بيىلعى وقۋ جىلىندا وبلىستاعى ءبىلىم وشاقتارىندا 130 مىڭ وقۋشى ءبىلىم الۋدا. ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى ۇلت بالالارىنىڭ سانى – 82 936. وسى وقۋشىلاردىڭ 21 700-ءى ورىس تىلىندە وقيدى, ال وزگە ۇلت وكىلدەرى بالالارىنىڭ 762-ءسى عانا قازاق تىلىندە وقىپ جاتىر.
وعان ارالاس مەكتەپتەردە وقيتىن جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىن قوسساق, تاۋەلسىزدىك العالى وتىز جىل وتسە دە ولكەدە قازاق ءتىلىنىڭ كىرپىگى ازەر قيمىلداپ تۇرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. وبلىستاعى 555 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ 159-ى عانا تازا قازاق مەكتەبى. ارالاس مەكتەپتىڭ سانى – 218. بۇل مەكتەپتەردى دە ويلانباستان ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرگە قوسا سالۋعا ابدەن بولادى. ارالاس مەكتەپتەردەگى جەتكىنشەكتەردىڭ ۇزىلىستە دە, ساباق ۇستىندە دە ورىس تىلىندە سويلەيتىنىن ەلدىڭ ءبارى بىلەدى.
كوكشەتاۋ قالاسىندا نەبارى ءۇش مەكتەپ قانا تازا قازاق تىلىندە, قالعاندارى ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن نەمەسە ارالاس مەكتەپتەر.
– ارالاس مەكتەپتەردى مۇمكىندىگىنشە ازايتۋ كەرەك, – دەيدى ءبىلىم سالاسىنىڭ ارداگەرى قازبەك ايتپاەۆ, – تازا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپكە اينالماي, كوسەگەمىز كوگەرمەيدى. اۋىلدىق جەردە وعان مۇمكىندىك بولماۋى عاجاپ ەمەس, ال وبلىس ورتالىعىندا مۇنداي مۇمكىندىك ابدەن بار. انەبىر جىلدارى وسىنداي ماسەلە ءجيى كوتەرىلەتىن. №6 مەكتەپتى تازا قازاق ءتىلدى ءبىلىم وشاعىنا اينالدىرۋ تۋرالى باستاما اياعىنا دەيىن جەتكىزىلمەدى. وزگە ۇلت وكىلدەرىن وكپەلەتىپ الامىز با دەپ تايساقتادىق. بۇل ءبىلىم وشاعىنىڭ ءدال جانىندا №5 جانە №2 مەكتەپتەر بار. قالانىڭ قاق ورتالىعىنداعى ءبىلىم وشاقتارى. ورىس تىلىندە ءبىلىم العىسى كەلگەن, وسى اۋداندا تۇراتىن وقۋشىلارعا ءتىپتى دە الىس ەمەس. ءتاپ-ءتاۋىر باستالعان تالپىنىستىڭ سوڭى ناتيجەلى بولماي قالدى.
قالالىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى دينا باشاروۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وبلىس ورتالىعىنداعى №19 مەكتەپ كەلەر جىلدان باستاپ تازا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپكە اۋىسپاق. قازىر قۇجاتتارى دايىندالىپ جاتقان كورىنەدى. بىراق اتا-انالاردىڭ پايىمداۋىنشا, قوردالانىپ قالعان ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋگە ءالى ەرتە.
ارالاس مەكتەپتىڭ الىسقا اپارمايتىنىن اتا-انالار دا ايقىن اڭعارۋدا. قازاق سىنىپتارىندا وقيتىن وقۋشىلار وتباسىندا دا, ءبىلىم وشاعىندا دا ورىس تىلىندە سويلەيدى. دەمەك, قازاق سىنىپتارىنداعى وقۋشىلاردىڭ ءوز تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرۋ جايىنا كۇدىكپەن قاراۋعا ابدەن بولادى.
