ادەبيەت تۋىندىلارى زەرتتەۋ نىساناسىنا اينالا باستادى.
ر.نۇرعالي بۇرىنعى ىزدەنىستەرىن جالعاستىرىپ, الاش ۇراندى ادەبيەت وكىلدەرىنىڭ شىعارمالارىن زەرتتەۋدىڭ العاشقى ۇلگىلەرىن جاسادى. ارحيۆ اقتاردى, دەرەككوز جينادى, الاش ءداۋىرىن كوزى كورگەن تۇلعالاردىڭ ەستەلىك, اڭگىمەلەرىن تىڭدادى. قورشاعان ورتا, يدەولوگيالىق قىسىمنىڭ قاھارىن بىلە تۇرىپ, ۋاقىت ىڭعايىن بارلاۋعا نەگىزدەلگەن وزىندىك ويلارىن جاسقانباي جاريالاۋى ونىڭ بەرىك ۇستانىمىن كورسەتىپ وتىرعانىن ايعاقتايدى. كوپتەگەن تۇلعالاردىڭ ساندىقتارىندا, قالتارىس قاباتتاردا, ەلەۋسىز ورىنداردا جاسىرىن ساقتالعان الاش ۇراندى ادەبيەت تۋىندىلارى ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتە باستادى.
مۇنىڭ ءوزى «سوۆەت وكىمەتى, پارتيالىق ورگاندار قانشالىقتى قاتالدىق جاساپ, قىراعىلىق كورسەتتىم دەگەنمەن, الاش يدەالارى, ۇلتتىق ازاتتىق رۋحى, تاۋەلسىزدىك سارىندارى, اسىرەسە ادەبيەتتە, ونەردە, عىلىمدا جويىلىپ» [1, 422 ب.] كەتپەگەنىنىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى. رىمعالي نۇرعالي «قايتا قۇرۋ» يدەياسى اياسىندا الاش ۇراندى ادەبيەت وكىلدەرىنىڭ اقتالۋى جولىندا بەلسەندى ءىس اتقاردى. احمەت احمەت بايتۇرسىنوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ تۋرالى العاشقى بولىپ «ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ ماقتانىشى», ء«مولدىر سەزىم, بيىك پاراسات», «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى دارىن» اتتى ماقالالار جازدى.
ەل تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن قۇلاشىن كەڭگە سەرمەپ الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىقتارى تۋرالى قۇلاش-قۇلاش ماقالا, زەرتتەۋ ەڭبەكتەر جاريالادى, كىتاپتارىن شىعارۋعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. بۇل ورايدا قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ قايتالانباس تۇلعالارى ا.بايتۇرسىنوۆ, م.جۇماباەۆ, م.دۋلاتوۆ, ج. ايماۋىتوۆ, ج.شانين جانە م.اۋەزوۆ شىعارمالارىن تالداۋعا ارنالعان ءوزىنىڭ «اۋەزوۆ جانە الاش» (1997), «ۆەرششينى ۆوزۆراششەننوي كازاحسكوي ليتەراتۋرى» (1998) مونوگرافيالارىن جاريالاسا, ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ «اق جول» (1991) اتتى شىعارمالار جيناعىن قۇراستىرىپ باسپادان شىعاردى, ءاليحان بوكەيحاننىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى ەڭبەكتەرىنىڭ تاڭدامالى جيناعىنا باس رەداكتور بولىپ, باسپادان شىعۋىنا مۇمكىندىك جاسادى. تەك قانا جاعداي تۋعىزىپ قويعان جوق, ولاردىڭ شىعارمالارىنىڭ كوركەمدىك الەمىنە تەرەڭ بويلاپ, تۋما دارىنداردىڭ قازاق ءسوز ونەرىنە تىڭ سەرپىلىس اكەلگەندىگى, قالامگەرلىك قۋاتى, ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدەگى ورنى جايلى وي تاستايدى. احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ عالىمدىق, اقىندىق, پۋبليتسيستىك, قايراتكەرلىك ىستەرى ءوز زامانىندا اسا جوعارى باعالانعانىن ايتا كەلىپ, قازاق ورتاسى, تۇركى الەمى عانا ەمەس, ورىس عالىمدارى بەرگەن تاريحي تۇجىرىمداردىڭ ماڭىزدىلىعىنا عىلىمي تۇرعىدان باعا بەرەدى. احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ كولەمى جاعىنان الدەنەشە توم بولاتىن ءارتۇرلى وقيعالارعا, حالىقارالىق جاعدايلارعا, زاڭ, قۇقىقتانۋ, عىلىم-بىلىمگە, پەداگوگيكاعا ارنالعان ماقالالارى, ءتىلشى, ادەبيەتشى رەتىندە جازعان عىلىمي تەوريالىق ەڭبەكتەرى اۆتوردىڭ كوزقاراس ەۆوليۋتسياسىن, تاريحي بىلىگىن, ويشىلدىق دەڭگەيىن, جۋرناليستىك قارىمىن كورسەتىپ, رۋحاني دامۋ كەزەڭدەرىمىزدەن مول حابار بەرەتىن اسا قۇندى دۇنيەلەر ەكەنى عىلىمي پايىممەن سارالانادى.
قازاق ادەبيەتتانۋى مەن ءتىل عىلىمىنىڭ تەوريالىق نەگىزى بولىپ تابىلاتىن «ادەبيەت تانىتقىش», ء«تىل تاعىلىمى» زەرتتەۋلەرىنىڭ ارقايسىسىنا جەكە-جەكە سيپاتتاما بەرىپ, ولاردىڭ تاريحي ورنى, عىلىمي ماڭىزى تۋرالى وي-تولعامدارىن ورتاعا سالادى. بۇرىن-سوڭدى بولماعان, تىڭنان تۇرەن سالىپ جازىلعان بۇل ەڭبەكتەر شىن مانىندە قازاقتىڭ عىلىم, اعارتۋ سالاسىندا جاسالعان تەڭدەسى جوق عاجايىپ جاڭالىق ەكەنىن زەرتتەۋشى كىتاپ مازمۇنىن قۇراپ تۇرعان ەرەجە, عىلىمي تۇيىندەۋلەردەن كەلتىرىلگەن مىسالدار ارقىلى تۇسىندىرەدى.
احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ءتىل ءبىلىمى سالاسىنداعى ەڭبەكتەرى سارالاۋ, جۇيەلەۋ, ولارعا تاريحي تۇرعىدان باعا بەرۋ ءتىلشى عالىمداردىڭ ەنشىسىندەگى – زور جاۋاپكەرشىلىگى بار ءىس ەكەندىگىن ەسكە سالا وتىرىپ اكادەميك ر.نۇرعالي ء«تىل قۇرالى» وقۋلىعى تۋرالى بىلايشا سيپاتتاما بەرەدى: «...تىلدىك ۇعىمدارعا بەرىلگەن انىقتامالاردىڭ دالدىگى, عىلىمي تەرەڭدىگى ءتۇرلى كاتەگوريالاردى سۇرىپتاعان, جىكتەگەن كەزدە ولارعا تەرمين, اتاۋ بەرگەن كەزدەردە ءتىپتى ايقىن كورىنەدى.
