وسىدان جەتى ءجۇز جىل بۇرىن پارسى تىلىندە جازىلعان, كەزىندە بارلىق وقىمىستىلار مويىنداعان جانە «ورتاعاسىرلىق ەنتسيكلوپەديا» رەتىندە تانىلعان راشيد اد-ءديننىڭ «جاميع ات-تاۋاريح» اتتى كىتابىن قالىڭ جۇرتشىلىق اقيقات تاريح دەپ سانايتىنى بەلگىلى. راشيد-اد-دين بۇل كىتاپتا كەلتىرىلگەن دەرەكتەردىڭ XIII-XIV عاسىرلاردا يران مەملەكەتىندە حاندىق قۇرعان شىڭعىس حان اۋلەتىنىڭ قازىنالارىندا اسا قۇپيا ساقتالعان «التىن داپتەر» سياقتى دەرەككوزدەردەن الىنعانى تۋرالى بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن. اتالعان كىتاپ الەم جۇرتشىلىعىنا تەك XIX عاسىردا عانا تانىمال بولا باستاعان.
ەڭ العاش فرانتسۋز جانە اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلعان. 1858-1888 جىلدارى ي.ن. بەرەزين ءوزىنىڭ «يستوريا مونگولوۆ» جانە «يستوريا چينگيس-حانا» دەگەن ەكى ءۇزىندىسىن ورىس تىلىندە جاريالاعان. ال 1936-1952 جىلدار ارالىعىندا سسسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى «جاميع ات-تاۋاريحتى» ورىس تىلىنە اۋدارىپ باسقان. وسى اۋدارمالاردىڭ ناتيجەسىندە, جۇرتشىلىقتىڭ ساناسىندا شىڭعىس حاننىڭ شىققان تەگى «موڭعول» دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان.
اتا-بابامىزدىڭ ءتول تاريحى جازىلعان «جاميع ات-تاۋاريح» قازاق تىلىنە العاش رەت 2016-2018 جىلدار ارالىعىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ارنايى جوباسى اياسىندا اۋدارىلدى. ونى اۋدارعان اراب, پارسى جانە شاعاتاي تىلدەرىنىڭ مامانى, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ عۇلامالار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ءزارىپباي جۇمان ۇلى ورازباي.
«جاميع ات-تاۋاريحتىڭ» قازاقشاسى مەن ورىسشاسىن سالىستىرىپ زەرتەۋ بارىسىندا ونىڭ ورىسشا اۋدارماسىندا ورەسكەل قاتەلىكتەر انىقتالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە تايپالاردىڭ, ادامداردىڭ, جەرلەردىڭ, تاۋلاردىڭ, وزەندەر مەن كولدەردىڭ اتاۋلارى مەن تاريحتارى ادام ايتقىسىز وزگەرىستەرگە ۇشىراعان, قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ەرتىس پەن بۇرقان قالدۇن تاۋلارىنداعى وزەندەردىڭ القابىن مەكەندەگەن تۇركىلەردىڭ مۇعۋل تارماعىنان شىققان شىڭعىس حان مەن ونىڭ رۋىنىڭ اتاۋى «موڭعول» دەپ قاتە اۋدارىلىپ, مۇعۋلدار مەن ولاردىڭ ەجەلگى كورشىلەرى بولعان كەرەيلەر مەن نايمانداردىڭ اتا-مەكەندەرىنىڭ ورىندارى اۋدارماشىلاردىڭ «كومەگىمەن» ەرتىس پەن بۇرقان قالدۇننان موڭعوليا جەرىنە اپارىلعان, ءسويتىپ ولار «موڭعولعا» اينالعان. بۇرمالاۋشىلار وسى ايتقاندارمەن عانا شەكتەلمەي, سول كەزدەگى كونە كارتالارعا دا «تۇزەتۋلەر» ەڭگىزىپ, تاۋلار مەن وزەندەردىڭ, تايپالار مەن مەكەندەردىڭ اتاۋلارىن سان رەت وزگەرتكەن. ولاردىڭ وسى ارەكەتتەرىنىڭ ىزدەرىن نەمىستەردىڭ, شۆەدتەر مەن ورىستاردىڭ كونە كارتالارى مەن كىتاپتارىنان كورۋگە بولادى.