– كەشەگى كەڭەس زامانىندا ورىس تىلىندە ءبىلىم الماعان ادامنىڭ بولاشاعى جوق دەگەن ۇعىم بولدى, – دەيدى كوكشەتاۋ قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى شياپ اليەۆ. – مەكتەپتە مۇعالىم بولدىق, مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ەتتىك, اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىن باسقاردىق, سول كەزدە ءدال وسىنداي پىكىردىڭ كەڭ ەتەك جايعانىن جاقسى بىلەمىز. بىراق قازاق تىلىندە ءبىلىم العان بالا دالادا قالادى دەۋ – تۇبىرىمەن قاتە. ارعى-بەرگى ەل تاريحىن ەكشەسەڭىز, الىسقا بارماي-اق, وسى كوكشەتاۋ توڭىرەگىندە اتى شىققان جاقسى مەن جايساڭنىڭ قازاق تىلىندە وقىپ, ءبىلىم العانىن جاقسى بىلەمىز. بيىل مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداعان «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جولداۋىندا «قازىرگى مىندەت – حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ, تۇتاس ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋ» دەپ اتاپ كورسەتىلدى. ۇلت ساپاسى جاس تولقىن ۇلت تىلىندە, ءوز ءتىلىنىڭ مايەگىنەن ءنار العاندا عانا ارتاتىنى ءمالىم. ارينە, ءبىز ورىس تىلىندە ءبىلىم الىپ جاتقان قازاق بالالارىن كىنالاۋدان اۋلاقپىز. بىراق سولاي بولا تۇرا, ۋىزدارىنان جارىعاندارى دۇرىس بولاتىن ەدى. بالكىم, رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ءبىز ەلەپ-ەسكەرمەي جاتقان ءبىر قاينار بۇلاعى وسى جەردە شىعار. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ءوز تىلىندە مەڭگەرمەگەن ادامنان ۇلت قامىن جەيتىن ازامات قالىپتاستىرۋ وتە قيىن. جامان تۇماۋ جولىمىزدى جاپپاي تۇرعاندا قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسى ەڭبەك ارداگەرلەرىن, ايتار پىكىرى بار اعا بۋىن وكىلدەرىن جاس ۇرپاقپەن ءجيى جۇزدەستىرىپ تۇرۋشى ەدىك. سول كەزدە تۋعان توپىراعىنا جان-تانىمەن ادال قىزمەت ەتكەن ادامداردىڭ باسىم كوپشىلىگى, بالكىم تۇگەل دەرلىگى ءوز تىلىندە ءتالىم-تاربيە العان ازاماتتار ەكەنىن كوزىمىزبەن كورىپ ءجۇرمىز. انا ءتىلى انانىڭ ءسۇتى ءتارىزدى سابيىنەن سۇيەگىنە دارىسا عانا جۇعىمدى بولماق.
ەندى وسى قانى شىعىپ تۇرعان ماسەلەنىڭ ءتۇپ-تامىرىنا ءۇڭىلىپ قارايىقشى. تاقىرىپتى قاۋزاپ ىزدەنگەنىمىزدە, كەڭەس زامانىندا ورىس ءتىلىن وزىق كورگەن بۋىننىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ۇزىلمەي كەلە جاتقاندىعىندا جاتىر. ناقتىراق ايتساق, الدىمەن اتا-انالارىنىڭ وزدەرى ءوز تىلدەرىن ەركىن بىلمەيدى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى وسى!
– نەمەرەمدى قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپكە بەرەيىن-اق دەپ ەدىم, بىراق بالا مەن كەلىن مەنىڭ ۇسىنىسىمدى قوشتاي قويمادى, – دەيدى قالا تۇرعىنى الپىسباي تۇرسىنباەۆ, – ءوزىمىز كىنالىمىز. كەشەگى كەڭەس زامانىندا قىزمەتسىز قالماسىن, بولاشاعىنا اسەر ەتپەسىن دەپ بالالارىمىزدى ورىس تىلىندە وقىتىپ ەدىك. بۇلاي بولارىن كىم بىلگەن. ەندى بالا دا, كەلىن دە قازاقشا بىلمەگەن سوڭ نەمەرەمدى قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپكە بەرسەك, ساباق وقىعان كەزدە كومەكتەسە المايمىز دەپ ازار دا بەزەر بولادى. امال جوق, ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپكە بەرۋگە ءماجبۇر بولدىق.