قازىرگى قازاق ءتىلى عىلىمىنىڭ ءتۇپ قازىق ويلارى ءتىپتى ارىدە جاتقانىن, ولاردى ءبىرىنشى بولىپ احمەت بايتۇرسىنوۆ تۇجىرىمداعانىن كورەمىز» [1,19 ب.]. ساۋاتتىلىقتى قالىپتاستىرىپ, ساۋاتتى جازۋ مەن سويلەۋدى ورنىقتىرۋعا ارنالعان ء«تىل قۇرالى» وقۋلىعى ءبىلىمدى بولۋدىڭ العاشقى تەوريالىق نەگىزى ەكەنى كىمگە بولسا دا تۇسىنىكتى. ءدال وسى سياقتى ادەبيەت الەمىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, وقۋ پوتسەسىنە اۋاداي قاجەت ادەبي تەوريالىق ۇعىم قالىپتاستىرۋعا ارنالعان «ادەبيەت تانىتقىش» وقۋلىعىن جازۋدا دا ەرەكشە سۇڭعىلالىق تانىتقان عالىم-اقىننىڭ قايتالانباس تۇلعاسى ۇلتىمىزدىڭ دانالىق تاريحىندا كەلەر ۇرپاقتارمەن بىرگە جاساي بەرەتىنى سالماقتى ويلارمەن تۇيىندەلەدى.
1926 جىلى تاشكەنتتە باسىلعان «ادەبيەت تانىتقىش» اتتى كىتابى اۆتورىنىڭ شىن مانىندە عالىم-تەورەتيك, ەستەتيك-سىنشى تۇلعاسىن ايقىندايتىن كۇردەلى تۋىندى ەكەنى سارالاپ كورسەتىلەدى. قازاقتىڭ ۇلتتىق ادەبيەتتانۋىنىڭ عىلىمي نەگىزى, مەتودولوگيالىق ارنالارى, باستى-باستى تەرميندەرى مەن كاتەگوريالارى تۇگەلىمەن وسى «ادەبيەت تانىتقىشتا» قاراستىرىلعانىن ەسكە سالا وتىرىپ, ر.نۇرعالي ونى ناقتى مىسالدارمەن دايەكتەيدى: «عالىم ادەبيەتتىڭ بارلىق جانرلارىنا, كوركەمدىك قۇرالدارىنا قاتىستى ەۆروپالىق ورىس ادەبيەتتانۋىنداعى ۇعىم, تەرمين, كاتەگوريالارعا شىپ-شىرعاسىن شىعارماي تۇگەلدەي قازاقشا بالاما تابادى. باسپاسوزدە, كىتاپتاردا, وقۋلىقتاردا, راديو-تەلەديداردا قازىر كەڭ دە ەركىن قولدانىلاتىن ءسوز دۇرىستىعى, ءتىل تازالىعى, ءتىل انىقتىعى, ءتىل دالدىگى, كورنەكتىلىگى, ونىڭ تاراۋلارى, كوزنەكتەۋ, مەگزەۋ, تەڭەۋ, اۋىستىرۋ, بەينەلەۋ, الماستىرۋ,كەيىپتەۋ, اسىرەلەۋ, ارناۋ (سۇراي ارناۋ, جارلاي ارناۋ, زارلاي ارناۋ), قايتالاقتاۋ, شەندەستىرۋ, دامىتۋ, ۇدەتۋ, تۇيدەكتەۋ, بۇكپەلەۋ, كەسكىندەۋ, سياقتى ۇعىمداردى تۇڭعىش رەت ەنگىزىپ, وسى سوزدەردى تەرمين دارەجەسىنە كوتەرگەن, ءدال انىقتاپ بەرگەن – احمەت بايتۇرسىنىپ ەكەنىن ايتۋ – تاريحي ادىلەت» [1, 20–21 ب.].
سونداي-اق ولەڭ ايشىقتارى, شۋماق تۇرلەرى, تارماق تولعاۋلارى, بۋناق, بۋىندار, اعىندار, تارماق كەزەڭدەرى, ۇيقاستار مەن ولەڭتانۋ كاتەگوريالارى دا وسى «ادەبيەت تانىتقىشتا» جاسالعانى ساراپتالادى.
امبەباپ عۇلاما ەل اۋزىنان جازىپ الىپ, ونى مازمۇندىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي ءتۇرلى جانرلارعا جىكتەۋى ۇلتتىق ادەبيەتتانۋدا تۇڭعىش رەت زەرتتەلۋىنە قاراماستان عىلىمي دالدىگىمەن سۇيسىندىرەتىنى بايىپتالادى.
عالىم زەرتتەۋلەرىنىڭ قايسىسىندا بولسىن ۇلتتىق رۋح, وتارلىققا قارسى يدەيانىڭ كوركەم ادەبيەتتەگى كورىنىسى, ونداعى سيۋجەت پەن كومپوزيتسيالىق قۇرىلىم ەرەكشەلىكتەرى ءوزارا بايلانىستا قاراستىرىلادى. بۇل ورايدا رىمعالي نۇرعالي ءوزىنىڭ كوركەم شىعارما زەرتتەۋدەگى تۇراقتى ادەبي ۇستانىمى اياسىندا اۋەلى كوركەم ماتىنگە, شىعارمالاردىڭ تۋ تاريحىنا, ءتۇرلى نۇسقالارىنا, ادەبي دامۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە نازار اۋدارادى. احمەت بايتۇرسىنوۆ مۇراسىنىڭ تۇپكى ماقساتى – حالىقتى وياتۋ, ونىڭ ساناسىنا, سەزىمىنە اسەر ەتۋ. وسى يدەيانى جۇزەگە اسىرۋ جولىن ىدەگەندە پەداگوگ-اقىن ۇلى اباي سوقپاعىمەن جۇرۋگە ىنتالى بولعانى كورىنەدى. وعان اكادەميك ر.نۇرعالي بىلايشا سيپاتتاما بەرەدى: «قالايدا حالىقتى وياتۋ, ونىڭ ساناسىنا, جۇرەگىنە, سەزىمىنە اسەر ەتۋ جولدارىن ىزدەگەن اقىن اينالىپ كەلگەندە, ۇلى اباي تاپقان سوقپاق, ورىس ادەبيەتى ۇلگىلەرىن پايدالانۋ, اۋدارما جاساۋ داستۇرىنە مويىنسۇنادى» [1,10 ب.]. ي.ا. كرىلوۆتان اۋدارعان «قىرىق مىسال» كىتابى – سونىڭ ايعاعى.
الاش ۇراندى ادەبيەتتى جاساعان قالامگەرلەردىڭ جەكە باسىنا, شىعارمالارىنا ءتان ورتاق, ساپالى بەلگىلەر ولاردىڭ تاعدىرىن, مۇراسىن ءبىر تۇتاس قۇبىلىس رەتىندە قاراۋعا بولادى دەپ تۇسىنەدى. ر.نۇرعالي ءوز زەرتتەۋلەرىندە حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنداعى قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قايشىلىققا تولى باعىت ۇستاۋىنا قايسى بىرەۋلەر سياقتى بىرجاقتى باعا بەرمەيدى. الاش ۇراندى ادەبيەتتى جاساۋشىلاردىڭ دا, كەڭەس ۇكىمەتىن جاقتاۋشىلاردىڭ دا باستى ماقساتى تۇپتەپ كەلگەندە ازاتتىققا قول جەتكىزۋ, دەربەس مەملەكەت بولۋعا ۇمتىلۋ ەكەنىن سۇڭعىلا زەردەمەن بايىپتايدى. ر.نۇرعالي بۇل كورىنىس تۋرالى بىلايشا سيپاتتاما بەرەدى: «پارتيا قاۋلى-قارارلارىمەن وي نىساناسىن, تاقىرىپ جۇيەسىن, بەينە باعىتىن, ءادىس ءتاسىلىن بەلگىلەپ بەرگەن سوۆەت ءداۋىرى ادەبيەتىنىڭ العاشقى وكىلدەرىنىڭ ءبارى دە الاش ۇراندى ادەبيەت شىعارمالارىمەن اۋىزدانعان, جازۋ-سىزۋ ءالىپبيىن سولاردان ۇيرەنگەن, - دەي كەلىپ ولاردىڭ اراسىنداعى جەلىسى ۇزىلمەگەن جەكە ادامدار اراسىنداعى ۇستازدىق-شاكىرتتىك, اعالىق-ىنىلىك, تۋىستىق-باۋىرلىق قارىم-قاتىناستاردى» [1, 422] تاپتىشتەپ تۇسىندىرەدى.
بۇل ورايدا ماعجان مەن ساكەننىڭ سەميناريادا قاتار وقۋى, جۇسىپبەك پەن مۇحتاردىڭ «اباي» جۋرنالىندا بىرگە ىستەۋى سماعۇلدىڭ اليحانعا كۇيەۋ بالا بولۋى, احمەتتىڭ كەڭەسباەۆتى, جۇسىپبەكتىڭ ماۋلەن بالاقاەۆتى, ماعجاننىڭ بەيسەنباي كەنجەباەۆتى وقىتۋى – الاش قوزعالىسى رۋحىن كەيىنگى ۇرپاقپەن جالعاستىرعان مىڭ سان تامىرلار ەكەنىن العا تارتادى.
سونداي-اق, ءادي ءشارىپوۆ احمەتتىڭ «ادەبيەت تانىتقىش», باۋىرجان مومىش ۇلى احمەتتىڭ «ماسا», «قىرىق مىسال», بەيسەمباي كەنجەباەۆ جۇسىپبەكتىڭ «پسيحولوگيا», «ادەبيەت تانىتقىش», قۇرمانباي تولىباەۆ مىرجاقىپتىڭ «ويان, قازاق!», «باقىتسىز جامال» كىتاپتارىن ساقتاپ كەلگەندىگى ۇلى ارماننىڭ ۇزىلمەگەنىنىڭ ايعاعى رەتىندە كورسەتىلەدى.
بۇگىنگى ۋاقىت تالابىنا, تاۋەلسىزدىك تۇعىرىنا, دەموكراتيا پرينتسيپتەرىنە سايكەس يدەيا, پىكىر ايتۋعا سوناۋ توقىراۋ زامانى تولارساقتان قاعىپ, ساياسي ۇستانىمداردىڭ ۇسقىنسىز بۇعاۋى ۇستەمدىك ەتىپ تۇرعان كەزەڭنىڭ وزىندە رىمعالي نۇرعاليدىڭ باتىل قادام جاساعانىنا كوز جەتكىزۋگە بولادى. اسىرەسە ونىڭ عىلىمي وبەكتىسىنىڭ ەڭ كۇردەلى, ماڭىزدى, ارنالى سالاسىنا اينالعان مۇحتار اۋەزوۆ ومىرىنە, تۆورچەستۆوسىنا قاتىستى, ونىڭ تۇڭعىش رومانى «قيلى زاماننىڭ» زەرتتەلۋ, جارىق كورۋ تاريحىنا بايلانىستى دەرەكتەرى, جىلدار قاتپارىندا قالعان قىزىق قيىرلارعا جەتەلەيدى.
وسى ورايدا بۇگىندە ادەبيەتتانۋداعى جاڭا ءبىر مەكتەپكە, تۇتاس باعىتقا اينالعان الاش ۇراندى ادەبيەت كونتسەپتسياسىن تۇڭعىش رەت اكادەميك ر.نۇرعالي ۇسىنعانىن, ونىڭ ورنىعىپ قالىپتاسۋىنا زور ىقپال ەتكەنىن ەسكە سالعىمىز كەلەدى [2, 6 ب.].
تۇڭعىش كىتابى «تراگەديا تابيعاتىنان» باستاپ, ءوزىنىڭ كوزى تىرىسىندە جارىق كورگەن سوڭعى تۋىندىسى – «تولعاۋى توقسان قىزىل تىلگە» دەيىن جاريالانعان سىن, زەرتتەۋ, مونوگرافيالاردان تۇراتىن مول مۇراسىنىڭ قاي-قايسىسىن وقىساڭىز دا سۋرەتكەرلىكپەن ساباقتاساتىن ساراپتاۋ, سىرلى دا سۇلۋ سوزدەرمەن ورنەكتەلەتىن تالداۋ ۇلگىسىنىڭ, ازاماتتىق رۋح پەن الاششىل ۇستانىمىنان اۋىتقىماعان ءارلى الەمىنە ەنىپ كەتەسىز. بۇل ورايدا, وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنانان باستاۋ الاتىن, قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمى مەن مەن ادەبي سىنىنا جاڭا ورنەك, تىڭ پايىم باعىتىن الىپ كەلگەن سىنشى-زەرتتەۋشىلەردىڭ ىشىندە رىمعالي نۇرعالي ەڭبەكتەرىنىڭ وقشاۋ وتاۋداي الىستان كوز تارتاتىندىعىن بايقايسىز. ونىڭ ۇلتتىق دراماتۋرگيانىڭ دامۋ تەندەنتسيالارى مەن تەوريالىق ماسەلەلەرىنە ارنالعان ەڭبەكتەرى قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا سونى ساپالىق بەلگىلەر اكەلدى.
«تراگەديا تابيعاتى» مونوگرافياسى م.اۋەزوۆ مۇرالارىن زەرتتەۋدە جاڭا باعىت قالىپتاستىرىپ, تىڭ يدەيالار ۇسىندى. ۇلى جازۋشىنىڭ وتىزىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىنگى ومىرىنە قاتىستى دەرەكتەردى مۇراعاتتاردان تاۋىپ, قولجازبا نۇسقالارىن قوپارا زەرتتەپ, العاش رەت عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدى. م.اۋەزوۆ شىعارمالارىن زەرتتەۋ بارىسىندا رىمعالي نۇرعالي ۇلى جازۋشىنىڭ پۋبليتسيستيكاسى, دراماتۋرگياسى, پروزاسىن الاش ۇراندى ادەبيەتپەن بايلانىستىرا قاراپ, «اباي», «سانا», «سارىارقا», «اق جول» سياقتى ساياسات بۇعاۋىنا قامالعان باسىلىمداردى نەگىزگە الا وتىرىپ, «حان كەنە», «قيلى زامان» ءتارىزدى شىعارمالارىنىڭ العاشقى نۇسقالارىن جاڭا كوزقاراس تۇرعىسىنان سارالادى. ال الپىسىنشى جىلدارى ساياسات كەڭىستىگىنە «جىلىمىق» كەزەڭنىڭ كەلۋىنە بايلانىستى «ساباقتى ينە ساتىمەن» كەلگەن ۋاقىتتى پايدالانا بىلگەن جاس تولقىن – عىلىم مەن ادەبيەتكە جاڭادان كەلگەن بۋىن وكىلدەرى باتىل دا باتىمدى پىكىرلەر ايتا باستادى. سول تەگەۋىرىندى تولقىن وكىلدەرىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى, ساناسىنا الاششىل ۇستانىم, ۇلتتىق رۋح بەرىك ورنىققان رىمعالي نۇرعالي بولدى.
قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ اسا كورنەكتى تۇلعاسىنا اينالعان رەكەڭنىڭ عالىمعا ءتان زەردەسى, زەرتەۋشىلىك قابىلەتى, سىنشىلىق ورەسى ءوز الدىنا ءبىر توبە. ونىڭ جارقىن ايعاعى – سوناۋ ستۋدەنت كەزىنىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق, عىلىم-بىلىمگە دەگەن ىنتا-جىگەرى مەن قابىلەت دارىنىن بىردەن بايقاتىپ, ۇستازدار نازارىن وزىنە اۋدارا بىلگەن ول, قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ قايسار قايراتكەرى, بويىندا بالعىن شاعىنان تۇتانعان الاش رۋحىنىڭ الاۋىن ءبىر ءسات تە سوندىرمەگەن دانا ۇستاز بەيسەكەڭمەن, پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباەۆپەن بىرىگىپ, سوناۋ 1961 جىلى «سابىر شاريپوۆ. ءومىرى مەن تۆورچەستۆوسى» اتتى مونوگرافيالىق زەرتتەۋ ەڭبەگىن جارىققا شىعارۋى.
ءسوز ونەرى جايلى وي قوزعالعاندا ادەبيەت جەكە دارا الىنباي, ونەردىڭ وزگە سالالارى – سۇڭعات, ساۋلەت, مۋزىكا, تەاتر, بي, كينو ت.ب. تۇرلەرىن قاتار اتاپ, ارقايسىسىنىڭ وزگەشەلىك سيپاتتارىن ساباقتاستىرا, سالىستىرا تۇسىندىرەدى. بۇل تۇرعىدا جاھاندىق مادەني مۇرالاردىڭ وزىق ۇلگىلەرىن, كوركەمدىگى اسا جوعارى تۋىندىلارىن مىسالعا الا وتىرىپ ويىنا تۇعىر ەتەدى.
ءوسىپ-ورلەۋى مۇحتار اۋەزوۆ, بەيىمبەت مايلين, ءىلياس جانسۇگىروۆ, جۇمات شانين, عابيت مۇسىرەپوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ, ءالجاپپار ابىشەۆ, شاحمەت قۇسايىنوۆ, قالتاي مۇحامەتجانوۆ, تاحاۋي احتانوۆ ەسىمدەرىمەن بايلانىستىرىلاتىن قازاق دراماتۋرگياسى الەمدىك ونەردىڭ ۇزدىك تۋىندىلاردىنىڭ كونتەكسىندە الىنىپ, ونى پوەتيكالىق تۇرعىدان جان-جاقتى قامتي وتىرىپ تالدايدى .
سىنشى-عالىم ۇلتتىق تەاتر ونەرىندەگى العاشقى ارنانى حالىقتىق قاينارلاردان, ۇلىستىق ۇستانىمداردان ىزدەيدى. ونى العاشقىلاردىڭ قاتارىندا جۇزەگە اسىرعان اقبەرەن دارىن يەسى, قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي رەجيسسەرى جۇمات شانين جونىندە العاش رەت زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, تىڭ دەرەكتەر جيناعان رىمعالي نۇرعالي بولعاندىعى دا بەلگىلى. ونىڭ 1969 جىلى جارىق كورگەن «تالانت تاعدىرى» اتتى ەڭبەگى ءيسى قازاق رەجيسسۋراسىنىڭ, ونىڭ ءتولباسى جۇمات شانين تۆورچەستۆوسىنىڭ «تار جول – تايعاق كەشۋلەرىنە» ارنالعان تۇڭعىش زەرتتەۋ, العاشقى زەردەلەۋ ەكەندىگىن دە ەسكە سالا كەتكەندى ءجون كورەمىز.
