پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتى سايلاۋى كەلگەندە ەلىمىزدەگى ساياسي پارتيالاردىڭ بەلسەندىلىگى قايتا جاندانا باستادى. ساياسي پارتيالاردىڭ كەيبىرى اتاۋىن وزگەرتىپ, جاڭا قۇرامىن جاساقتاپ, ناۋقانعا بىرنەشە اي قالعاندا قىزمەتىن جانداندىرا ءتۇستى. ماجىلىستەن مەيلىنشە كوپ ورىن العىسى كەلەتىن پارتيالاردىڭ بيىلعى دوداعا ازىرلىگى قالاي؟ سايلاۋدا قايسىسىنىڭ اسىعى الشىسىنان تۇسەدى؟ شامامىز كەلگەنشە سارالاپ كورەلىك.
بىلتىر حالىق ەلىمىزدىڭ ەكىنشى پرەزيدەنتىن سايلاپ, تاريحي وقيعاعا كۋا بولسا, بيىل پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ كەزەكتى سايلاۋىنا ساياسي دودا باستالىپ كەتتى. جالپى, 2020 جىلى ەلەكتوراتتىڭ كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتىپ, پىكىرىن سان مارتە وزگەرتۋگە سەپ بولعان وقيعالار جەتكىلىكتى. بۇكىل الەم ىندەت سالدارىنان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك داعدارىسقا تاپ بولىپ, قوعامدا قالىپتاسقان ءومىر ءسۇرۋ قاعيداتتارىنىڭ ءبىرازى وزگەرىسكە ۇشىرادى. بۇل جاعدايدىڭ سايلاۋ پروتسەسىنە قالاي اسەر ەتەتىنى دە بەلگىسىز. ويتكەنى ءدال قازىرگىدەي كەزەڭدە حالىقتىڭ كوڭىل كۇيى دە تۇراقسىز. بۇل رەتتە ەلىمىزدەگى ساياسي پارتيالاردىڭ العان باعىتى مەن ۇستانىمى بارشانى قىزىقتىراتىنى ءسوزسىز. كەي پارتيالاردىڭ ماقساتى پارلامەنت ماجىلىسىنەن مەيلىنشە كوبىرەك ورىن الىپ, قارسىلاستارىنان باسىم ءتۇسۋ بولسا, ەندى ءبىرى مەجەگە ىلىگىپ, زاڭ شىعارۋشى ورگان قىزمەتىنە ارالاسۋدى كوزدەيدى. ساياسي دوداعا قاتىسقالى وتىرعان بەس پارتيانىڭ قايسىسىنىڭ مەرەيى ۇستەم بولاتىنى 10 قاڭتاردا ناقتى ايقىندالادى. ازىرگە پارتيالار قۇرىلتايىن وتكىزىپ, سايلاۋالدى باعدارلاماسىن جاريالاپ, پارتيالىق ءتىزىمىن بەكىتىپ, دوداعا ءبىرجولا كىرىسىپ كەتتى.
اتاۋىن وزگەرتكەن پارتيالار دەمەكشى, بۇرىنعى قازاقستان كوممۋنيستىك حالىق پارتياسى ەندى «قازاقستان حالىق پارتياسى دەپ اتالاتىن بولادى. بۇل سايكەسىنشە پارتيا «كوممۋنيستىك» كوزقاراسىمەن ءبىرجولا قوشتاستى دەپ ايتۋعا بولا ما؟ جالپى, قازاقستاندا بۇل يدەيانى قولدايتىندار بار ما؟ پارتيانىڭ وتكەن سايلاۋدا 7,19% داۋىس جيناعانىن ەسكەرسەك, قولداۋشىلارى بولعان سەكىلدى. قازىرگى قازاقستان حالىق پارتياسى – وتكەن كەزەڭدە ماجىلىسكە وتكەن ءۇش پارتيانىڭ بىرەۋى. الداعى ساياسي دودادا بۇل پارتيا حالىقتىڭ قاي بولىگىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنبەكشى؟ سايلاۋعا قاتىساتىن بەس پارتيانىڭ بەسەۋى دە وزدەرىن «حالىقتىڭ پارتياسىمىز» دەيتىنى بەلگىلى. ەندەشە بۇرىنعى كوممۋنيستەر, بۇگىنگى «حالىقشىلدار» اتاۋىن وزگەرتەمىن دەپ تۇراقتى ەلەكتوراتىنان ايرىلىپ قالماي ما؟ دەگەنمەن جاڭادان سايلانعان توراعا ايقىن قوڭىروۆ پارتيا ءۇشىن ءماجىلىس مەجەسىن باعىندىرۋ اسا قيىن ەمەس ەكەنىن ايتادى. العا قويعان ماقساتى – مۇمكىندىگىنشە كوپ ورىن الۋ. ال پارتيا اتاۋىنىڭ وزگەرۋىنە قارسى بولعان 82 جاستاعى ءماجىلىس دەپۋتاتى ۆلاديسلاۆ كوسارەۆتى ارىپتەستەرى قولداعان جوق. ول كوممۋنيستىك يدەولوگيانى ۇستانعان قىتاي مەن كەڭەس وداعىنىڭ مىسالىن كەلتىرىپ جاڭا اتاۋعا قارسى شىققان ەدى. كوپشىلىكتىڭ قولداۋىمەن پارتيا اتاۋى وزگەردى. ۆ.كوسارەۆتىڭ جانە بىرنەشە ءماجىلىس دەپۋتاتىنىڭ پارتيا تىزىمىنە ەنبەي قالۋى كەيىنگى بۋىن اراسىندا كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ قولداۋ تاپپايتىنىن كورسەتسە كەرەك.
ايقىن قوڭىروۆ جاقىندا وتكەن سەزدە بيلىك پايدانى قوعام مۇددەسىنەن بيىك قويماۋى كەرەك دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. پارتيا باعدارلاماسىندا دا حالىقتىڭ كوكەيىندەگى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارىلعان. بۇل – جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ نەسيەسىنە راقىمشىلىق ەتۋ, ءار وتباسىنا 20 سوتىقتان جەر بەرۋ, تەگىن ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينالىق شىعىنداردى مەملەكەتتىڭ وتەۋى, زەينەت جاسىن 60-تان اسىرماۋ. ايتسە دە پارتياعا قويىلاتىن باستى سۇراق – پارتيانىڭ اتى وزگەرگەنىمەن, زاتى قانشالىقتى وزگەردى؟
اتاۋىن وزگەرتىپ, بەلگىلى تۇلعالاردى قاتارىنا قابىلداپ, حالىقتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارتقان تاعى ءبىر ساياسي پارتيا بار. بۇرىنعى «بىرلىك» پارتياسى اتاۋىن Adal دەپ اۋىستىردى. پارتيانىڭ اتاۋى وزگەرگەلى قاتارىنا تاعى 5 مىڭ مۇشە قوسىلعانى قوسا حابارلاندى. ساياسي دوداعا ەرەكشە ەكپىنمەن قوسىلعان پارتيا جاڭا تەحنولوگيانى دا دەر كەزىندە ىسكە قوسا بىلگەن سەكىلدى. العاشقى قادامدارى وسىنى اڭعارتادى. پارتيا تىزىمىندە ساياساتكەرلەردەن گورى, ءتۇرلى سالانىڭ ماماندارىنا باسىمدىق بەرىلگەنى دە بىردەن كوزگە تۇسەدى. وزدەرىن ناقتى ءىستىڭ پارتياسى دەپ تانىستىرعان بىرلەستىك قاتارىنا قوسىلام دەۋشىلەردى دە قۇشاق جايا قارسى الىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا Adal پارتياسى «اق جول» پارتياسىنىڭ ەلەكتوراتىنا تالاسىپ, ءوزارا باسەكە كورىگىن قىزدىراتىن سىڭايلى. Adal ءوز باعدارلاماسىندا كاسىپكەرلىككە, اۋىل شارۋاشىلىعىنا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە باسا نازار اۋدارىپ وتىر. پارتيانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرىن كوتەرىپ قانا قويماي, قازاقستان فەرمەرلەر وداعىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتىپ, ءوز قاتارىنا وداق باسشىسىن قابىلداۋى دا ايتۋلى وقيعا دەۋگە بولادى. وسىلايشا Adal پارتياسى «اۋىل» پارتياسىنىڭ ەلەكتوراتىن دا وزدەرىنە قاراي يكەمدەۋگە ىقىلاستى. پارتيا بۇل سايلاۋدا قاجەتتى داۋىس جيناپ, پارلامەنت ماجىلىسىنەن ورىن الۋدى كوزدەيتىنى تۇسىنىكتى. الداعى ۋاقىتتا دا بەلسەندىلىكتى وسى ىڭعايدا جالعاستىرا بەرسە, ونى قولداۋشىلار قاتارى ءوسۋى دە مۇمكىن.
ەلىمىزدەگى بەلسەندى ساياسي پارتيالاردىڭ ءبىرى, پارلامەنت ماجىلىسىندە فراكتسياسى بار «اق جولعا» الداعى سايلاۋ وڭاي بولمايتىن ءتارىزدى. ونىڭ باستى سەبەبى – ورتاق ەلەكتورات ءۇشىن Adal پارتياسىمەن باسەكەگە تۇسپەكشى. الاش يدەياسىمەن كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىندەگى ماسەلەنى كوتەرىپ جۇرگەن پارتيا ءۇشىن ءماجىلىس سايلاۋى ولجالى بولادى دەپ ايتۋ قيىن. سايلاۋدا قاجەتتى داۋىس جيناعانىمەن, وزدەرى قالاعانداي جىلداعىدان كوبىرەك ورىن الا ما؟ ماسەلە وسىندا. «اق جول» پارتياسى بەلسەندى بولىپ, كوپتىڭ كوڭىلىندەگى ماسەلەلەردى كوتەرىپ جۇرگەنىمەن, ونىڭ كوبى ارزان ۇپاي جيناۋعا ۇلاسىپ كەتپەي مە؟ بۇل سۇراقتىڭ تۋىنداۋ سەبەبى, ەڭ الدىمەن جاقسى يدەيالار ايتىلىپ, جۇزەگە اسىرۋعا كەلگەندە پارتيانىڭ پارمەنسىز بولىپ قالاتىندىعىندا بولىپ تۇر. ارينە, بۇل جەردە قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى دە ۇلكەن ءرول وينايتىنى تۇسىنىكتى. پارتيا توراعاسى ازات پەرۋاشەۆ بايانداعان باعدارلامادا بيۋروكراتيا مەن سىبايلاس جەمقورلىق, بايلار مەن كەدەيلەر اراسىنداعى الشاقتىق, ەكونوميكا مەن بيلىكتىڭ مونوپوليالانۋى ماسەلەلەرى جان-جاقتى كوتەرىلگەن. ودان بولەك الاش يدەياسى سەكىلدى ۇلتتىق باستامالارىنىڭ ءبىرى – قازاق رەسپۋبليكاسى اتاۋىن قايتارۋ ماسەلەسى بولدى. وسى سەكىلدى ۇلتتىق يدەياعا قۇرىلعان ۇسىنىستار ارقىلى سايلاۋ سايىن كوپشىلىكتىڭ داۋسىنا يە بولۋدى كوزدەيتىن پارتيا باسشىسىنىڭ ۇسىنىستارى ەسكىرگەن دە سەكىلدى. توراعانىڭ كەيبىر ساياسي ماسەلەلەرگە قاتىستى ايتقان پىكىرلەرى دە قوعامدا كەڭىنەن سىنالعانى بەلگىلى. وسىنىڭ بارلىعى سايىپ كەلگەندە, «اق جول» پارتياسىنا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ ءۇشىن تۇبەگەيلى وزگەرىستىڭ ۋاقىتى كەلگەنىن كورسەتەدى.
ەلىمىزدەگى ساياسي پارتيالاردىڭ ىشىندە اۋديتورياسى انىق, ەلەكتوراتى بەلگىلى «اۋىل» پارتياسىنىڭ ماجىلىستەن ورىن تيمەگەنىنە ءبىراز بولدى. قازاقستان حالقىنىڭ 40 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىنىنا قاراماستان, پارتيا بىردە-ءبىر رەت ماجىلىسكە ءوتۋ ءۇشىن قاجەتتى داۋىس جيناي الماعان. پارتيا سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا دا اۋىل ماسەلەسىن كوتەرىپ وتىر. الايدا بۇل ۇسىنىستارمەن اۋىل حالقىن وزىنە قاراتا المايتىن سەكىلدى. جاقىندا Adal پارتياسىنا مۇشە بولعان قازاقستان فەرمەرلەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى جيگۋلي دايراباەۆ «اۋىل» پارتياسىمەن مەموراندۋمعا قول قويعانىمەن پارتياعا كىرۋدەن باس تارتقان. ياعني فەرمەرلەردىڭ مۇددەسىن كوزدەيتىن وداق ءوز جاقتاستارىن Adal پارتياسىنا داۋىس بەرۋگە شاقىراتىنى قازىردىڭ وزىندە بەلگىلى بولىپ وتىر. الداعى سايلاۋدا «اۋىل» پارتياسى بەلگىلەنگەن مەجەنى باعىندىرا الا ما, جوق پا ايتۋ قيىن. ويتكەنى, اۋىلداعى 40 پايىز حالىقتىڭ داۋىسى ءۇشىن دودا قىزعالى تۇر.
الداعى سايلاۋعا تۇسەتىن پارتيالار تۋرالى ءسوز ەتكەندە Nur Otan-دى اينالىپ وتە المايمىز. پارلامەنت ماجىلىسىندە ايقىن باسىمدىققا يە پارتيانىڭ سايلاۋداعى ناتيجەسى قالاي بولار ەكەن؟ Nur Otan – بيلىكتىڭ پارتياسى. قارجىلىق جانە ادامي رەسۋرسى وزگەلەرمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا الەۋەتتى. سايلاۋدا دا بارىنشا كوپ ورىن الۋعا تىرىساتىنى تۇسىنىكتى. باسەكەلەستەرى جەتكىلىكتى داۋىس جيناپ, پارلامەنتكە ءوتىپ جاتسا, باس پارتيا دەپۋتاتتارىنىڭ ۇلەسى دە ازايۋى ابدەن مۇمكىن. ءدال قازىرگىدەي ەلەكتوراتتىڭ كوڭىل كۇيى تۇراقسىز كەزدە ناقتى ايتۋ دا قيىن.
ءار ازامات ءوزى سەنىپ داۋىس بەرگەن پارتيانىڭ باعدارلاماسىن, ارەكەتىن سۇراققا الىپ, بيىك تالاپ قويا ءبىلۋى ماڭىزدى. بۇل – ەلدەگى ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا, دەموكراتيا قۇندىلىقتارىنىڭ ۇستەم بولۋىنا كەپىل بولاتىنى ءسوزسىز. سول سەبەپتى پارلامەنت ماجىلىسىندە تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتىپ, ەلدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك دامۋى ءۇشىن ناقتى شەشىم قابىلداۋعا قاۋقارلى پارتيا وكىلدەرىنىڭ بولۋىن حالىق بولىپ تاڭداۋ ماڭىزدى بولىپ وتىر. ساياسي باسەكەنىڭ بەت الىسى الداعى ۇگىت-ناسيحات كەزەڭىندە ناقتىلانا تۇسپەك.