مىنە, وسىلاي ساباقتاسا بەرسە, جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوز ءتىلىن مەڭگەرۋ ماسەلەسى تاياۋ ارادا شەشىلە قويمايدى ەكەن. ويتكەنى وبلىستاعى 601 مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەدە دە ءدال وسىنداي كورىنىس. ولار ەرتەڭ تاعى دا «قاعىنان جەرىگەن قۇلانداي» ءوز تىلدەرىنەن وزدەرى جەرىپ, وزگە ءتىلدى ومىرلەرىنە سەرىك ەتپەك.
– ەل ەگەمەندىك العان العاشقى جىلدارى مەن قاراعاندى وبلىسىنىڭ ساران قالاسىندا قىزمەت ىستەدىم. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى» زاڭ شىققاننان كەيىن ىنتالى توپ قۇرىپ, ءار قازاق وتباسىنىڭ ۇيلەرىن ارالاپ, ورىس مەكتەبىندە قازاق سىنىبىن اشتىرىپ ەدىك, – دەيدى «قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى مەيرامبەك قيىقوۆ, – نەمەرەلەرىمدى ءوزىم باس بولىپ, قازاق سىنىپتارىنا بەردىم. ەكەۋى دە انا ءتىلىن ەمىن-ەركىن مەڭگەرىپ قويماي, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن دە جەتىك ۇيرەندى. سوندىقتان بالانى مەملەكەتتىك تىلدە وقىتۋدان جۇرەكسىنبەيىك. ءسابيدىڭ بويىندا ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى قۇرمەتتەۋشىلىك بولماعان جاعدايدا, باسقا تىلدەردى ۇيرەنە قويۋى نەعايبىل. سول سەبەپتى اعايىنعا ايتار ءۋاجىم, بالالارىڭىزدى, نەمەرەلەرىڭىزدى قازاق مەكتەپتەرىندە وقىتۋدان تارتىنباڭىزدار. ويتكەنى مەكتەپتى دە, جوعارى وقۋ ورنىن دا مەملەكەتتىك تىلدە وقىعان جاستارىمىز كوشتەن قالىپ جاتقان جوق.
ءوز ءتىلىن ءوزى مەنسىنبەۋدىڭ تاعى ءبىرى ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ جايىنا بايلانىستى.
– شىنىن ايتۋ كەرەك, قازاق تىلىندەگى قۇجاتتار دايىندالعانىمەن, باسشىلار ونى وقىمايدى دا, قولدارىن دا قويمايدى. ايتەۋىر تالاپتى ورىنداۋ ءۇشىن, زاڭدى بۇزباۋ ءۇشىن وسىلاي ىستەيدى. قۇجاتتىڭ ءبارى ورىس تىلىندە دايىندالادى دا, ءىشىنارا قازاق تىلىنە اۋدارىلادى. ءىس قاعازدارىن ەڭ الدىمەن قازاق تىلىندە دايىنداساق قانا ۇستەم بولماعان كۇننىڭ وزىندە تەرەزەسى تەڭەسىپ قالار ەدى. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ بارلىعى دەرلىك ورىس تىلىندە سويلەسەدى. دەمەك ءالى دە جەرگىلىكتى ۇلت ءتىلى كادەگە اسپاي جاتىر, – دەيدى مەملەكەتتىك قىزمەتشى بەرىك قازبەكوۆ, – ونى سول مەملەكەتتىك قىزمەتتە ىستەيتىن جاستار كورىپ وتىر عوي. سوسىن قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعىنا كۇمانمەن قارايدى, كەرەكسىز دەپ ويلايدى.
ءتىل تۇعىرىن بيىكتەتۋ ءۇشىن ءالى دە تالاي جۇمىستى اتقارۋعا ءتيىستىمىز. سونىڭ ىشىندە ەڭ الدىمەن ارالاس مەكتەپتەردى ازايتىپ, تازا جەرگىلىكتى ۇلت تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن ءبىلىم وشاقتارىنىڭ سانىن كوبەيتۋ. ءسابيدىڭ ساناسىنا سىڭبەگەن ءتىل ساۋلە شاشپايدى.
اقمولا وبلىسى