ماماندىقتار اراسىنداعى باسەكەلەستىك – جوعارى ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ جولى

ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ مەملەكەت باسشىسى­نىڭ جولداۋىنداعى تاپسىرماسىنا بايلانىستى جوعارى وقۋ ورىندارىن تەكسەرۋ ءجۇرىپ جاتقانىن, ناقتى وسىنشاما جوعارى وقۋ ورنى جابىلۋ كەرەك دەگەن مەجەنىڭ جوق ەكەنىن, باستى تالاپ – ساپالى ءبىلىم ەكەنى, سول ۇدەدەن شىققاندارى قالادى, قالعانى قىسقارادى دەگەن ءسوزىن اقپارات قۇرالدارى تاراتقان بولاتىن. ەندى, سول ساپانى قالاي قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگى جونىندە ءسوز قوزعاماقپىز.

جوعارى ءبىلىم ساپاسى ەلىمىزدىڭ دامۋ ستراتەگياسىنداعى باسىمدىق بەرىلگەن باعىت ەكەنى بەلگىلى. ادامي كاپيتالدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى الەمنىڭ وزىق وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا ەنۋ ءۇشىن ءرولى ەرەكشە. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىن­دا­رىنىڭ ءبارى ساپالى ماماندار دايارلاۋدا دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە سياقتى.

ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرىنىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ پايىزىنىڭ تومەندىگى, ساپالى ءبىلىم بەرمەيتىن, تەك ديپلوم بەرۋمەن شەكتەلەتىن جوعارى وقۋ ورىندارىن قىسقارتۋ تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى تاپسىرما جۇكتەگەنى – مەملەكەتتىك ما­ڭىزى مول ماسەلە ەكەنىن اڭعارتسا كە­رەك. ەندەشە, مەملەكەت باسشىسى كور­سەت­كەن كوكەيكەستى ماسەلەلەردى جۇزەگە اسى­رۋدا ءبىرىنشى بولىپ قولعا الىنۋى ءتيىس ءىس-شارالار قاتارىندا ءبىلىم باعدار­لامالارىنىڭ ساپاسى, ونىڭ جۇمىس بەرۋ­شىلەردى قاناعاتتاندىرۋى بولۋى كەرەك.

سوڭعى كەزدە تاپسىرمانى ورىنداۋ اياسىندا 2-3 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جابىلعانى جانە بىرنەشە جوعارى وقۋ ورىنىنداعى 25 ماماندىقتىڭ ليتسەنزيالارى توق­تا­تىلعانى اقپارات قۇرالدارىندا جاريا­لانعان بولاتىن. الايدا ليتسەنزياسى توق­تاتىلدى دەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەر مي­نيس­­ترلىكتىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەي, سوت­قا جۇ­گىنۋدە. ياعني سوت پروتسەستەرى جال­عاسۋدا.

ليتسەنزيا دەمەكشى, مينيسترلىكتىڭ ۋني­ۆەرسيتەتتەرگە جوعارى ءبىلىم بەرۋ قۇقىعىن بەرەتىن باس ليتسەنزياسىنىڭ كۇشىن توقتاتۋى تۋرالى تۇپكىلىكتى شەشىمى كوپشىلىك تاراپىنان تۇسىنبەۋشىلىك تۋدىرۋدا. مىسال رەتىندە, كەڭەس وداعى كەزىندەگى قازاقستانداعى تەمىر جول سالاسى ماماندارىن دايارلايتىن جالعىز ينستيتۋت – بۇگىنگى قازاق كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا اكادەمياسىن باس ليتسەنزيادان ايىرۋدى ايرىقشا جاعداي تۇرىندە قابىلداۋعا بولادى. جارتى عاسىرلىق تاريحى بار, تەمىر جولدىڭ مىقتى ماماندارىن دايارلاعان, ورتالىق ازياداعى بەلگىلى جوعارى وقۋ ورنى اتالعان, مامان­داندىرىلعان ماتەريالدىق بازاسى بار وزگە اكادەميانى ەلىمىزدەن تابۋ قيىن. سوندا, جابىلعان اكادەميا ستۋدەنتتەرى ەلىمىزدىڭ قانداي مامانداندىرىلعان جوعارى وقۋ ورنىنا اۋىسا الادى دەگەن سۇراقتار اتا-انالاردى مازالاۋدا.

ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ باس ليتسەنزياسىن توقتاتپاي, جۇمىس بەرۋشىلەردى بىلىكتىلىگى قاناعاتتاندىرمايتىن مامان­داقتاردىڭ ليتسەنزياسىنىڭ كۇشىن جويۋدان باستاعانى ءجون بولار ەدى دەپ ەسەپ­تەيمىز. 50-60 ماماندىقتىڭ ىشىندەگى تالاپتارعا ساي كەلمەيتىن 5-6 ماماندىق ءۇشىن جالپى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ليتسەنزياسىن الىپ قويۋى كوپشىلىكتىڭ كوكەيىنەن شىقپاي وتىرعانى دا راس.

«اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسى­نىڭ ورىنباسارى ولجاس ورداباەۆتىڭ: ء«بىلىم باعدارلامالارىنىڭ 32%-ى عانا جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كوڭىلىنەن شىعادى, 15,6%-ى ىسكە جارامسىز, قالعان 52%-ى كۇردەلى وزگەرتۋدى قاجەت ەتەدى. 29 ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ ءبىلىم باعدارلاماسىنىڭ 80%-ى وزەكتى ەمەس... 45%-ندا قوعاممەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ, كوماندامەن جۇمىس ىستەۋ, ءوز ويىن اشىق جەتكىزۋ, سىني ويلاۋ قا­بىلەتى سياقتى ەڭبەك داعدىلارى جوق», دەگەن پىكىرى ءبىلىم باعدارلامالارىنا دەگەن تالاپتى كۇشەيتۋ كەرەك دەگەنىمىزگە دالەل ەكەنىن ايتقان ابزال.

پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس, جو­عارى وقۋ ورىندارى ليگاسىن قۇرۋ بويىنشا كريتەريلەردى انىقتاعاندا, ينستيتۋتسيونالدى ەمەس ماماندىقتار بويىنشا ايقىندالۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءوزى 50-60 ماماندىق بويىنشا, الەمدىك دەڭگەيدە ساپالى ءبى­لىم بەرەتىن ۋنيۆەرسيتەتتەر رەيتينگىسى­نە ەنۋى وتە كۇردەلى ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. كە­­ڭەستىك كەزەڭدە «نارحوز» ينستيتۋتى دە­سەك – ەكونوميستەر, «كازگۋ» دەسەك – زاڭ­­گەرلەر مەن جۋرناليستەر, «كازپي» دەسەك – پەداگوگ ماماندىقتارىنىڭ ۇستاحا­ناسى ەكەندىگى ايتپاسا دا, جۇرتشى­لىق جوعارى باعالايتىن. قازىرگى كەزدە, قانداي ۋنيۆەرسيتەت قايسى مامان­دىققا مامانداندىرىلعانىن ايتۋ وتە قيىن. بارلىق ۋنيۆەرسيتەت جوعارىدا ايتقانىمىزداي – «امبەباپ», ياعني ما­مان­دىقتار ساپاسى ەمەس, سانى كورسەتكىش­كە اينالىپ كەتكەن سياقتى. سوندىقتان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جوعا­رى ءبىلىم جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى قىز­مەتىن اتقارۋ بارىسىندا, قا­زاق­ستاند­ا­عى جوعارى وقۋ ورىندارىن وڭتاي­لاندىرۋ باعدارلاماسىنا سايكەس, مي­نيستر جان­سەيىت تۇيمەباەۆ باسشى, ءبىز قوس­شى بولىپ 35 جوعارى وقۋ ورنى مەن ­82 فيليال­دى قىسقارتۋعا قول جەتكىزگەنىمىز­­دى ايتا كەتسەك ارتىق بولماس.

پرەزيدەنتتىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىن ليگاعا ءبولۋ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترلىگى جوو-نى ليگاعا ءبولۋ بو­يىنشا 4 ساناتتى جاريالاعانىن قاز­اقپارات اگەنتتىگى جۇرتشىلىققا جەت­كىزدى. مۇنداعى ءبىرىن­شى سانات – حالىق­ارا­لىق دەڭگەيدە با­سەكەگە قابىلەتتى جوو-لار. ولارعا قو­يى­لاتىن باستى كري­­تەري عىلىمي-زەرت­تەۋلەردىڭ جو­عارى دەڭ­گەيى بولادى. ياعني عىلىم بەرۋ باع­دار­­لامالارىنا ءۇن قوسا­تىن ­جا­نە مەملە­كەت­تىك باعدارلاماعا ساي­كەس ەل ەكو­­­نو­مي­كاسىنا ىقپال ەتەتىن ۋني­ۆەرسي­تەت­­تەر. مۇن­داي جوو-لار 100% اكا­دە­ميا­­لىق دەر­بەستىككە يە بولادى. ولاردى مەم­لە­كەتتىك باقىلاۋدان بوساتۋ دا تەكسەرۋگە الاڭ­داماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تولىق سەنىم پرەزۋمپتسياسى بولاتىنىن ايتقان ءمي­نيستردىڭ جوسپارىن جاريا ەتتى.

ەكىنشى ساناتتا – ۇلتتىق دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى جوعارى وقۋ ورىندارى بولماق. ولارعا دا ءبىرىنشى ساناتتاعى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىردەي اكادەميالىق ەركىندىك بەرىلەدى جانە تەكسەرۋلەردەن بوساتىلادى. ءۇشىنشى سا­ناتقا كەلسەك, بارلىق وڭىرلىك جوو-لار رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە باسەكەلەسە المايدى, الايدا ولار وڭىرلەردە قالعان ستۋدەنتتەرگە جاقسى ءبىلىم دەڭگەيىن بە­رەدى جانە «وزدەرىنىڭ» ءبىلىم الۋشىلارىنا قاراي باعدارلانادى. وڭىرلىك نەمەسە سالالىق جوعارى وقۋ ورىندارى ء(ۇشىن­شى سانات) اكادەميالىق ەركىندىكتىڭ ۇل­كەن كولەمىن يەلەنەدى. بۇل جوو-لار تاۋە­كەلدەردى باعالاۋ جۇيەسى بويىنشا عانا تەك­سەرىلەتىنى جانە اتالعان ءۇش ساناتقا كىرمەيتىن وزگە وقۋ ورىندارى ءتورتىنشى ساناتقا توپتاستىرىلىپ, ولار تولىق كولەمدە تۇراقتى مەملەكەتتىك با­قىلاۋعا الىناتىنى, ولار ءۇشىن وسى جوو-لارعا دەگەن سەنىم مەن ساپانىڭ تومەن دەڭگەيىنە بايلانىستى كوپتەگەن تالاپتار مەن نورمالار قولدانىلاتىنى ايتىلدى. سونداي-اق جوعارى وقۋ ورىندارىن 4 ساناتقا سارالاۋدىڭ نەگىزىندە جوو-لاردىڭ ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ بويىنشا باسەكەلەستىك جاتقانىن جەتكىزدى. ال ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبولۋ ماسەلەسىن ەلىمىزدە مامانداندىرىلعان ۋنيۆەرسيتەتتەر قۇرۋدان باستاۋ كەرەك. ويتكەنى ما­ماندىقتار اراسىنداعى باسەكەلەستىك قانا جوعارى ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ توتە جولى.

ماماندىقتار باسەكەلەستىگى نەگىزىندە رەيتينگىسى ەڭ جوعارى وقۋ ورنى مامان­دان­دىرىلعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كوشىن باستاپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن باق تالاستىرا الاتىنىنا سەنىمىمىز مول.

رەيتينگى دەمەكشى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ايقىنداعان, «اتامەكەن» پالاتاسىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان رەيتينگى انىقتاۋ ىسىنە «جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعى» قوعامدىق ۇيىمىن دا جۇمىلدىرساق, جۇمىستىڭ جەمىستى بولارى كۇمان تۋدىرمايدى. ويتكەنى ەلىمىزدەگى قايسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قانداي دەڭگەيدە ەكەنىن بۇل قاۋىمداستىق وتە جاقسى بىلەدى. «اتامەكەن» جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ پىكىرىن جيناقتاپ, تالداۋ جۇرگىزسە, ال «جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعى» بىلىكتىلىك تالاپتارىنا سايكەستىگىن ايقىنداۋدا قو­سار ۇلەسى مول بولار ەدى.

سونداي-اق جوعارى وقۋ ورىندارىن تەك­سەرگەندە, ءبىلىم ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا تاۋەلسىز اگەنتتىك پەن اك­كرە-

­ديتتەۋ جانە رەيتينگتىڭ تاۋەلسىز اگەنت­­تىكتەرىنەن جوعارى باعا العان ۋنيۆەر­سي­تەتتەردىڭ دە جابىلۋى جاعىمسىز پىكىرلەر قالىپتاستىرۋدا. 2011 جىلى ۇلتتىق ءبى­لىم ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋدى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان, ەلىمىزدە عانا ەمەس, ءبىلىم ساپاسىن كەپىلدەندىرۋ بويىنشا اگەنتتىكتەردىڭ ەۋروپالىق رەەسترىنە تىركەلگەن, سونداي-اق كورشى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق رەەسترىنە اك­كرەديتتەۋ ورگانى رەتىندە قوسىلعان قا­زاقستاندىق رەيتينگ ۇيىمدارىنىڭ ۇيعارىمى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان ەسەپكە الىنباي ما دەگەن سۇراقتار تۋىنداۋدا. بۇل دا ويلاستىراتىن ماسەلە. مەملەكەتتىك باقىلاۋدان قوعامدىق اككرەديتتەۋ جۇيەسىنە جول تارت­قان جوعارى ءبىلىم ساپاسىن ايقىن­داۋ­دا قوعامنىڭ ءۇنى ەرەكشە ەستىلۋ كە­رە­گىن ەستەن شىعارماعان ابزال. ءبى­لىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ەلىمىزدە ءبىلىم ساپا­سىن قامتاماسىز ەتۋ كوميتەتى جوو-دى تەكسەرگەندە, ۇلتتىق اككرەديتتەۋ ورتالىقتارى بەرگەن ماماندىق سەرتيفيكاتتارىنا نازار اۋدارۋ كەرەكتىگى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋ كەرەك.

جوعارى ءبىلىم ساپاسىن قالاي كو­تەرە­مىز دەسەك, شەتەلدىك تاجىريبەگە ءمان بە­رۋى­مىز كەرەك. الەمدىك پراكتي­كادا جو­عارى ءبىلىم جونىندەگى ديپ­لوم ستۋ­دەنتتىڭ ماماندىق بويىنشا وقۋ باعدارلامالارىن مەڭگەرگەنىن مەڭ­زەيدى. ال ماماندىققا سايكەس نەمەسە سايكەس ەمەستىگىن بىلىكتىلىك كوميسسيا­سى ايقىندايدى. مىسالى, ءبىتىرۋشى بانك جۇيەسى ماماندىعىن ءتامامدايتىن بولسا, ءار­تۇرلى بانك قىزمەتكەرلەرى, بانك جۇمى­سىن رەتتەيتىن اگەنتتىك وكىل­دەرى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋ­شىلارىنان قۇرالعان بىلىكتىلىك كوميسسياسى ونىڭ بانك ءىسى مامانى دەگەن قورىتىندى شىعارىپ, بىلىكتىلىك سەرتيفيكاتىن بەرەدى. جۇمىس بەرۋشىلەر ديپلومعا ەمەس, سەرتيفيكاتتاعى بىلىكتىلىك قورىتىندىسىنا سايكەس قىزمەتكە قابىل­دايدى.

ەلىمىزدەگى جوعارى ءبىلىم جۇيەسىنە بى­لىكتىلىك سەرتيفيكاتتارى ەنگىزىلىپ, ستۋدەنتتەرگە مامانداندىرىلعان جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاڭارتىلعان, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتەتىن وقۋ باعدارلامالارى نەگىزىندە ءبىلىم بەرۋ تالاپ ەتىلسە, جوعارى ءبىلىم ساپاسى قامتاماسىز ەتىلەرى ءسوزسىز.

كارىمبەك قۇرماناليەۆ,

ۇعا اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى