الاش قوزعالىسى مەن ونىڭ جەڭىستى شىڭى – الاشوردا ۇكىمەتى حاقىندا نەشە الۋان زەرتتەۋلەر, عىلىمي ەڭبەكتەر مەن تاريحي-تانىمدىق شىعارمالار جارىق كورىپ جاتقانى بەلگىلى. سولاردىڭ ىشىنەن جازۋشى بەيبىت قويشىباەۆتىڭ ون بولىمنەن تۇراتىن, ءۇش تومعا جيناقتالعان «الاشيا» ءريسالاسى جايىندا بىرەر ءسوز ايتپاقپىز.
قالامگەردىڭ بۇل دەرەكتى-كوركەم, تاريحي-تانىمدىق تۋىندىسىنا قازاق ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ تۋى, دامۋ بارىسى جانە قول جەتكىزگەن ناتيجەسى ارقاۋ بولعان. كەڭ كولەمدى داستان, ەپوپەيا تيپتەس شىعارمادا ەلىمىزدىڭ يمپەريا وتارى احۋالىنداعى جاي-كۇيى, حالىقتى جەر-سۋدان, ۇلتتىق رۋحاني سانادان ايىرۋ ساياساتى داۋىرلەگەن كەزەڭدەگى ساياسي-الەۋمەتتىك تىنىس-تىرشىلىگى, جالپىرەۆوليۋتسيالىق قوزعالىس تولقىنىندا وزگە ۇلتتارمەن قاتار باستان كەشكەن ويانۋ ۇدەرىسى, ءسويتىپ الاش قوزعالىسىنىڭ بوداندىقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تۇركى-مۇسىلمان حالىقتارى قوزعالىسىمەن بىرگە ورىستەۋى بارىسىندا, ءحىح عاسىردا جوعالتقان مەملەكەتتىلىگىنىڭ 1917 جىلى قايتا جاڭعىرۋى باياندالادى. تاريحى وتارلىق كەزەڭنىڭ اقىرعى مۇشەلىن (1905 جىلدان 1917 جىلعا دەيىنگى مەرزىمدى) قامتيتىن, يمپەرياداعى جالپىرەۆوليۋتسيالىق قوزعالىسپەن استاسقان الاش قوزعالىسى سىندى وسى ەرەن دە ەرەك قۇبىلىستى اۆتور بۇگىنگى دەربەستىگىمىزدىڭ, مەملەكەتتىك تəۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ىرگەتاسىنا بالايدى.
كىتاپتىڭ العىسوزىندە اۆتور ءريسəلəنى قۇرايتىن تۋىندىلاردى قانداي دا ءبىر əدەبي جانرعا جىكتەمەي, əر شىعارمانى وزىنشە ءبىر ەتيۋد, ءريسəلəنىڭ ءبىر بولىگى دەپ سانايتىنىن اتاپ وتەدى. «ريسəلə تۇڭعىش رەت ومىرگە, سول زامانعى قولدانىلۋ رەتىنە ساي, جولداۋ دەگەن ماعىنامەن كەلگەن, بىرتىندەپ اراب, پارسى, تۇرك قاراسوزىنىڭ وزىندىك جانرىنىڭ اتاۋىنا اينالعان بولاتىن», دەپ جازادى ول. وسى اتاۋدى جانر رەتىندە جاڭعىرتۋ نيەتىمەن جانە ءوزىنىڭ ويىنا العان ماقساتىنا قىزمەت ەتەدى دەگەن سەنىممەن توپتاماسىن ريسəلə دەپ اتاعانىن, ويتكەنى وزىنە ونىڭ تۇپكى ماعىناسى ۇنايتىنىن ايتادى.
«الاشيا» ءريسəلəسى جالپىرەسەيلىك رەۆوليۋتسيالىق قوزعالىسپەن, يمپەرياداعى جالپىمۇسىلماندىق قوزعالىسپەن استاسا دامىعان الاش ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ تۋىن جəنە ونىڭ الاشوردا شاڭىراق كوتەرگەنگە دەيىنگى ورىستەۋىن, تيىسىنشە, قازاق قوعامدىق-ساياسي ويىنىڭ دامۋىن كورسەتەتىن جەكە-جەكە بولىمدەرگە جىكتەلگەن تاريحي-تانىمدىق ون ەتيۋدتەن تۇرادى. العاشقى تومعا سولاردىڭ ۇشەۋى ەنگەن. «اڭساۋ» اتتى العاشقى بولىمىنەن باستاپ, ەلىمىزدىڭ بوستاندىق ءۇشىن جاڭا تۇرپاتتى كۇرەسكە بەت بۇرعانى ناقتىلى تاريحي دەرەكتەر ارقىلى سۋرەتتەلەدى. قازاق دالاسىنداعى ماۋسىمدىق ءىرى ساۋدا-ساتتىق ورىندارىنىڭ ءبىرى – قوياندى جəرمەڭكەسىندە 1905 جىلى وتكەن حالىق جيىنى ءىس جۇزىندە ءبىز بۇگىندە الاش قوزعالىسى دەپ اتاپ جۇرگەن قۇبىلىستىڭ – ۇلت ازاتتىعىن كوكسەگەن جاڭا تۇرپاتتى كۇرەستىڭ باستاپقى ءىرى بەلەسى بولاتىن. حالىق جيىنىنا قاتىسقان, ءريسالانىڭ نەگىزگى كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبىرى – ەركىندىك ەسىمدى جاسامىس ادام. ول وتارشىل وكىمەت قازاق ەلىن دۋشار ەتكەن قيىندىقتاردى قارشادايىنان باستان كەشىپ كەلە جاتقان قارت ەدى. يمپەريانىڭ قيلى جولمەن قازاق جەرىنە سۇعىنا ەنۋى ەلدى ۇلتتىق ەزگىگە, əلەۋمەتتىك كۇيزەلىسكە ۇشىراتتى. سول شاقتا ەركىندىك اۋىر تۇرمىس اشىندىرعان جۇرت ىشىنەن وكىمەتكە قارسى قول باستاپ شىعىپ, سونىسى ءۇشىن كاتورگاعا ايدالعان بولاتىن. كاتورگادان ءبىرىنشى ورىس رەۆوليۋتسياسى وقيعالارى كەزىندە قاشىپ شىعىپ, ەلگە كەلگەن بەتى ەدى. ايداۋدا جۇرگەندە ەركىندىكتى رەۆوليۋتسيا جاڭا كۇرەسكە جىگەرلەندىرگەن-ءتىن, الايدا ونىڭ تاعى دا جۇرتتى كوتەرسەم دەگەن قۇلشىنىسىن ايماقتاعى داۋلەتتىلەر قۇپتامايدى. ولار نەگىزىنەن ورىس وقۋىن تاۋىسقان جاستارعا سەنىم بىلدىرەتىن. ال وقىعان جىگىتتەر ۇكىمەتكە ارنايى تىلەكحات جازۋدى قولعا العان بولاتىن. قارت كاتوروجنيك ولاردىڭ نيەتىن ə دەگەندە قابىل الماي, بىرتىندەپ قانا بەت بۇرادى. بۇعان ەرەۋىل كەزىندە جازالاۋشى جاساق قولىنان قازا تاپقان جاۋىنگەر سەرىگىنىڭ ۇلى, ءوزىنىڭ بالاسى ىسپەتتى وتەمىس ەسىمدى جاس جىگىت ىقپال ەتەدى. ول جəرمەڭكەگە كەلە جاتقان (Əليحان بوكەيحانوۆتىڭ جاس كەزىن ەلەستەتەتىن) وقىمىستىنىڭ əڭگىمەسىن تىڭداۋ بارىسىندا, سول تاڭداعى ازاتتىق قوزعالىسى جايىندا العاش ماعلۇمات العان ەدى. البىرت بوزبالا جəرمەڭكەدەگى كۇندەردە اڭساۋلى وزگەرىس رۋحىنا ءوزى بەيىمدەلىپ قانا قويماي, ەركىندىك كوكەسىن دە سوعان تارتادى. ۇكىمەتكە پەتيتسيا دايىنداۋ جəنە وعان كوپشىلىكتىڭ قول قويۋى كەزىندە قارت كوتەرىلىسشىنىڭ ولاردى قولداعانى سونشالىق, پاتشا ۇكىمەتىنە جازىلعان ۇجىمدىق حاتتى قارقارالى پوشتاسى يمپەريا استاناسىنا جىبەرۋگە قابىلداماي قويعاندا, ونى دالا ولكەسىنەن تىسقارى, ىشكى رەسەي قالالارىنىڭ بىرىنە جەتكىزىپ, پوشتاعا سالۋدى ءوز مىندەتىنە الادى.
قازاق دالاسىنا وتارلىق ءدəۋىردىڭ قالاي ورنىققانىنىڭ تىكەلەي كۋəگەرى ەركىندىكتىڭ جاستايىنان كەۋدەسىنە كەك بايلانعان بولاتىن. جەتكىنشەك شاعىندا وتارشىل اتتى əسكەر قۇم ىشىندەگى اۋىلىن شاپقانى, ولاردىڭ شاڭىراقتى ءۇي ورتاسىنا ءتۇسىرىپ ويرانداعانى, جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان تەتە əپكەسىن قىلىشىن جالاڭداتقان زۇلىمنىڭ قورلاعانى ەشقاشان كوكەيىنەن كەتكەن ەمەس. سونداعى əكە-شەشەدەن, تۋىستارىنان ايىرىپ, ءوز تاعدىرىن كۇرت وزگەرتكەن ناقتى جاۋىن ول ونداعان جىلداردان سوڭ وسى جəرمەڭكەدە كورەدى. بايىرعى قاسكۇنەم – ءتۇبىت مۇرت əسكەري جىگىت بۇل كەزدە قالتاڭداعان شالعا اينالعان, ول وسىنداعى ۇلكەن ۇلىقتىڭ əكەسى ەكەن. ەركىندىك ودان, ءوزىنىڭ جەكە دۇشپانىنان ءوش الۋعا نيەتتەنەدى. الايدا ناعىز جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن بۇل ازدىق ەتەر ەدى. قارت سونى تۇيسىنەدى. دۇشپاندى شىنداپ جەڭۋ ءۇشىن كۇللى كوزى اشىق جۇرت بىرلەسىپ كوتەرىلۋگە ءتيىس. وزبىر وتارشىل وكىمەتپەن ەل بولىپ كۇرەسۋ كەرەك, بəرىنەن وسى ماڭىزدى. وسىنداي ويعا ۇيىعان قارت تا, ونىڭ بالاسى سىندى وتەمىس تە سول جىلعى جاز سوڭىندا تاريحي تۇلعالارمەن بىرگە نيجني نوۆگورودقا بارادى. وكا وزەنى ايدىنىندا قالقىعان پاروحود ۇستىندە وتكەن مۇسىلماندار سەزىنە قاتىسادى (بۇل جايت «تامىر» اتتى ەكىنشى بولىمدە سۋرەتتەلەدى). بۇدان كەيىن, 1905 جىلعى كۇزدىڭ سوڭعى ايىندا ولاردى قارقارالى وڭىرىندەگى ەل باسقارۋدىڭ رەسپۋبليكالىق رەجىمىنە بەت بۇرعان وقيعالار ىشىنەن كورەمىز. ال قىس تۇسە ولار ءنىلدى كەنىشىندە شەتەل كاپيتاليستەرىنە قارسى قازاق-ورىس وداعىن قۇرىپ, كۇرەسۋگە بەل بۋعان جۇمىسشىلار تولقۋىنا, جىل سوڭىنا قاراي ورالداعى تۇڭعىش قازاق ساياسي پارتياسىن قۇرۋشىلار قۇرىلتايىنا قاتىسۋشىلار ىشىندە جۇرەدى. بۇلارمەن بىرگە توسىن رەۆوليۋتسيالىق كوزقاراستاعى جاساي اتتى وقىعان جىگىت بەينەسى, ونىڭ بيلىك وكىلدەرىمەن جəنە يمپەرياشىل قۇرداستارىمەن, ورالدا قۇرىلماق ساياسي پارتيا بەلسەندىلەرىمەن قاقتىعىسى العاشقى ورىس رەۆوليۋتسياسى جىلدارىنداعى جاڭاشا قالىپتاسۋعا بەت العان ۇلتتىق قوزعالىس سيپاتىن تولىقتىرا تۇسەدى (بۇلار «ايبات» بولىمىندە اڭگىمەلەنگەن). اتالعان بولىمدەردە جالپىرەسەيلىك مۇسىلمان قوزعالىسىنىڭ كۇشەيۋى, قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن اشىق əرەكەتكە شىعۋى («تامىر»), جاڭا وركەنيەتكە ساي دەموكراتيالىق وزگەرىستەر ءۇشىن كۇرەسۋ بارىسىندا قازاق جەرىندە ەلىمىزدىڭ بولاشاق قوعامدىق-ساياسي كەلبەتىنىڭ العاشقى كورىنىستەرى قالاي تۋعانى («ايبات») كورسەتىلەدى. ءريسالانىڭ ءبىرىنشى تومىنا ەنگەن وسى ءۇش بولىمدە, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قازاق دالاسىنىڭ جاڭا ساياسي كۇرەس جولىنا ءتۇسۋى, جالپى تۇركى الەمىمەن مۇراتتاستىعىن ايقىنداپ, كۇرەس جولدارىن بەلگىلەۋى, ەلدىكتى جاڭعىرتۋداعى بولاشاق ساياسي قۇرىلىم جوبالارىن ءتۇزۋى ءسوز بولسا, كەلەسى تومداعى ءتورت بولىمدە («اق باتا», «مۇنارا», «ساعىم», «تۇمىلدىرىق») حالىق وكىلدەرىنىڭ يمپەرياداعى زاڭ شىعارۋشى مەكەمەگە كوزقاراسى, ارتقان ءۇمىتى, قازاق مۇڭىنىڭ ءبىرىنشى مەملەكەتتىك دۋما مىنبەرىنەن كوتەرىلۋى, ۇلت ءۇشىن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ەكىنشى دۋمادا قارالۋى, اقىرىندا ءۇشىنشى دۋمادا قازاق قايراتكەرلەرى جۇرگىزگەن پارلامەنتتىك كۇرەستىڭ توقىراۋى تۋرالى اڭگىمەلەنەدى. سوڭعى تومداعى ءۇش بولىمگە («جەكپە-جەك», «شابۋىل», «ماڭگى باستاۋ») ەل مۇددەسىن كوزدەگەن زيالىلاردىڭ ون التىنشى جىل كوتەرىلىسىنە وراي يمپەريانىڭ بيىك ورىندارىنداعى, ءتورتىنشى دۋماداعى كۇرەستەرى, پاتشانىڭ تاقتان تۇسۋىنە بايلانىستى تۋعان جاڭا ساياسي مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ ماقساتىنداعى ءىس-ارەكەتتەر, جالپىقازاق قۇرىلتايلارى, قوزعالىستىڭ كۆينتەسسەنتسياسى سەكىلدەنگەن جۇلدىزدى ءسات – قازاق ورداسىنىڭ جالعاسى ىسپەتتى الاش ورداسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى ارقاۋ بولعان.
ءريسالادا ورىس وتارىنا اينالعان تۇركى حالىقتارىنىڭ (قىرىملى, تاتار, باشقۇرت, ازەربايجان, وزبەك, قازاق) وزىق وكىلدەرى ورىس مۇددەسىنە ادال قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, قانالعان جۇرتىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تەرەڭ سەزىنگەنى, تيىسىنشە, ۇلتتىق قوزعالىستىڭ وركەنيەتكە ساي وربۋىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسقانى ايتىلادى. سولاردىڭ قاتارىندا يمپەريانىڭ ورىس ەمەس حالىقتارىن باسقارۋ ىسىنە, مەملەكەتتىك دۋماعا وتار حالىقتاردان وكىلدەر سايلاۋدىڭ زاڭنامادا قاراستىرىلۋىنا اتسالىسقان گەنەرال عۇبايدوللا جاڭگىرحان ۇلى شىڭعىسحان, تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتىل, ءدىل, ءدىن جانە ىستە بىرلىگى بولۋىن كوزدەيتىن اعارتۋ باعىتىندا وتە ەلەۋلى جۇمىستار اتقارعان ىسمايىل گاسپرينسكي بار جانە الاش قوزعالىسىنىڭ ءار كەزەڭىندە ەل ىشىندەگى ازاماتتارمەن بىرگە ارەكەت ەتەتىن تاريحي تۇلعالار ىشىنەن ءاليحان بوكەيحانوۆ, باقىتجان قاراتاەۆ, سەرالى لاپين, جاقىپ اقباەۆ, ءاليماردان توپچيباشەۆ, ءابدىراشيت يبراگيموۆ, شاھماردان قوسشىعۇلوۆ, سالىمگەرەي ءجانتورين, قۇتلۇمۇحامەد تەۆكەلەۆ, شاھايدار سىرتلانوۆ, تيموفەي سەدەلنيكوۆ, احمەت ءبىرىمجانوۆ, يلياس بوراگانسكي, راشيد يبراگيموۆ, مۇستافا شوقاەۆ, جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ, عاياز يسحاكوۆ, زاكي ۆاليدوۆ, احمەد تساليكوۆ, سونداي-اق رەسەي يمپەرياسىنىڭ ءىى نيكولاي پاتشا, پرەمەر-مينيستر پەتر ستولىپين, ءتورتىنشى دۋما توراعاسى ميحايل رودزيانكو, مەملەكەتتىك دۋما مۇشەسى, «ەڭبەكشىلدەر» فراكتسياسىنىڭ توراعاسى الەكساندر كەرەنسكي سەكىلدى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىن دە كەزدەستىرەمىز.
«الاشيا» ءريسəلəسى 1905 جىلعى پەتيتسيا ناۋقانىنان باستاۋ الىپ, بىرتە-بىرتە دامىعان قازاقتىڭ جاڭا تۇرپاتتى ازاتتىق قوزعالىسى مەن سول جولداعى ماڭىزدى وقيعالاردى بەينەلەيتىن الاش ءدəۋىرناماسى ىسپەتتى. تريلوگيانىڭ جەكەلەگەن بولىمدەرىنىڭ باستاپقى نۇسقالارى مەن ۇزىندىلەرى ءار كەزدە قاعاز جانە ەلەكتروندى باق بەتتەرىندە, ءارتۇرلى كىتاپتاردا جاريالانعان. تولىق نۇسقاسى تۇڭعىش رەت «الاشيا» ۇشتومدىعى رەتىندە 2018 جىلى «رۋح بگ» باسپاسىنان جارىق كوردى. اتالعان تاريحي داستان ءبىزدىڭ بۇگىنگى ويلى جاستارىمىزدىڭ وتانشىل, مەملەكەتشىل بولىپ وسۋىنە سەپتەسەتىنىنە سەنىمىمىز كامىل.
بالجان حابدينا