«جات ەلەمەنت» اتانعان جاستار جوعارى وقۋ ورنىنان شىعارىلىپ, قۋدالاۋعا ۇشىراعاندار كىمدەر ەدى؟

قازاقستاندا ەكونوميكا مەن مادە­نيەتتىڭ بىلىكتى مامان-كادرلارعا سۇرانىس­تىڭ ءوسۋى تولىققاندى جوعارى وقۋ ورىندارىن اشۋعا ەرەكشە ىقپال ەتتى. سوندىقتان 1928 جىلى الماتىدا پەداگوگيكالىق, 1929 جىلى مالدارىگەرلىك, 1930 جىلى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى, 1931 جىلى مەديتسينا, 1931-1932 جىلدارى ورال جانە قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتارى اشىلدى. رەسپۋبليكانىڭ مادەني ومىرىن­دە 1934 جىلى س.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اشىلۋى ەرەكشە ورىن الدى. قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى مەن تەحنيكۋمدارىنىڭ دامۋ دەڭگەيى جوعارى بولعانىمەن, حا­لىق شارۋاشىلىعىنىڭ كادر جونىندەگى قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرا المادى. ويت­كەنى ولاردىڭ كوپشىلىگى ءالى قالىپتاسۋ ساتىسىندا, كەيبىرەۋلەرى مۇلدە شاعىن بولاتىن.

باستاپقى كەزەڭدە جوعارى مەكتەپتىڭ ەڭ وتكىر ءارى شەشىلمەگەن پروبلەماسى­نىڭ ءبىرى – پروفەسسور-وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر قۇرامىنداعى قازاقتاردىڭ ازدىعى. شىندىعىندا, كەڭەس وكىمەتى ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىن بىرسىدىرعى شەشتى. الايدا پروتسەستىڭ ماڭىزدى جاعىن جويداسىز ساياساتتاندىرىپ جىبەردى. تاربيە مەن وقىتۋدىڭ باستى تارماعىنا پارتيالىق-تاپتىق ءپرينتسيپتى قويدى. ءسويتىپ العاشقى بەسجىلدىقتا «كادرلار ءبارىن شەشەدى» دەگەن ۇراندى ناۋقاننىڭ قىزعان كەزىندە جاستار مەن كومسومولدار ءبىلىم الۋعا ۇم­تىلۋشىلاردىڭ الدىڭعى لەگىندە بولدى. كەزىندە جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ ۇلت بولاشاعى وقىعان زيالىلاردىڭ قولىندا ەكەنىن ايتا كەلىپ, وقىعان ادامنىڭ ۇلت­قا قىزمەت قىلۋىن: «...قازاقتى تۋرا جول­­عا باستايتىن دا, اداستىراتىن دا – وقى­عاندار. وقىعانىن قازاق سىيلايدى, سوڭىنان ەرەدى, قادىرلەيدى, سەنەدى. ءبىلىمدى, اقىلدى, جاقسىلىقتى, ۇلگىنى, ءتارتىپتى, اقيقاتتى, ادىلدىكتى وقىعانىنان كۇتەدى. وقىعان ادام قارا حالىقتىڭ يدەالى (شىراعى), بۇقاراسى سونشا قادىرلەگەنىن وقىعانى ءتۇسىنۋ كەرەك, حالىققا قىزمەت قىلا بىلمەگەن, ۇلگى, شىراق بولۋعا جارا­ماعان وقىعان حالىقتىڭ ىقىلاسىن قا­يىرادى, كوڭىلىن قايتارادى. حالىقتى وزى­نەن الىستاتادى, وسەك ارقالايدى, پايداسى ارتىق تيمەيدى», دەگەن ەدى.

1925-1933 جىلدارى قازاق ولكە­سىن باسقارعان ف.گولوششەكيننىڭ تۇسىن­دا رەسپۋبليكادا الاساپىران قۋدا­لاۋ ناۋ­­­قانى باستالدى. ۇكىمەت باسىن­دا وتىر­­­عان قازاق زيالىلارىن «سادۋا­قا­سوۆ­­­ششينا», «مەڭدەشەۆششينا», «قوجا­نوۆ­­ششينا» سياقتى جىككە ءبولۋ, ءىرى باي­لار­­دىڭ, جارتىلاي فەودالداردىڭ شا­رۋا­­­شىلىعىن تاركىلەۋ, جەر اۋدارۋ, كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ, قوعامعا «جات ەلەمەنتتەردى» ىزدەۋ سياقتى قيت­ۇرقى ناۋ­قاندار ءورىس الدى. سول ناۋ­قان­شىل قىزىل ۇراننىڭ اياسىندا جۇرگى­زىلگەن جوعارى وقۋ ورىندارىنان «جات ەلە­مەنتتەردى» ىزدەستىرۋ ارەكەتى دە تاريحى­مىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرىنىڭ بىرىنە اينالدى.

اكىمشىلدىك-امىرشىلدىك جۇيە ءبىلىم سالاسىن دا يدەولوگيالاندىردى. پارتيا, كومسومول جانە پيونەر ۇيىمدارى, وقۋ­لىقتار, مۇعالىمدەر جاس ۇرپاقتىڭ ساناسى مەن مىنەز-قۇلقىنا ءستالينيزمنىڭ جاتتاندى دوگمالارىن ءسىڭىردى. 1929 جىلى كسرو-نىڭ بارلىق اۋماعىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن قا­زاق ستۋدەنتتەرىنە «جات ەلەمەنتتەر» رە­تىندە ايدار تاعىلىپ, وقۋدان شىعارۋ ناۋ­قانى ءبىر مەزگىلدە جۇرگىزىلۋىنىڭ ءوزى سان ءتۇرلى ويعا جەتەلەيتىنى ءسوزسىز. وقۋ­دان شىعارۋ ماسەلەسى جوعارى وقۋ ورىندارى ورنالاسقان قالالارداعى قازاق جاس­تارىنىڭ جەرلەستىك ۇيىمدارىنىڭ جينالىستارىندا قارالدى. قازاق ستۋدەنتتەرىن وقۋدان شىعارۋ جونىندە قۇرىلعان كوميسسيالار جۇمىس ىستەدى.

بۇعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زي­دەنتى ءارحيۆىنىڭ قورىندا ساقتالعان قۇجاتتاردى دالەل رەتىندە العا تارتۋعا بو­لادى. مىسالى, 141-قوردا ساقتالعان №1 حاتتامادا كورسەتىلگەندەي, 1929 جىل­­دىڭ ءبىرىنشى اقپانىندا تاشكەنتتەگى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە 263 ستۋدەنت قاتى­سقان جينالىس وتكەن. جينالىسقا قازانعاپوۆ توراعالىق ەتىپ, حاتشىسى رامازانوۆ بولعان. جينالىستىڭ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە – كەڭەس وكىمەتىنە «جات ەلەمەنت» ستۋدەنتتەردى جوعارى وقۋ ورنىنان شىعارۋ. جينالىستىڭ بارى­سىندا ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنەن ح.اق­پاەۆ, ح.يساتاەۆ, ي.دۋسەتوۆ, ا.اسان­­بەكوۆ, ا.سەيدالين, ح.قاراتاەۆ, تۇر­سىنوۆ, بوكەيحانوۆ (الاش كوسەمى ءالي­حان بوكەيحانمەن شاتاستىرماۋ كەرەك – رەد.), ر.قويايداروۆ, س.قاش­قىنباەۆ, ن.سۇلتانگەرەەۆ, م.بۋ­رال­كينەۆ, ق.اقپاەۆ سياقتى ستۋدەنتتەردى «جات ەلەمەنت» وكىلى ساناپ, جوعارى وقۋ ورنىنان شىعارۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان (قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆى (قر پا) 141-قور, 1-تىزبە, 2248-ءىس, 86-پ).

كوميسسيا ءبىر قىزىعى, ح.دوسمۇحا­مەدوۆتىڭ وسى ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇر­گەن ستۋدەنت قىزىن وقۋدا قالدىرۋعا شە­شىم قابىلداعان (قر پا,141-قور, 1-تىزبە, 2248-ءىس,135-پ). بۇل شەشىمگە كەي­­بىر ستۋدەنت­تەر ءوز نارازىلىعىن اشىق بىلدىرگەنى حاتتامادا كورسەتىلگەن. مى­­سالى, وقۋدان شىعارىلعان «جات ەلە­­مەنت» ح.يساتاەۆ جينالىستا ءسوز سوي­­­­لەپ: «مەنىڭ پىكىرىم بويىنشا كو­مي­س­­سيانىڭ بىزدەرگە قاتىستى شىعار­عان شەشىمىنە جانە ءبىزدى وقۋدان شى­عارۋىنا كەلىسپەيمىن. كەلىسپەيتىن سە­بەبىم, كوميسسيا ءوز تاراپىنان كەڭەس وكىمەتىنىڭ جاۋى بولعان, الاشورداشى­لاردى قورعاۋشى, الاش وردانىڭ باتىس بولىمشەسىن باسقارعانداردىڭ ءبىرى حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ قىزى رابيعا نەگە وقۋ­دان شىعارىلمايدى» دەپ ءوزىنىڭ پىكىرىن اشىق بىلدىرگەن. بۇل پىكىردى ستۋدەنت بو­كەيحانوۆ تا قولداعان (قر پا,141-قور, 1-تىزبە, 2248-ءىس,87-پ).

بۇل كەزدە رابيعا حالەلقىزى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋل­تەتىندە وقيتىن ەدى. ول ءۇشىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەندە اكەسى جۇمىس بابىمەن الماتى قالاسىنا اۋىسادى. اكە­سى ءبىر جىلدان كەيىن قىزىن وقۋدان شىعا­رىپ, ءوزىنىڭ قاسىنا الدىرادى. رابيعا ال­ماتىدا مەديتسينالىق ارنايى وقۋ ورنى بولماعاننان كەيىن قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ بيولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى.

بۇل ناۋقان ماسكەۋ قالاسىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن قازاق ستۋدەنتتەرىن دە اي­نا­­لىپ وتپەگەن. ارحيۆتە ساقتالعان قۇ­­جات­­تاردى سارالاساق, تومەندەگىدەي جايت­­تىڭ كۋاسى بولامىز. 1929 جىلدىڭ 22 اق­پا­نىندا «جات ەلەمەنتتەر» رەتىندە ماسكەۋ قالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندا­رىن قازاق ستۋدەنتتەرىنەن تازارتۋ, ياعني وقۋدان شىعارۋ كوميسسياسىنىڭ وتىرىسى وتكەن. كوميسسيا قۇرامىندا ق.تاش­تيتوۆ, قوجاقاەۆ, مۇسىراليەۆ, سيزونوۆ جانە حاتشىسى م.داۋلەتقاليەۆ بول­عان. ق.تاشتيتوۆ كەيىن قازاقستان ورتا­لىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حات­­شى­سى لاۋازىمىن اتقارعان. 1930 جى­لى ماسكەۋدەگى سۆەردلوۆ اتىندا­عى كوم­مۋ­نيس­تىك ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن. ال م.داۋ­­­لەت­قاليەۆ – قوعام قايراتكەرى, 30-جىل­­داردىڭ باسىندا اشارشىلىقتىڭ قا­­زاق حال­قىنا اكەلگەن زاردابىن جەڭىل­دە­تۋ ءۇشىن تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, باتىل ارە­­كەت­­كە بارعان بەسەۋدىڭ ءبىرى. ول حالىق شا­رۋا­شىلىعى ينستيتۋتىن 1930 جىلى بىتىرگەن.

وقۋدان شىعارىلعان ستۋدەنتتەردىڭ قاتارىندا ب.اتشىباەۆ تا بار (قر پا,141-قور, 1-تىزبە, 2248-ءىس,61-پ). ول 1923 جىلى تاۋ-كەن اكادەمياسىنا (قا­زىرگى گۋبكين اتىنداعى مۇناي ينستيتۋتى) وقۋعا تۇسكەن. ءبىرىنشى كۋرستى اياق­تاپ, مامان-كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى­نەن وقۋدان قول ءۇزىپ, 1923-1928 جىلدارى ماسكەۋدەگى «سانتونين» ترەسىن­دە ءىس جۇر­گىزۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, «اروسپو» اكتسيونەرلىك قوعامىندا تەك­سەرۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى, «كاز­كراي­سويۋزدىڭ» ماسكەۋ وكىلدىگىندە ەكو­­نوميكالىق تەكسەرۋشى, ركفسر جو­عارى سوتىندا اۋدارماشى بولىپ جۇ­مىس ىستەدى. 1928 جىلى تاۋ-كەن اكادە­مياسىنىڭ مۇناي فاكۋلتەتىنىڭ گەولوگيا بولىمشەسىنە وقۋعا ءتۇستى. كوميسسيا ب.ات­شىباەۆتىڭ ء«ومىر بويى ستۋدەنت» رە­تىندە جۇرگەنىن, 1923 جىلدان وسى وقۋ ور­نىنىڭ ستۋدەنتى ەكەنىن, 2-كۋرس­تا ءالى «وتىرعانىن» ەرەكشە اتاپ وتەدى. قا­زاقستاننىڭ جوعارى ءبىلىمدى مامان-كادر­لارعا وتە زارۋلىگىنە قاراماستان, ونى «الاشورداشى», «جات ەلەمەنت» دە­گەن ايىپپەن كەن اكادەمياسىنان وقۋ­دان شىعارادى. وقۋدان قۋىلعان ب.ات­شىباەۆ گۋرەۆ (اتىراۋ) قالاسىنا كەلىپ, «ەمبىمۇناي» ترەسىنە قاراستى گەولوگيا-بارلاۋ كەڭسەسىندە گەولوگ, كە­يىن دالالىق گەولوگيالىق-كارتيروۆكا سەك­تسياسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەدى.

ال كوميسسيا وتىرىسىنىڭ 24 اق­پان­داعى حاتتاماسى نەگىزىندە 3-كۋرستان م.قال­­­مەنوۆ, س.بوكەيحانوۆ باستاعان 18 ستۋدەنت وقۋدان شىعارىلعان (قر پا,141-قور, 1-تىزبە, 2248-ءىس, 62-پ). م.قالمەنوۆ – حالقىمىزدىڭ قايراتكەر ۇلدارىنىڭ ءبىرى, پاتشالىق رەسەيدىڭ ءى دۋماسىنا دەپۋتات بولعان الپىسباي قالمەنوۆ­تىڭ بالاسى. كەيىن 1933 جىلى ماسكەۋ­دەن كەن ينجەنەرى ماماندىعىن العان ول قيىر شىعىسقا جولدامامەن جىبەرىلەدى. وسىندا وندىرىستىك جۇمىستا جۇرگەندە ۇستىنە تاس قۇلاپ, قايتىس بولادى. بۇل اۋلەتتىڭ ۇرپاقتارى ۇزاق جىل بويى قۋ­عىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, قۋدالاۋعا ءتۇستى.

يازيازيت (ارحيۆ قۇجاتىندا وسىلاي اتالادى, بايازيت بولۋى كەرەك) وتەعالي ۇلى يبراگيموۆ 1927 جىلى تيميريازوۆ اتىن­داعى اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنىڭ اگرونوميا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن. كومسومول قاتارىنا وتكەن, مەملەكەتتىك ستيپەنديا الىپ تۇرعان (قر پا,141-قور, 1-تىزبە, 2248-ءىس, 2-پ). نكۆد-نىڭ قىراعى قىزمەتكەرلەرى ونىڭ شىن تەگى تاناشەۆ ەكەندىگىن, اكەسى پاتشا زامانىندا بالىق ونەركاسىبىندەگى ءىرى كاسىپكەردىڭ ءبىرى بول­عانىن انىقتاعان. كەزىندە تاناشەۆتەر اۋلەتى بوكەي ورداسى اۋماعىنا عانا ەمەس, رەسەي يمپەرياسىنا دا تانىلعان ەدى. قازاقتىڭ تۇڭعىش دارىگەرلەرىنىڭ ءبىرى م.شومبالوۆ اۋلەتىنەن, وسى اكادە­ميانىڭ ستۋدەنتى تايىر شومبالوۆ تا وقۋ­دان الاستاتىلدى.

ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنەن تۇياق قايبالدين, ال سەرجان شونانوۆ حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنداعى وقۋىنان شىعارىلدى (قر پا 141-قور, 1-تىزبە, 920-ءىس). ساراتوۆ اۋىل شا­رۋا­­شىلىعى ينستيتۋتىندا وقىعان ش.كۇ­سەپ­­قاليەۆ تا «جات ەلەمەنتتىڭ بالاسى» رەتىندە وقۋدان قۋىلدى. ونىڭ اكە­سى داۋ­­لەتشە كۇسەپقاليەۆ جوعارى ءبى­لىم­دى العاشقى قازاق دارىگەرلەرىنىڭ ءبىرى, با­تىس الاش وردا قايراتكەرى ەدى. اتاق­تى نۇر­الى حاننىڭ ۇرپاعى بولاتىن. 1928 جىلعى كۇزدە «جارتىلاي فەودال» رە­تىندە تاركىلەۋگە ۇشىراعانى تۋرالى قۇ­جات جوعارىدا اتالعان ارحيۆ قورىندا ساقتالعان.

«جات ەلەمەنت», «الاشورداشىل» دەگەن ايدار تاعىلىپ, قۋعىندالعان بۇل ازا­ماتتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ تاعدىرى قاي­­عىلى اياقتالدى. سەبەبى ولاردى الدا قا­سى­­­رەتتى 1937-1938 جىلداردىڭ زۇلماتى كۇ­تىپ تۇر ەدى.

اققالي احمەت,

ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

اتىراۋ وبلىسى