شاردارادا شۇعىل سۋقاشىرتقى سالۋ قاجەت

جارتى عاسىر بۇرىن, ياعني 1969 جىلى ءوتىمى سەكۋندىنا 4210 تەكشە مەتر سۋ كەلىپ, اپاتتى جاعداي ورىن العان. وسىنداي جاعداي قايتالانسا, شاردارا, وتىرار اۋداندارى مەن ارىس قالاسىنىڭ سىرداريا وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنداعى ەلدى مەكەندەردى, ياعني تۇركىستان وبلىسىندا تۇراتىن 60 مىڭنان استام تۇرعىن مەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ 200 مىڭنان استام حالقى تىرشىلىك ەتىپ جاتقان ەلدى مەكەندەردى سۋ باسىپ قالۋ قاۋپى تۋىندايدى. سوندىقتان شۇعىل تۇردە شاردارا سۋ قويماسىنىڭ وڭ جاق جاعالاۋىنان وتىمدىلىگى سەكۋندىنا 1500 تەكشە مەتر بولاتىن اپاتتى سۋقاشىرتقى سالۋ قاجەت. بۇل كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەنىڭ زاردابى ەكى وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ ناشارلا­ۋىنا الىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن.

جۋىردا «قازاقستاننىڭ سۋ قاۋىپ­سىزدىگى: قازىرگى كەزدەگى قاۋىپ-قاتەرلەر جانە ولاردى شەشۋ پەرسپەكتيۆالارى» تاقىرىبىنا ارنالعان سەناتتاعى ۇكىمەت ساعاتىندا بايانداما جاساعان تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ وسىنداي دەرەكتەر كەلتىرىپ, وزەكتى ماسەلە كوتەرگەن بولاتىن. سۋ­قاشىرتقى سالۋ بويىنشا قازىرگى تاڭدا تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەنىپ جاتقانىن دا ايتىپ ءوتتى. ءيا, وبلىس اكىمىنىڭ دابىل قاعۋى نەگىزسىز ەمەس. سۋقويمالارداعى اپاتتار جونىندە مىسالدار كوپ. وعان ادامي فاكتورلار دا سەبەپ بولۋدا. قىزىلاعاشتاعى جان تۇرشىگەرلىك اپات ۇمىتىلعان جوق. كورشىلەس وزبەكستانداعى ساردوبا سۋقويماسىنداعى بولعان جاعداي دا جۇرت­تى ءبىراز ابىگەرگە سالدى. ايتەۋىر تۇر­عىندار امان. دەگەنمەن ىندەت ونسىز دا جاعادان الىپ جاتقاندا توپان سۋ ءاپ-ساتتە 7 مىڭعا جۋىق ازاماتىمىزدىڭ بەرەكەسىن قاشىردى.

ەسكە سالا كەتەيىك, بيىلعى 1 مامىردا وزبەكستان رەسپۋبليكاسى سىرداريا وبلىسىنداعى ساردوبا سۋقويماسىنىڭ بوگەتى بۇزىلىپ, ورتالىق بەتپاقدالا كوللەكتورىنان تاسىعان سۋ سالدارىنان ماقتاارال اۋدانىنىڭ 5 ەلدى مەكەنىن سۋ باسىپ, توتەنشە جاعداي ورىن الدى. توتەنشە جاعداي سالدارىنان 1030 تۇرعىن ءۇي, 3 مەكتەپ, 5 بالاباقشا, 4 دەنساۋلىق ساقتاۋ, 10 ساۋدا نىسانى, اۆ­توموبيل جولدارى, 1 كوپىر, 5 695 گەكتار ەگىستىك پەن جا­يىل­ىم جەرلەر سۋ استىندا قالعان-دى. سۋ باسقان اۋماق­تىڭ سيتۋاتسيالىق كارتاسى جاسالىپ, جەدەل اپپاتتىق كومەك كور­سەتۋ قىزمەتتەرى جۇمىلدىرىلدى.

بارلىق جۇمىستىڭ شۇعىل ءارى ءتيىمدى ۇيلەستىرىلۋى ناتيجەسىندە جالپى 11 ملن 798 مىڭ ليتر سۋ قاۋىپسىز اۋماققا قاشىرتىلدى. نەگىزىنەن وزبەكستان اۋماعىنان اعىپ كەلگەن 931 ءۇي جانۋارىنىڭ ولەكسەلەرى سۋدان شىعارىلىپ, جويىلدى, 2,8 ملن شارشى مەتر اۋماق زالالسىزداندىرىلدى. اپاتتىڭ سال­دارىن جويۋعا بۇكىل رەس­پۋبليكا ات­سالىستى. تۇركىستان وڭى­رىندەگى توتەن­شە جاعداي ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جانە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولدى. ۇكىمەت تاراپىنان توتەنشە جاعدايدان زارداپ شەككەن 5 ەلدى مەكەننىڭ (جاڭاتۇرمىس, جەڭىس, فيردوۋسي, دوستىق, ورگەباس) 5 524 تۇرعىنىنا 552 ملن تەڭگە (100 مىڭ تەڭگەدەن) تولەنسە, اليشەر ۋسمانوۆتىڭ قورى ەسەبىنەن سۋ باسقان 5 ەلدى مەكەن جانە ەۆاكۋاتسيالانعان 8 ەلدى مەكەندەگى (مىرزاكەنت, جايلىباەۆ, نۇرلىتاڭ, شۇعىلا, جانتاقساي, نۇرلىجول, ارايلى جانە اقجول) 5 318 وتباسىنا 1000 اقش دوللارىنان 2,2 ملرد تەڭگە بەرىلدى. اۋدانداعى مىر­زاكەنت كەنتىندە جاڭادان بوي كوتەرگەن شاعىن اۋدانىندا 386 جەكە تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى تولىق اياقتالىپ, جەڭىس جاڭاتۇرمىس, دوستىق ەلدى مەكەن­دەرىنىڭ تۇرعىندارىنا تابىس ەتىلدى. ونىڭ ىشىندە 196 تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇكىمەتتىك رەزەرۆ ەسەبىنەن قارجى بولىنسە, قالعان 190 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى قايىرىلىمدىق جانە وزگە دە قورلار ارقىلى جۇرگىزىلدى. سونىمەن قاتار فيردوۋسي مەن ورگەباس ەلدى مەكەندەرىندە جالپى 504 تۇرعىن ءۇيدىڭ 494-ءىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, 10 ءۇي جاقىن ارادا پايدالانۋعا بەرىلەدى. بۇدان بولەك, مىرزاكەنت كەنتىندەگى جاڭا مولتەك اۋداندا 1200 ورىندىق مەكتەپ پەن 280 ورىندىق بالاباقشا, دارىگەرلىك امبۋلاتوريا جانە پوليتسيالىق تىرەك پۋنكتىنىڭ قۇرىلىستارى جۇرگىزىلۋدە. ال فيردوۋسي اۋى­لىندا 600 ورىندىق مەكتەپ اعىمداعى جوندەۋدەن وتسە, دا­رى­گەرلىك امبۋلاتوريا مەن پوليتسيا­لىق تىرەك پۋنكتى, ورگەباس اۋىلىندا فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك جانە پو­ليتسيالىق تىرەك پۋنكتتەرى سالىنۋدا. مەكتەپ پەن بالاباقشا كەلەسى جىلعا وتپەلى بولسا, قالعان نىسانداردىڭ قۇ­رىلىس جۇمىستارى جەلتوقسان ايىندا تولىق اياقتالادى دەپ جوسپارلانۋدا. جالپى, ماقتاارال اۋدانىنداعى كوشەلەر قايتا جوندەۋدەن ءوتىپ, ەلدى مەكەندەردە اباتتاندىرۋ, اياقجولدار مەن جارىقتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. اۋدانداعى قازىرگى جاعداي تۇراقتى, اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ەلدى مەكەندەر كوركەيە ءتۇسىپ قالىپتى تىرشىلىككە كوشكەن. ياعني ءبىر عانا ساردوبا سۋقويماسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى 31,7 ملرد تەڭگەدەن استام شىعىن الىپ كەلدى. ءبىر قۋانارلىعى, ادام شىعىنى ورىن العان جوق. دەمەك, سۋ قا­ۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قاۋىپ قا­تەر­لەرىنىڭ الدىن الۋ جانە اعىن سۋلار­دى ءتيىمدى پايدالانۋ وڭىردە وزەكتى ماسەلە.

ەلىمىزدەگى سۋارمالى جەرلەردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى تيەسىلى تۇركىستان وبلى­سىندا 72 مىڭ اگروقۇرىلىم تىر­كەلىپ, 180 مىڭ ادام جۇمىسپەن قام­تىلعان. وسى ورايدا اگرو­ونەركاسىپ كەشەنىندە ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمىن ۇل­عايتۋ ماقساتىندا شەشىمىن كۇتكەن ماسە­لەلەر دە بارشىلىق. ول قانداي ما­سەلەلەر؟ «تۇركىستان ماگيسترالدىق ار­ناسىن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋعا 2021 جىلعا 7 ملرد تەڭگە قارجى قاجەت. «كەڭساي – قوسقورعان-2» سۋقويماسىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىنا بي­ىلعا 1,2 ملرد تەڭگە ءبولۋ ماقۇلداندى. بۇل كەلەر جىلدىڭ قاڭتار-اقپان اي­لارىنىڭ وزىندە سۋقويماعا 10 ملن تەكشە مەتر اعىن سۋ جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءارى قاراي سۋقويما جۇمىسىن اياقتاۋ ءۇشىن 2021 جىلعا 1,8 ملرد تەڭگە قاجەت. سونداي-اق «ارىس – تۇركىستان ماگيسترالدىق ارناسىن تولىقتىرۋ ءۇشىن سىرداريا وزەنىنەن ماشينالىق ارنا سالۋ» جوباسىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا 2021 جىلعا 7 ملرد تەڭگە قاجەت», دەدى ومىرزاق ەستاي ۇلى. بۇدان بولەك وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قۇنى 2,3 ملدر تەڭگە بولاتىن «شوشقاكول كولدەر جۇيەسىن جاڭعىرتۋ», «قوسىمشا 34,7 ملن تەكشە مەتر اعىن سۋ بەرەتىن 134 دانا تىك ۇڭعىمانى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ» (قۇنى 2,7 ملرد تەڭگە) جوبالارى قارقىندى جۇزەگە اسىرىلۋدا.

سونداي-اق وبلىس اكىمى ءوز بايان­داماسىندا ءوڭىردىڭ دامۋىنا مۋلتي­پليكاتيۆتىك ناتيجە بەرەتىن ءىرى جو­بالارعا توقتالدى. شاردارا اۋدانىن­داعى «جاۋشىقۇم القابىن يگەرۋ» جوبالارىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا, ارىس قالاسىنداعى «قوجاتوعاي ءماس­سيۆىن يگەرۋ» مەن «قىزىلقۇم ماگيس­ترالدى كانالىنىڭ 3-ءشى, 4-ءشى كەزەڭىنىڭ قۇرى­لىسى» جوبالارىنا قۇجاتتاما ازىرلەۋگە قارجى قاراستىرۋدى ۇسىندى. اتال­عان جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ناتي­جەسىندە 97,7 مىڭ گەكتار جاڭادان سۋارمالى جەرلەر اينالىمعا قوسىلىپ, قوسىمشا جىل سايىن 175 ملرد تەڭگە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ مۇمكىن بولادى.

كەنتاۋ قالاسىنداعى مىرعالىمساي كەن ورنىنىڭ جۇمىسى توقتاۋى سالدارىنان, شاحتالار سۋعا تولىپ, سۋ تاسقىنى كەزىندە جەراستى سۋلارى دەڭ­گەيى كوتەرىلگەن. سالدارىنان كەن­تاۋ قالاسىنداعى عيماراتتار مەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ شوگۋى, ىرگەتاستاردىڭ زاقىم­دانۋى ورىن الۋدا. بۇل ورايدا وبلىس اكىمىنىڭ دە­رەگىنشە, بولجامدىق ەسەپپەن شاحتادان سۋ دەڭگەيىن 440 مەتردەن 394 مەترگە دەيىن تو­مەندەتۋ, شامامەن 40 ملن تەكشە مەتر جەراستى سۋىن شى­عارۋ قاجەت. بۇل شاحتالى جەراستى سۋىن تۇركىستان قالاسىن سۋلاندىرۋ مەن وسىم­دىك شارۋاشىلىعىنا پايدالانۋعا مۇم­كىندىك بار. وسىعان وراي وبلىس اكىمى توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, اپاتتىڭ الدىن الۋ جولدارىن قاراستىرۋدى, پارلامەنتتىك تىڭداۋدىڭ قورىتىندىلارى بو­يىنشا ازىرلەنەتىن ۇسىنىمعا ەنگىزۋدى سۇرادى.

تۇركىستان وبلىسى