حح عاسىر باسىنداعى الاش يدەياسى باعىتىن ۇستانعان ادەبي-كوركەم شىعارمالار تۋعىزعان قالامگەرلەردىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى, قايراتكەرلىك بولمىسى, دارا ماشىعى, شەبەرلىك ءورىسى تۋرالى الەمدىك ايادا قاراستىرادى. قازاق ادەبيەتىندەگى ازاتشىلدىق رۋح, ازاماتتىق ۇستانىم, اعارتۋشىلىق باعىت, اۆتورلىق دارا قولتاڭبا, ونىڭ كوركەمدىك ءورىس تۇزۋدەگى ءمانى مەن ماڭىزى عىلىمي زەردەمەن پايىمدالادى. قازاق ادەبيەتى تاريحىنداعى جەكەلەگەن شىعارماشىلىق تۇلعالاردىڭ الاشتىق مۇراتتار اۋقىمىنداعى وزىندىك ۇستانىم-باعىتتارىنا تاريحي-ادەبي كونتەكستە باعا بەرەدى. حح عاسىر باسىنداعى قازاق ادەبيەتىندە الاششىلدىق مۇراتتاردىڭ كوركەمدىك شەشىم تابۋىن قازىرگى قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ جاڭا باعىتتارى اۋقىمىندا پاندىك زەردەلەۋ, جەكە اۆتوردىڭ ازاماتتىق-ازاتشىلدىق ۇستانىم, جازۋ ماشىعىنداعى دارالىق سيپاتتاردى حح عاسىر باسىنداعى ساياسي احۋال, كوركەمدىك ءورىس اۋقىمىندا تاريحي نەگىز, ءداستۇر, جاڭاشىلدىق سيپاتتار, جالپى ۇلت تاعدىرىنداعى تاريحي-رۋحاني الۋەتى مانىندە جۇيەلى عىلىمي زەردەلەۋ بولىپ تابىلادى. تۇركى تەكتەس حالىقتار ادەبيەتىندەگى باستى يدەيالىق-كوركەمدىك ۇستانىمداردى, قازاق پوەزياسىنداعى ەل بىرلىگى, جالپىتۇركىلىك قۇندىلىقتار يدەياسىنىڭ كوركەم بەينەلەنۋىن عىلىمي نەگىزدەيدى. حح عاسىر باسىنداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋ باعىتتارى اۋقىمىندا ازاتشىلدىق, اعارتۋشىلىق مۇراتتارعا ناقتىلى شىعارماشىلىق دارا تۇلعانىڭ ادەبي مۇراسىن تالداۋ, جيناقتاي سارالاۋ ارقىلى نازار سالىپ, رۋحاني, كوركەمدىك ىقپالىن ايقىندايدى.
قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ ەلەۋلى كەزەڭى حح عاسىر باسىنداعى ادەبي دامۋدىڭ كوركەمدىك ءورىسى, ادەبيەتتەگى الاشتىق يدەيا جوعارىدا ايتىپ وتكەن ا.بايتۇرسىنوۆ, م.دۋلاتوۆ, م.جۇماباەۆ, ج.ايماۋىتوۆ ت.ب. قالامگەرلەردىڭ مۇرالارى اۋقىمىندا تالدانادى. حح عاسىر باسىنداعى قازاق ادەبيەتىندە باستى ۇستانىمنىڭ ءبىرى – الاششىلدىق مۇراتتار بولۋى سول كەزەڭنىڭ تاريحي-الەۋمەتتىك بولمىسىنان تۋىنداعان ۇلت-ازاتتىق كۇرەس جولىنداعى ناقتىلى قۇبىلىستىڭ ءبىرى ەسەبىندە جۇيەلەيدى. تاريحي دامۋدىڭ ەلەۋلى ارناسى بولعان اعارتۋشىلىق مۇراتتاردى ءحىح عاسىرداعى تاريحي العىشارتتارىمەن ساباقتاستىقتى اشۋعا ءمان بەرەدى.
قورىتا ايتقاندا, اكادەميك ر.نۇرعاليدىڭ الاش ۇراندى ادەبيەت جايلى زەرتتەۋلەرىندە ادەبي دامۋدىڭ اعارتۋشىلىق باعىتى كوركەمدىك, شەبەرلىك, دارا ماشىق, اۆتورلىق ۇستانىم, ازاتتىق مۇراتتار مانىندە, الاششىلدىق يدەيا اۋقىمىندا زەردەلەنىپ, الاششىلدىق كوزقاراس تۇرعىسىنان سارالانادى.
قۇنىپيا الپىسباەۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
پايدالانعان ادەبيەتتەر:
1.نۇرعالي ر. اۋەزوۆ جانە الاش. – الماتى: سانات, 1997. – 432 بەت
2.ءابدىلدين ج. اكادەميك رىمعالي نۇرعاليدىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق ءومىربايانى. // اكادەميك رىمعالي نۇرعاليدىڭ عىلىمي مەكتەبى. – استانا: فوليانت باسپاسى, 2010. – 160 بەت.