سونىمەن قاتار جوعارىدا ايتىلعان دەرەكتەردىڭ مۇعۋل جازۋىمەن جانە مۇعۋل تىلىندە جازىلعانى انىقتالدى. ال ولاردى وڭدەپ, سونىڭ نەگىزىندە تۇركىلەر مەن ونىڭ مۇعۋل تارماعىنان شىققان شىڭعىس حاننىڭ شەجىرەسىن العاش مۇعۋل تىلىندە ازىرلەگەن ادامنىڭ بولات چينساڭ ەكەندىگى انىقتالدى. سول دەرەكتەردى راشيد-اد-دين باستاعان عىلىمي توپ وزگە دە دەرەكتەرمەن تولىقتىرىپ, «جاميع ات-تاۋاريح» ەڭبەگىن جازعان. راشيد اد-ءديننىڭ ايتۋىنشا, تۇركىلەر مەن ونىڭ مۇعۋل تارماعىنىڭ تاريحىنىڭ اسا بىلگىرى بولات چينساڭ اتتى بۇل ۇلى ءامىر سول كەزدەرى يران مەن تۇران اسكەرلەرىنىڭ قولباسشىسى بولعان. ونى كەزىندە قۇبىلاي قاعان يرانعا ەلشى ەتىپ جىبەرگەن.
ءبىر وكىنىشتىسى, وسى ايتىلعان دەرەكتەر ءالى كۇنگە دەيىن جۇرتشىلىققا بەلگىسىز بولىپ كەلگەن. ولاردىڭ بارلىعى «جاميع ات-تاۋاريحتى» قازاقشاعا اۋدارعان سوڭ جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ بارىسىندا عانا انىقتالدى. «جاميع ات-تاۋاريحتىڭ» قازاقشاسى بەس تومنان تۇرادى جانە ونىڭ تارالىمى وتە از. كىتاپ ورتاعاسىرلاردا قالىپتاسقان ەرەكشە جازبا ستيلىندە جازىلعان, ونداعى كەلتىرىلگەن دەرەكتەر مەن وقيعالار تىم شاشىراڭقى بولىپ بەرىلگەن, ولاردى ەستە ساقتاپ, وي ەلەگىنەن وتكىزىپ قورتىندى جاساۋعا ءبىرشاما ۋاقىت كەرەك. وسىلاردىڭ ءبارىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز «جاميع ات-تاۋاريحتاعى» تۇركىلەر مەن ونىڭ مۇعۋل تارماعىنا قاتىستى ەڭ ماڭىزدى دەرەكتەردى ىرىكتەپ الىپ, سونىڭ نەگىزىندە «شىڭعىس حان» دەگەن كىتاپ ازىرلەپ, وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇل كىتاپقا «جاميع ات-تاۋاريحتا» كەلتىرىلگەن دەرەكتەردەن باسقا XV جانە XVI عاسىرلاردا پارسى تىلىندە جازىلعان شاراف اد-دين ءالي ءيازديدىڭ «زافار ناماسى» مەن مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» اتتى كىتاپتارىنان الىنعان: تۇركى جانە مۇعۋل تايپالارىنىڭ پايدا بولعان ۋاقىتتارى تۋرالى, تۇركىلەردىڭ مۇعۋل تارماعىنان شىققان شىڭعىس حاننىڭ شەجىرەسى نۇح پەن ادام اتاعا بارىپ تىرەلەتىنى جايلى, ءامىر تەمىردىڭ شىڭعىس حانعا وتە جاقىن اتالاس تۋىس ەكەندىگى, 1269 جىلى شىڭعىس حاننىڭ قايدۋ حان اتتى نەمەرەسىنىڭ باستاماسىمەن شاقىرىلعان تالاس قۇرىلتايىنىڭ شەشىمىمەن قۇرىلعان موعولستان جانە التىن وردا مەملەكەتتەرىنىڭ قازاق حاندىعىمەن ۇشتاساتىنى جونىندەگى وتە قۇندى جانە تىڭ دەرەكتەر قوسىلدى. سونىمەن قاتار جوعارىدا ايتىلعان قاتەلىكتەر مەن بۇرمالاۋشىلىقتارعا قاتىستى XVII-XXI عاسىرلاردا شىققان نەمىس, شۆەد جانە ورىستاردىڭ كونە كارتالارى مەن كىتاپتارىنان بۇلتارتپايتىن دەرەكتەر كەلتىرىلىپ, ولارعا ءتيىستى تۇسىنىكتەمەلەر مەن قوسىمشامالار بەرىلدى.
اتالعان كىتاپتىڭ تۋساۋكەسەرى وسى جىلدىڭ 27 قاراشاسىندا ۇلتتىق عىلىمي اكادەمياسىنىڭ عيماراتىندا شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى «تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا» بەلگىلى عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن ونلاين كونفەرەنتسيا تۇرىندە ءوتتى. وندا ۇلتتىق عىلىمي اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى م.جۇرىنوۆ, بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ج.كۇلەكەەۆ باستاعان وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە جۇرەكجاردى قۇتتىقتاۋلارىن ايتىپ, ناقتى ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى.
بۇل كىتاپ قازاق حالقىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا, اسىرەسە ءبىزدىڭ جاستارىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرىپ,ولاردىڭ ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن جان اياماي اتسالىسۋىنا زور ىقپال ەتەدى دەپ ويلايمىز.
ەرجان يساقۇلوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى