اقتوبە وبلىسىندا ۇزاق جىلدان بەرى شەشىلمەي كەلە جاتقان بىرنەشە ەكولوگيالىق ماسەلە بار. ولاردىڭ ەڭ نەگىزگىلەرى – ىرگەلى ءوندىرىس وشاقتارى سانالاتىن فەرروقورىتپا جانە حروم قوسىندىلارى زاۋىتتارىنان تارايتىن شاڭ-ءتۇتىن, ابدەن توزىعى جەتكەن كارىز-تازارتۋ قوندىرعىلارى مەن قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار پوليگونىنان شىعاتىن, قولقانى قاباتىن جاعىمسىز ءيىس.
ەلىمىزدەگى تەمىر قورىتپاسىنىڭ 22%-ىن وندىرەتىن اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتى مەن حروم توتىعىن, ناتري ديحروماتىن شىعاراتىن رەسپۋبليكاداعى بىرەگەي كاسىپورىن – حروم قوسىندىلارى زاۋىتى وڭىردەگى وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ كۇرەتامىرى بولعانىمەن, تابيعاتقا تيگىزەر زاردابى دا از بولماي تۇر.
قالانىڭ اتموسفەرالىق جاي-كۇيىنە 6 ستاتسيونارلىق باقىلاۋ بەكەتى ارقىلى تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ۇشەۋىندە شاڭ, ازوت, كۇكىرت ديوكسيدتەرى, كومىرتەك وكسيدى, كۇكىرتسۋتەك, فورمالدەگيد, التى ۆالەنتتى حروم, بەنزول سەكىلدى زياندى زاتتارعا تاۋلىگىنە ءتورت رەت سىناما الىنسا, قالعان اۆتوماتتاندىرىلعان بەكەتتەر لاستاۋشى زاتتاردى 20 مينۋت سايىن انىقتاپ, مالىمەتتى لەزدە جاريالاپ وتىرادى.
«قازگيدرومەت» رمك اقتوبە فيليالىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, قاڭتار ايىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا شاھارداعى اۋا ساپاسى «جاقسى» دەڭگەيدەن «ورتاشا» دەڭگەيگە تۇسكەن. ماسەلەن, 18 قاڭتاردا AQL كورسەتكىشى 42-ءنى كورسەتىپ, جاعداي «جاقسى» دەپ باعالانعانىمەن, كەي كۇندەرى رۇقسات ەتىلگەن شەكتى مولشەردەن اۋىتقۋدىڭ 144 دەرەگى تىركەلگەن. اسىرەسە, ەسەت باتىر كوشەسىنىڭ باس جاعىندا اۋا ساپاسىنىڭ كۇرت ناشارلاعانى بايقالادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇعان كوبىنە جەلسىز, تىمىق اۋا رايى سەبەپ بولادى. اتموسفەرانىڭ تومەنگى قاباتى سالقىنداپ, ۇستىڭگى قاباتى جىلىنعاندا اۋا الماسۋ ۇدەرىسى تەجەلىپ, زياندى زاتتار جەر بەتىنە جاقىن شوعىرلانادى. كۇكىرت ديوكسيدى, ازوت, كومىرتەك وكسيدتەرى مەن فورمالدەگيدتىڭ جوعارى كونتسەنتراتسياسى كوبىنە قوقىس پوليگونى مەن زاۋىتتارعا جاقىن اۋماقتاردا انىقتالىپ وتىر.
«قازگيدرومەت» رمك دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, اقتوبە قالاسىندا اتموسفەرالىق اۋانىڭ لاستانۋ دەڭگەيى 2015 جىلى «تومەن» بولعان, 2017 جىلى «جوعارىلاعان». 2016, 2018–2019, 2021 جىلدارى – «جوعارى» دەڭگەيدە دەپ باعالانعان. 2020, 2022–2024 جىلدارى ستاندارتتى يندەكسكە سايكەس, لاستانۋ دەڭگەيى سي = 13,5–21,3 («وتە جوعارى») ماندەرىنە جەتكەن. تەك 2023–2024 جىلدارى قالادا زياندى زاتتاردىڭ شەكتى مولشەردەن اسۋىنىڭ 4,9 مىڭ دەرەگى تىركەلۋى – دابىل قاعارلىق جاعداي.
ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ مەن شاھاردى كوگالداندىرۋ ماسەلەسى قوعامدىق تىڭداۋلار مەن ۋاكىلەتتى ورگان وكىلدەرىنىڭ حالىقپەن كەزدەسۋلەرىندە ۇدايى كوتەرىلەدى. جۋىردا اقتوبەگە جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى جومارت اليەۆكە دە تۇرعىندار تاراپىنان وسى ساۋالدار قويىلدى. قوعام بەلسەندىسى الەكساندر ماندرىكين قالاداعى جاعىمسىز ءيىستى جويۋ جونىندەگى مينيسترلىكتىڭ جوسپارىن سۇراپ, 2025–2029 جىلدارعا ارنالعان ءوڭىر ەكولوگياسىن ساۋىقتىرۋدىڭ جول كارتاسى وبلىستىق ءماسليحاتتا ءالى كۇنگە بەكىتىلمەگەنىنە نازار اۋداردى. ج.اليەۆ جاعىمسىز ءيىستىڭ نەگىزگى كوزى – قالاداعى توزعان كارىز جۇيەسى ەكەنىن, بۇل ماسەلە ۆەدومستۆوعا جاقسى تانىس ەكەنىن جەتكىزدى.
«بۇل – ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن قالاسىنا ورتاق تۇيتكىل. بۇگىندە ەل كولەمىندەگى كارىز سۋلارىن اعىزۋ جەلىلەرىنىڭ توزۋ دەڭگەيى 70%-عا جەتكەن. سورعىلاۋ-تازارتۋ قوندىرعىلارىنان باستاپ, ماگيسترالدى جەلىلەرگە دەيىن تولىق جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى. وكىنىشكە قاراي ونىڭ قۇرىلىسى, جوسپارلاۋ, قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىمەن ءبىزدىڭ مينيسترلىك ەمەس, ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى مەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر اينالىسادى. ەكولوگيا مينيسترلىگى اۋادا, توپىراق پەن سۋدا لاستاۋشى زاتتار بەكىتىلگەن شەكتى مولشەردەن اسقان جاعدايدا عانا باقىلاۋ فۋنكتسياسىن جۇزەگە اسىرادى», دەپ جاۋاپ بەردى ۆيتسە-مينيستر.
اتالعان جيىندا ەلەك وزەنىنە حروم قوسىندىلارى زاۋىتىنىڭ قالدىقتارىن توگۋدى توقتاتۋ ماسەلەسى دە ءسوز بولدى. ۆيتسە-مينيستر اقتوبە وبلىسىنىڭ التى ۆالەنتتى حروممەن لاستانعان گيدروجۇيەسىن ساۋىقتىرۋ ءىسى جاقىن ارادا شەشىمىن تابا قويادى دەپ ايتۋ قيىن ەكەنىن جەتكىزدى.
«وسى باعىتتا قىرۋار قارجى جۇمسالعانىمەن, ماسەلەنىڭ نە تەحنيكالىق, نە عىلىمي شەشىمى ناقتى انىقتالمادى. ماماندارمەن سان مارتە كەڭەس وتكىزسەك تe, ورتاق مامىلەگە كەلە المادىق. ءبىر تاراپ وزەن ءتۇبىن تازارتۋ كەرەك دەسە, ەكىنشى جاق شوككەن زياندى زاتتاردى قوزعاۋ تۇتاس ەكوجۇيەگە قاۋىپ توندىرەدى دەگەن پىكىردە. سوندىقتان گيدروجۇيە مەن گيدروديناميكا سالاسىنداعى بىلىكتى عالىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ, كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاجەت», دەدى ول.
تىعىرىقتان شىعار جول جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس تالاپتارىنىڭ ورىندالۋىندا جاتىر. قۇجاتقا سايكەس, 2025 جىلدان باستاپ جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كومپانيالارعا ءوندىرىستى قايتا جاراقتاندىرۋ مەن ەميسسيانى ازايتۋ مىندەتتەلدى. وسى سالاداعى ءى ساناتتاعى كاسىپورىندار مەملەكەتتەن كەشەندى ەكولوگيالىق رۇقسات الۋعا ءتيىس. بۇل قۇجات ارقىلى ءىرى ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ تابيعاتقا زياندىلىعىنىڭ شەكتى مولشەرى بەكىتىلىپ, شارۋاشىلىق قىزمەتى قاتاڭ باقىلانادى. ەلدەگى ەڭ ءىرى 50 كاسىپورىنعا قولجەتىمدى وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى زياندى شىعارىلىمداردى ازايتۋ جۇكتەلدى. ءوندىرىستى جاڭعىرتۋدى قولعا العان كاسىپورىندارعا ەميسسيا تولەمدەرىنە قاتىستى جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان.
اقتوبە وبلىسى بويىنشا بۇل تىزىمدە «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق باستاعان مۇناي كومپانيالارى مەن ERG توبىنداعى ءوندىرىس ورىندارى بار. ERG قۇرامىنا كىرەتىن اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتى جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى باستاپ كەتتى. زاۋىت باسشىلىعىنىڭ مالىمەتىنشە, تسەحتارعا ارنايى تۇتقىشتار ورناتىلىپ, لاستاۋشى زاتتاردى ۇستاپ قالۋ, ونى ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋگە پايدالانۋ تەحنولوگياسى ىسكە قوسىلىپ جاتىر. بيىل وبلىستاعى 100 كاسىپورىن كەشەندى ەكولوگيالىق رۇقسات الادى دەپ جوسپارلانعان. قايتا جاراقتاندىرۋ مەرزىمى ون جىلعا سوزىلماقشى. وسى ۋاقىتتا جاڭارۋعا بەت بۇرماعانداردىڭ ەميسسيا جەڭىلدىكتەرى جويىلىپ, تولەم بيۋدجەتكە 100 ەسە مولشەردە قايتارىلادى.
«وكىنىشكە قاراي وڭىردەگى كەيبىر مۇناي كومپانيالارى قايتا جاراقتاندىرۋعا اسىعار ەمەس. تۇپتەپ كەلگەندە, جاڭا تەحنولوگيا – قورشاعان ورتاعا كەلەتىن زياندى ازايتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ءارى ەۋروستاندارتقا كوشۋدىڭ العىشارتى. ارينە, بۇل عيماراتتى, تەحنيكا مەن ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋدى تالاپ ەتەتىن قىمبات جوبا. سول سەبەپتى دە وندىرۋشىلەر ازىرگە ەنجارلىق تانىتىپ وتىر», دەپ تۇيىندەدى ج.اليەۆ.
بيىلدان باستاپ ەكولوگيالىق ايىپپۇلداردىڭ رەسپۋبليكالىق ەمەس, جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە ءتۇسۋى تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىن قارجىلاندىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى دەگەن ءۇمىت بار. جەرگىلىكتى بەلسەندىلەر ەكولوگيا دەپارتامەنتتەرى بۇل قاراجاتتى ناقتى كوگالداندىرۋ جۇمىستارىنا جۇمساۋعا ءتيىس دەپ سانايدى. دەگەنمەن, وڭىردە تابيعات قورعاۋ شارالارىنىڭ اشىقتىعى مەن ناقتى جوسپارى ءالى دە جەتىسپەيدى. ماسەلەن, IV ساناتتاعى شاعىن مەكەمەلەردىڭ, ونىڭ ىشىندە قالا ماڭىنان كارەر قازىپ, قۇم مەن قيىرشىق تاس وندىرەتىن سەرىكتەستىكتەردىڭ ءىس-ارەكەتى ەسكەرۋسىز قالىپ جاتادى.
تابيعات جاناشىرلارى وزەن ارنالارىن بەيبەرەكەت قازىپ, شاڭ-توزاڭ كوتەرىپ, لاندشافتى بۇلدىرەتىن شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى ۇسىنادى. قۇرىلىس نەمەسە ءوندىرىس نىسانىن سالاتىن مەكەمە تابيعات قورعاۋ جوسپارىندا 100 ءتۇپ اعاش ەگۋگە ۋادە بەرگەنىمەن, ونىڭ ورىندالۋىن تەكسەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. سالدارىنان سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەر جويىلىپ, قازىلعان كارەرلەر اشىق-شاشىق كۇيىندە قالا بەرەدى.
تابيعات قورعاۋ ىسىندە ۇلكەن-كىشى دەگەن ۇعىم بولماۋعا ءتيىس. اۋا, سۋ, توپىراقتىڭ تازالىعى – ءبىرتۇتاس ەكوجۇيەنىڭ اجىراماس بولىگى. وسى ورايدا ءار ازاماتتىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگى مەن قوعام بەلسەندىلىگى اۋاداي قاجەت.