جاقسىنىڭ اتى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى

تاريح عىلىمىنىڭ تابالدىرىعىن ات­تاپ, سول سالادا ەڭبەك ەتكەن عالىمدار از ەمەس. بىراق سولاردىڭ اراسىندا ەسى­مىمەن ەرەكشەلەنىپ, بولمىسىمەن ءبولى­نىپ, جايدارى, جايماشۋاق مىنەزىمەن مەن­مۇندالاپ, تۇلعالىق قاسيەتىمەن تاۋداي بولىپ كورىنەتىن بىردەن-ءبىر عالىم وسى كەڭەس نۇرپەيىس بولاتىن.

باسقا دا تاريحشىلار سياقتى مەن دە كەناعامەن بارىنشا ارالاسىپ, شاكىرت ءارى ىنىلىك جولدا كورگەن-بىلگەنىم مەن ويعا تۇيگەنىمدى ايتا كەتۋدى ءجون كوردىم. كسرو-نىڭ سوڭعى كوسەمى م.گورباچەۆتىڭ قاي­تا قۇرۋ ساياساتى قىزىپ تۇرعان شاقتا, اۋعان سوعىسىنان (اسكەردەن) كەلىپ س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ (قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى) تاريح فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. ستۋ­دەنتتىك شاعىمىز باستالعاننان-اق كەڭەس نۇرپەيىس ەسىمىن ەستيتىن بولدىق. بىراق كسرو-نىڭ جالاۋى جەلبىرەپ تۇرعان تۇس­تا وتان­دىق تاريحشىلارعا قاراعاندا كەڭەس­تىك تا­ريحشىلاردىڭ ەسىمدەرى ەرەكشەلەنىپ تۇر­دى. ءسويتىپ ءبىز تاريح فاكۋلتەتىن ءبىتى­رىپ شىق­قانشا كسرو دا ىدىراپ, قازاق­ستان تاۋەلسىزدىگىن الدى.

مەن كونكۋرس بويىنشا قازاق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە وقىتۋشىلىق قىزمەتكە قا­بىلداندىم. ءدال وسى كەزدەن باستاپ اكا­دەميك كەڭەس نۇرپەيىسپەن كوزبە-كوز, بەتپە-بەت تانىسۋ باستالدى. عالىم اعا­مىزدىڭ نەگىزگى قىزمەت ورنى شوقان ءۋا­ليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولو­گيا ينستيتۋتىنىڭ «كەڭەس داۋىرىندەگى قازاقستان» ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بول­عانىمەن, قىزدار ۋنيۆەرسيتەتىندە كوپ جىلدار ءدارىس وقىدى.

جاڭا وقۋ جىلى باستالىپ, ءوزىنىڭ ىر­عاعىنا تۇسكەن العاشقى كۇز ايىنىڭ ءبىر كۇنىندە جۇمىس ورنىنا كەلسەم, مەن قىزمەت اتقاراتىن كافەدرانىڭ مەڭگەرۋ­شىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كەرەيحان امانجولوۆپەن بىرگە ءبىر كىسى وتىر ەكەن. ەكى اعاعا دا قولىمدى بەرىپ, سالەم-ساۋلىق سۇراستىم. سول-اق ەكەن ك.امانجولوۆ ماعان ءوزىنىڭ قاسىندا اڭ­گى­مەلەسىپ وتىرعان اعانى تانىستىرۋدى باس­تادى.

– مىناۋ قاسىمدا وتىرعان اعاڭ بەلگى­لى تاريحشى كەڭەس نۇرپەيىسوۆ بولادى. ەستۋىڭ بار شىعار, تاريحشىسىڭ عوي؟ – دەپ سۇرادى.

مەن لەزدە ء«يا» دەپ جاۋاپ بەردىم.

ءسوزىن ءارى قاراي جالعاستىرعان كەراعاڭ (كەرەيحان راقىمجان ۇلى) كەڭەس نۇر­پەيىس­تىڭ عىلىمي اتاقتارى مەن ونىڭ تا­ريح عىلىمىنا قوسقان ۇلەسىنە توقتالدى. ول كىسىنىڭ وسى كافەدرادا سا­عاتى بار ەكەنىن جانە اپتاسىنا ءبىر-ەكى رەت كەلىپ ءدارىس وقيتىنىن ايتتى. ءسويتتى دە سولدات سياقتى الدارىندا قاسقايىپ تىڭ­داپ تۇرعان مەنى تانىستىردى. مەنى جا­ڭادان وقىتۋشىلىق قىزمەتكە العانىن جانە ەكى جىل اۋعان سوعىسىندا بولىپ قايت­قانىمدى دا قوسىپ ايتتى. ويتكەنى كە­راعاڭ اسكەري تاقىرىپتى كوپ زەرتتەگەن عالىم جانە وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك بولاتىن.

مەنىڭ بايقاعانىم كەناعا (كەڭەس نۇر­پەيىس ۇلى) ءبارىن بايىپپەن تىڭداپ وتىردى. تانىستىرۋ بىتكەننەن كەيىن ول كىسى وقىتۋشىلىق قىزمەتپەن ءبىر جاقتى كە­تىپ قالماي, عىلىممەن اينالىسۋ كەرەك­تىگىن ەسكەرتتى. قازاق جاستارىنىڭ تىڭ تا­قىرىپتار الىپ, عىلىمي ديسسەرتاتسيا جازۋى كەرەكتىگىن جەتكىزدى. كسرو-نىڭ كۇيرەۋىنەن كەيىن وتاندىق تاريحتا تۇ­نىپ جاتقان تاقىرىپتار كوپ ەكەنىن, سو­لار­دىڭ ءبىرىن الىپ, عىلىمي زەرتتەۋ جۇر­گىزىپ, ەڭبەك جازۋ قاجەت دەگەن وي سالدى. وسىلايشا, ول كىسىمەن كەزدەسكەن العاشقى كۇننەن-اق عىلىمعا دەگەن باعىت پايدا بولدى. ال ادامي تۇرعىدان كەلگەندە مە­نى جاس نەمەسە عىلىمي دارەجەسى جوق وقى­تۋشى رەتىندە ەمەس, قازاقى اعالىق قاسيە­تىمەن قابىل الدى. ءسويتىپ, اپتا سايىن ول كىسىنىڭ ءجۇزىن كورىپ, اقىلىن تىڭداپ, اڭگى­مەلەسۋ ادەتكە اينالدى.

كەرەيحان امانجولوۆتىڭ ۇسىنىسى­مەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا تاقىرى­بىم بەلگىلى بولدى. ول تاقىرىپ ش.ءۋالي­حا­نوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا بەكىتىلدى. عىلىمي جەتەك­شىم بولىپ, كافەدرامىزدىڭ مەڭ­گەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانجولوۆ كەرەيحان راقىم­جان­ ۇلى تاعايىندالدى. وسى ينستيتۋتتا «كەڭەستىك داۋىردەگى قازاقستان» ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى كەڭەس اعا تاقىرىبىمىزدى قۇپتادى. وعان قوسا مەنىڭ قايدان كەلگە­نىمدى, قانداي ادام ەكەنىمدى بىلمەسە دە ءوزىنىڭ اعالىق, ىزگىلىك قاسيەتىمەن تەز باۋراپ الدى. وعان ريزا بولعان مەن كەناعانىڭ كوڭىلىنەن شىعا الامىن-اۋ دەگەن ويمەن ارقاشان ال­دىن كەسىپ وتپەي, تەك ىنىلىك ىزەتتىلىك كور­سەتۋمەن ءجۇردىم. بۇل جاعداي ءبىزدى ونان ءارى جاقىنداتا ءتۇستى.

ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭگى 8.30-دا باستالاتىن ساباعىما ەرتەرەك بارىپ قالدىم. ۋاقىت ەرتە بولعاندىقتان وقۋ عي­ما­راتىنىڭ ەكىنشى قاباتىنىڭ دالى­زىندە بىرەن-ساران وقىتۋشى مەن ستۋدەنت عانا كەلىپ جاتتى. ال كافەدرانىڭ جانىندا قولىندا پاپكاسى بار كەڭەس اعامىزدىڭ تۇرعانىن بايقادىم. لەزدە شاۋىپ بارىپ, قولىن الىپ, حال-جاعدايىن سۇرادىم. سول كەزدە جىلىشىرايلى, قاي ۋاقىتتا دا ادام جاتىرقامايتىن كەناعا ماعان مىناداي اقىلىن ايتتى.

– بولات باۋىرىم. نەگە كانديداتتىق ديسسەرتاتسياڭدى قورعاۋعا شىقپاي ءجۇر­سىڭ؟ مەن سەنىڭ جاريالاعان ءبىراز ماقا­لالارىڭدى وقىدىم. سول ماقالالارىڭا قاراعاندا ءبىر كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا جۇمىسى شىعادى دەپ ويلايمىن, – دەدى.

ىشتەي قۋانىپ كەتكەن مەن قاي ديسسەر­تاتسيالىق كەڭەسكە قالاي بارارىمدى بىل­مەي جۇرگەنىمدى ايتتىم.

سوندا كەناعا ويلانىپ تۇرىپ, ش.ءۋا­لي­حانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس بار, سوندا كەلسەڭ بولادى دەدى. ءسويتىپ, سا­باق ۋاقىتى باستالىپ, ەكەۋمىز ەكى اۋدي­تورياعا ءدارىس وقۋعا كىرىپ كەتتىك.

كەناعانىڭ بەرگەن اقىلى مەن كەڭەسى ماعان تىنىم تاپتىرمادى. قىسقا ۋا­قىت ىشىندە جۇمىستارىمدى جيناقتاپ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەت­نو­لوگيا ينستيتۋتىنا تاڭەرتەڭمەن تار­تىپ وتىردىم. «كەڭەستىك داۋىردەگى قازاقستان» ءبولىمى ورنالاسقان 3-قاباتقا كوتەرىلدىم. كىرسەم, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى كەناعا ورنىندا وتىر ەكەن, قۋانىپ كەتتىم. ول كىسى قولىمداعى كومپيۋتەرمەن تە­رىلىپ, رەتكە كەلتىرىلگەن جۇمىسىمدى ءبىراز ۋاقىت اقتارىپ, ينستيتۋت ديرەكتورىنا كىرىپ كورسەت دەدى. بۇل كەزدە ينستيتۋت ديرەكتورى ۇعا اكادەميگى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ماناش قوزىباەۆ ەدى. ول كىسىنىڭ كابينەتى 2-قاباتتا بولعاندىقتان, تومەن ءتۇسىپ قا­بىلداۋ بولمەسىنە كەلدىم. اكادەميككە كى­رۋ قالاي بولادى دەگەن وي تىنىم بەر­مەدى. ءسويتىپ, قوبالجىپ, ويلانىپ وتىرعاندا ديرەكتوردىڭ قابىلداۋ بول­مەسىندەگى حاتشى قىز كىرىڭىز دەدى. ديرەك­توردىڭ الدىنان ءبىر-اق شىقتىم. سالەم بەرىپ بولعان سوڭ, قاي وقۋ ورنىنان كەلگەنىمدى ايتىپ, الدىمەن ءوزىمدى تا­نىستىردىم. ارتىنان كەلگەن شارۋام­دى ايتىپ, قولىمداعى جۇمىسىمدى بەر­دىم. اكادەميك اعامىز جۇمىستى ءبىراز اقتاردى. سوسىن «جۇمىستىڭ كورىنىسى جامان ەمەس, مەنىمەن ءجۇر» دەپ كابينەتىنەن شىق­تى. سوڭىنان ىلەسىپ كەلەمىن. قايتادان 3-قاباتقا كوتەرىلدىك. «كەڭەستىك داۋىردەگى قازاقستان» ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى كەناعا وتى­راتىن بولمەگە كەلدى. ءسويتىپ, كەڭەس اعاعا بىلاي دەدى:

– مىنا ازاماتتىڭ جازعان عىلىمي جۇ­مىسى كەڭەستىك داۋىردەن ەكەن. جۇمىس جامان ەمەس كورىنەدى. وسى جۇمىستى ما­ماندارعا بەرىپ وقىت. ەگەر دۇرىس بولىپ جاتسا, ءماجىلىس وتكىزىپ تالقىلاڭدار. تالاپقا ساي كەلىپ جاتسا, قورعاۋ ءۇشىن ديس­سەرتاتسيالىق كەڭەسكە شىعارىڭدار, – دەپ اكادەميك اعامىز كابينەتىنە كەتتى. ول كىسىنىڭ ديرەكتور بولسا دا ەشكىمدى وزى­نە شاقىرماي, ءوزى كەلگەنىنە مەن تاڭعال­دىم. حالقىمىزدىڭ « ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول» دەگەن ءسوزى جانىمدا سايراپ تۇردى.

حوش دەلىك, سونىمەن قايتا كەناعانىڭ ال­دىنان شىقتىم. ول كىسى جۇمىستى 3 دانا ەتىپ شىعارىپ اكەلۋىمدى جانە مامان­دارعا وقۋعا بەرەتىنىن ايتتى.

ءسويتىپ, مەنى ءبىر ايدان كەيىن ماجىلىسكە شا­قىردى. سويتسەم, مەنىڭ جازعان جۇمى­سىم تالقىلانادى ەكەن. ماجىلىستە مەنىڭ جۇمىسىمدى وقىعانداردىڭ بارىنە بولماسا دا بىرىنە توقتالايىن. ول كىسى اسكەري تاريح مامانى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءتولتاي بالاقاەۆ ەدى. ت.بالاقاەۆ اعامىز الدىمەن جۇمىستاعى كەيبىر كەمشىلىكتەرگە توقتالدى, اسىرەسە اسكەري تەرميندەردىڭ ورىسشا ەمەس, قا­زاقشا بالاما اتاۋلارىن كورسەتۋىمدى ەس­كەرتتى. ءسويتىپ, كەمشىلىكتەردى تەز تۇزە­تىپ, ءماجىلىس قورعاۋعا ۇسىنۋعا بولادى دە­گەن شەشىم شىعاردى.

جالپى, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا 1998 جىلى 28 ساۋىردە ش.ءۋاليحانوۆ اتىن­داعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستي­تۋتىنىڭ ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسىندە قور­عالدى. قورعاۋ وتكەن سوڭ كەناعا: «سەن مۇ­نىمەن توقتاپ قالما, دوكتورلىق ديس­سەر­­تاتسيا جازۋعا تىرىس, عىلىم جولى جەڭىل بولماعانىمەن, وعان ۇمتىلۋ كەرەك. اۋعان سوعىسىن دا كورىپ قايتتىڭ, تەك العا جىلجۋعا ءوزىڭدى جۇمىلدىر. قاجەت بولسا, عىلىمي كەڭەسشىڭ بولۋعا دا دايىنمىن», دەپ, بۇل جولى تاعى دا مەنى العا قاراي ۇمتىلۋعا جىگەرلەندىردى.

«جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس» دەپ اتام قا­زاق بەكەر ايتپاعان ەكەن. كانديداتتىق ديس­سەرتاتسيادان كەيىن دوكتورلىق تا­قىرىپ تاڭداۋ مەن ونى بەكىتتىرۋ ماسەلەسى تۇردى. كۇندەردىڭ كۇنىندە, قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە جۇرگەندە كەناعا وسى ماسەلە تۋرالى ءسوز قوزعادى. مەن ءبىر-ەكى تاقىرىپ ويىمدا جۇرگەنىن ايتتىم. ول كىسى مەنى تاريح ينستيتۋتىنا كەلىپ كەتۋگە شاقىردى. مەن باردىم. ءسويتىپ, كە­ناعامەن اقىلداسا وتىرىپ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا تاقىرىبىن تالقىلاپ, بىرەۋىنە توقتادىق. ول تاقىرىپ ينستيتۋتتا بەكىتىلدى. عىلىمي كەڭەسشى بولىپ كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى تاعايىندالدى. ءسويتىپ, كەناعانىڭ كەڭەسشىلىگىمەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا ءۇشىن ماتەريال جيناۋعا جانە جازۋعا كىرىسىپ كەتتىم. عىلىمي كەڭەسشىمنىڭ بىلگىرلىگى, ۇستامدىلىعى مەن كورەگەندىلىگى مەنى العا قاراي جىلجۋعا يتەر­مەلەدى. عىلىمي جۇمىس تۋرالى كەناعامەن كەڭەسكەن سايىن, جاڭا ءبىر تۇ­جىرىمدارعا كەلىپ, جۇمىستىڭ ىلگەرى جىلجۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى.

وسىلايشا, جۇمىسىمىز ءجۇرىپ جاتقان اي­لاردىڭ بىرىندە كەناعا ناۋقاستانا باستادى. بىراق وڭالىپ كەتەر دەگەن ويمەن كوڭىل سۇراپ, جامان وي ويلامادىم. كەناعانىڭ جاعدايى كۇننەن-كۇنگە اۋىرلاي باستادى. اعامىزدىڭ جان جارى ءماريام اپايدى ۋايىم قىستى. ءما­ريام اپايعا باسۋ ايتىپ, اعامىز ءالى-اق ءتاۋىر بولادى دەپ جۇباتىپ ءجۇردىم. بىراق اۋرۋ بارعان سايىن اعامىزدى جۇدەتىپ, اقىرى ارامىزدان الىپ كەتتى. تا­ريح عىلىمدارى تارلاندارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن اعامىزدىڭ ءارى عىلىمي كەڭەس­شىمنىڭ ارامىزدان كەتۋى ماعان قاتتى بات­تى. ءاربىر بەيسەنبى سايىن اعامىزدىڭ ۇيىنە بارىپ, ءماريام اپايدىڭ الدىندا قۇ­ران باعىشتاپ وتىردىم.

عىلىمي كەڭەسشىمنىڭ كوزى تىرىسىندە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدى قورعاي ال­ماعان مەن, قولباسشىسىنان ايىرىلعان جاۋىن­گەردەي قينالىستا قالدىم. بىراق وسىنداي ءساتسىز كەزەڭدە قولۇشىن سوزىپ, تاقىرىبىمدى توقتاتپاۋىما جانە جا­لىق­پاي جالعاستىرۋىما جىگەر بەرگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەس­سور ەرلان ءباتتاش ۇلى سىدىقوۆ بولدى. عىلىم سالاسىنىڭ تالابى بويىنشا ە.سىدىقوۆ جاڭا عىلىمي كەڭەسشىم بولىپ تاعايىندالىپ, ءارى قاراي جۇمىسىمنىڭ جىلجۋىنا جەتەكشىلىك ەتتى. ءسويتىپ, عى­لى­مي كەڭەسشىمنىڭ كەڭەسىمەن جانە ۇس­تاز­دىعىمەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيام جازىلىپ ءبىتىپ, 2010 جىلى تابىستى قورعالدى.

اكادەميك كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى تەك عا­لىم عانا ەمەس, ۇلاعاتتى ۇستاز بولدى. ول كىسىنىڭ قامقورلىعىمەن قانشاما تا­ريح­شىلارىمىز دوكتورلىق جانە كان­ديداتتىق ديسسەرتاتسيالارىن قورعادى. پرو­فەسسور رەتىندە ك.نۇرپەيىس كوپ جىل قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە ءدارىس وقى­دى. عالىمنان ءتالىم العان شاكىرتتەرى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ عىلىم جانە ءبىلىم سالاسىندا ەلىمىزدى وركەندەتۋ جولىندا ايان­باي ەڭبەك ەتۋدە. ول كىسى دايارلاعان 11 عىلىم دوكتورى مەن 40-تان اسا عى­لىم كانديداتىن, وعان قوسا عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىن باسقارىپ, عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ديرەكتورلىعى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلىعى قىز­مەتىندە جۇرگەن شاكىرتتەرى بارىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. ساياساتپەن اينالىسىپ, ەلگە باسشىلىق جاساۋ جولىندا جۇر­گەندەرى دە ءبىر شوعىر. اعامىزدىڭ عىلىمي كەڭەسشىلىگىمەن قورعاعانداردىڭ ارا­سىنان دوكتورلىق قورعاعاندار قا­تا­رىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوك­تورلارى ت.وماربەكوۆ, ب.اياعان, ق.احمە­توۆ, س.سماعۇلوۆا, ال سول كىسىنىڭ جەتەك­شىلىگىمەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كاندي­داتتارى گ.داداباەۆا, گ.وسكەباەۆا, ر.نۇر­ماعانبەتوۆا, ر.ساريەۆا جانە ت.ب. اتاپ وتۋگە بولادى.

ك.نۇرپەيىس بىرنەشە جىل ش.ءۋالي­حانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ دوكتورلىق قورعاۋ جونىن­دەگى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى بول­دى, وسى كەڭەستىڭ جانە قازاقستان تاريحى بويىنشا عىلىمي-پروبلەمالىق كەڭەستىڭ مۇشەسى بولدى. 1992-1996 ج.ج. ول جوعارعى اتتەستاتسيالىق كوميتەتتىڭ تا­ريح عىلىمدارى بويىنشا ساراپتاۋ كەڭە­سىنىڭ توراعاسى بولدى.

اكادەميك ك.نۇرپەيىستىڭ وتان­دىق تاريح عىلىمىن دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى جو­عارى باعالاندى. 1983 جىلى مەملەكەتتىك سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى اتان­­دى, 1989 جىلى ۇلت­تىق عىلىم اكادە­مياسىنىڭ مۇشەسى, 2003 جىلى تولىق مۇشەسى (اكادەميگى) بولىپ سايلاندى. 1995 جىلى عالىم «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» بەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. وسى جىلى ونىڭ «الاش ءھام الاشوردا» اتتى كەزەكتى مونوگرافياسى جارىققا شىقتى (الماتى, 1995). عالىمنىڭ «الاش ءھام الاشوردا» ەڭبەگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستاپقى جىلدارى «الاش جانە الاشوردا» تۋرالى اقپارات بەرەتىن العاشقى كولەمدى ەڭبەك بولىپ قانا قويعان جوق, وسى سالانى زەرتتەۋشى عالىمدار ءۇشىن ۇلكەن بوگەتتى بۇزعان كۇشتەي اسەر ەتتى. وقىرماندارىن جاڭا دەرەكتەرمەن سۋسىنداتقان قۇن­دىلىعى كۇشتى كىتاپ بولدى. 1997 جىلى ول الەۋ­مەتتىك اكادەميانىڭ تولىق مۇ­شەسى (اكادەميگى) بولىپ سايلاندى. 1998 جىلى ك.نۇرپەيىسكە «قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىر­گەن عىلىم جانە تەحنيكا قاي­رات­كەرى» قۇرمەتتى اتاعى بەرىلدى. عالىم­نىڭ عىلىم مەن بىلىمگە سىڭىرگەن زور ەڭ­بەگى مەملەكەت تاراپىنان ەلەنىپ, ۇل­كەن ماراپاتقا يە بولدى. 40-تان اسقان شا­عىندا مەملەكەتتىك سىيلىق الىپ, 60-تان اسقان شاعىندا «پاراسات» وردەنىمەن مارا­پاتتالدى. «عىلىم قايراتكەرى» نوميناتسياسى بو­يىنشا جىلدىڭ «التىن ادامى» اتالدى.

قورىتىندىلاي ايتقاندا, بەلگىلى عا­لىم, ۇلاعاتتى ۇستاز, اكادەميك كەڭەس نۇر­پەيىس ۇلى كىشىگە ۇلگى, شاكىرتكە ۇس­تاز, قينالعانعا قامقورشى, ىزدەنۋشىگە ىزگىلىگىن تانىتا بىلگەن ارداقتى ازامات ەدى. جىلىشىرايلى جۇزىمەن كەز كەلگەندى جا­نىنا جاقىن تارتاتىن, سالماقتى, سا­ليقالى سوزىمەن بارلىعىن باۋراپ الاتىن, اعالىق اق قاسيەتىمەن قاشاندا جىلى شۋاعىن شاشا بىلەتىن ەرەكشە ادام بولاتىن. بيىل اعامىز ارامىزدا بولعاندا 85 جاسقا تولىپ, باسقانى ايتپاعاندا شا­كىتتەرىنىڭ شاتتىعىنا بولەنىپ, ءبىر مارقايىپ قالار ەدى. ءوزى ومىردەن وتكەنى­مەن, جارقىن بەينەسى كەتپەيتىنىنە سەنە­مىز. حالقىمىزدا «جاقسىنىڭ اتى, عالىم­نىڭ حاتى» ولمەيدى دەگەن قاناتتى ءسوز بار. اكادەميك ك.نۇرپەيىستىڭ ارتىنا قال­دىرعان ۇستازدىق ۇلاعاتى مەن مول عى­لىمي مۇرالارى – وسىنىڭ ايقىن دالەلى. ونىڭ عىلىم جولىنداعى توككەن تەرى مەن اتقار­عان ەرەن ەڭبەگى, ىزدەنىستە بولعان تاريحشى عالىمدار مەن شاكىرتتەرىنە شاشقان شۋاعى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى.

بولات سايلان,

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرى