تاڭدايىمىزعا تازا سۋ تيەر مە ەكەن؟!

وبلىس جۇرتشىلىعىنىڭ اۋىز سۋ بارىسىنداعى قاجەتتىلىگىن 364 سۋ قۇ­بى­رى مەن 259 ۇڭعىمالار مەن قۇ­دىق­تار وتەپ تۇر. ءدال قازىر قۇبىرلار مەن قۇدىقتارداعى اۋىز سۋدىڭ ساپاسى تۋرالى كەسىمدى پىكىر ايتۋ قيىن. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تەكسەرۋلەرگە جانە پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ مەن قادا­عا­لاۋدى جۇرگىزۋگە موراتوري ەنگىزۋ تۋرالى» پرەزيدەنتتىڭ 2019 جىلعى 26 جەلتوقسانداعى №229 جارلىعىنا سايكەس وسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باس­تاپ شاعىن كاسىپكەرلىك, ونىڭ ىشىندە ميكرو كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن تەكسەرۋ توقتاتىلعان. ونىڭ ۇستىنە جالپاق الەمدى جامان تۇماۋ ىندەتى جايلاۋىنا بايلانىستى بيىل ناۋرىزدان باستاپ تەكسەرىس وتكىزىلگەن جوق.

وبلىستىق سانيتارلىق-ەپيدە­ميا­لىق دەپارتامەنتى اكىمشىلىك شارالار قابىلداماي, سۋمەن جابدىقتاۋ نىساندارىنا اي سايىن مونيتورينگ جۇرگىزۋمەن شەكتەلۋدە. وسى مونيتورينگ بارىسىندا جىل باسىنان بەرگى توعىز اي ىشىندە ميكروبيولوگيالىق كورسەتكىشتەرگە 1 363 سىناما جاسالعان. قورىتىندىعا سايكەس, 145 سۋ قۇبىرىنىڭ سۋى قالىپتى دەڭگەيگە سايكەس كەلمەيتىنى انىقتالعان. بۇل – بارلىق مولشەردىڭ 10,6 پايى­­زى. وسى ورايدا بۋراباي, ءبىرجان سال, ەگىندىكول, ەرەيمەنتاۋ, جاقسى, زەرەندى, قورعالجىن اۋداندارىنداعى كورسەتكىش وبلىستىق دەڭگەيدەن جوعارى بولىپ وتىر. سا­ني­تارلىق-حيميالىق كورسەتكىشتەرگە باي­لانىستى سۋ قۇبىرى سۋىنىڭ 1 318 سى­ناماسى زەرتتەلدى. جوعارىداعى ءبىز ايتقان كولەمنىڭ ىشىندە 230-ى تالاپقا سايكەس كەلمەيتىنى انىقتالدى. بۇگىندە 364 سۋ قۇبىرىنىڭ 336-ى نەمەسە 92,3 پايىزى – باقىلاۋدا. ونىڭ ىشىندە 4 وندىرىستىك زەرتحانا ارقىلى 37 سۋ قۇبىرى تەكسەرىسپەن قامتىلعان. ال 28 سۋمەن جابدىقتاۋ نىسانى باقىلاۋسىز قال­عان. ول جەردەگى حالىقتىڭ قانداي سۋ ءىشىپ وتىرعانى بەيمالىم. ەل يگىلىگىنە جاراتىپ وتىرعان 364 سۋ قۇبىرىنىڭ 131-ىنە كۇندەلىكتى قىزمەت كورسەتۋگە جانە كۇتىپ-ۇس­تاۋعا ءتيىستى قاراجاتتىڭ بو­ل­ىنبەۋى ون­سىز دا قانى شىعىپ تۇرعان ما­سەلەنى شيە­لەنىستىرە تۇسۋدە.

ەندى اۋىلدىق جەرلەردە اۋىز سۋدىڭ قا­لىپتى نورما تالاپتارىنا سايكەس كەل­مەۋى سەبەپتەرىن تالداپ كورەلىك. الدى­مەن سۋ ساپاسىنا قۇبىرلاردىڭ جانە تاراتۋ­شى جەلىلەردىڭ ابدەن توزىعى جەت­كە­نى سەبەپ بولىپ وتىر. بۇل جەرلەردە قۇبىرلاردىڭ جارىلۋى وتە ءجيى كەزدەسەدى. ونىڭ ۇستىنە تازارتۋ قۇرىلعىلارىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەمەيتىنى دە جىعىلىپ جاتقانعا جۇدىرىق بولىپ وتىر. وڭىر­دە سۋ قۇبىرى جەلىلەرىنە ۋاقتىلى تەح­ني­كا­لىق قىزمەت كورسەتۋ جانە كۇتىپ ۇستاۋ بويىنشا مامانداندىرىلعان كوم­مۋنالدىق كاسىپورىنداردىڭ بولماۋى, سونداي-اق جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپ­ورىن­داردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنىڭ السىزدىگى دە سەبەپشى. ونىڭ ۇستىنە ۇڭعىمالاردى ۇزدىكسىز, ۇزاق ۋا­قىت پايدالانۋ دا سۋ ساپاسىنىڭ ناشار­لا­ۋىنا اسەر ەتىپ جاتىر. قۇدىقتار مەن ۇڭعىمالاردىڭ ءتيىستى مولشەردەگى تەرەڭ­دىگى ساقتالا بەرمەيدى. سۋ كوزىنە كوك­تەم­گى قىزىل سۋ جۇرگەن كەزدە اعىن سۋ, جەر بەتىنە تاياۋ ۇستىڭگى قاباتتاعى جەراستى سۋلارى مەن جاۋىن-شاشىننىڭ لايى قوسىلىپ كەتەدى. بۇل دا ساپانىڭ سىن كوتەرمەۋىنە سوقتىرادى. وسى وراي­دا سانيتارلىق-قورعاۋ ايماعى ساق­تال­مايتىنىن, كەي جەرلەردە ولاردىڭ قورشاۋلارى بۇزىلىپ تاستالعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك.

زەرتتەۋلەر بارىسىندا 7 سۋ قۇبى­رى­نىڭ سانيتارلىق نورمالارعا مۇلدە ساي كەلمەيتىنى انىقتالدى. ناق­تى­­راق ايتاتىن بولساق, ەگىندىكول اۋدا­نىن­داعى بۋرەۆەستنيك, ەگىندىكول, تو­عا­­ناس اۋىلدارى, قورعالجىن اۋدا­نىن­­داعى قورعالجىن, سادىرباي, ەك­پىن­دى ەلدى مەكەندەرى, جارقايىڭ اۋدا­نىن­داعى كوستىچەۆو-دونسكوە, جاقسى اۋدا­نىنداعى بەلاعاش اۋىلى مەن جاقسى كەنتى.

وبلىس ورتالىعى شاعالالى جانە سەرگەەۆ سۋ قويمالارىنان سۋ الادى. بۇل ورايداعى ماسەلە تىپتەن وتكىر. كوكشەتاۋ قالاسى تۇرعىندارىنىڭ تاۋلىكتىك اۋى­ز سۋ تۇتىنۋ مولشەرى ورتاشا ەسەپپەن 23,5-25 تەكشە مەتردى قۇرايدى. كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە قۇبىر ارقىلى كەلەتىن سۋدى ءىشۋ ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. قالاعا كەلەتىن سۋدى تازارتاتىن سۇزگى 1986 جىلى ەسەپتەن شىعارىلىپ تاستالۋى كەرەك ەدى. بىراق ءالى كۇنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇر. سونشاما ۋاقىت سۋ تازالاپ كەلگەن سۇزگىدەن شىققان سۋدىڭ ساپاسى تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟! 2009 جىلى باستالعان تازارتۋ ستانساسىنىڭ جۇمىسى قايتادان توقتاپ قالعان. ونى اياق­تاۋعا 1,7 ملرد تەڭگە كولەمىندە قو­سىم­شا قا­راجات قاجەت ەكەن. قازىرگى كۇنى وبلىس ورتالىعىنداعى اۋىز سۋدىڭ قاۋىپسىزدىگى ەپيدە­ميالىق تۇرعىدان سۋداعى حلور قۇرا­مىنىڭ ۇلعايۋىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. الايدا قۇرامىندا حلور مولشەرى شامادان تىس كوپ بولسا, حالىقتىڭ دەن­ساۋ­لىعىنا تەرىس اسەر ەتۋى دە ابدەن مۇم­كىن.

2011 جىلى «سۋ جەلىلەرىن, تازارتۋ قۇ­رىل­عىلارىن جاڭعىرتىپ, كەڭەيتۋ ارقىلى تاۋلىگىنە 60 مىڭ تەكشە مەتر سۋ وتكىزۋگە جەتكىزۋ» جوباسى بويىنشا جاڭا سۋ تازالاۋ قوندىرعىسىنىڭ قۇرى­ل­­­ىسى باستالعان بولاتىن. تاپسىرىس بەرۋشى – كوكشەتاۋ قالالىق اكىمدىگىنىڭ قۇرىلىس ءبولىمى. جۇمىستى قولعا العان – «AEGISinc» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كە­لىسىمشارتى بويىنشا 1,623 ملرد تەڭ­گە­نىڭ كەلىسىمشارتى جاسالدى. ايتسە دە 2011 جىلى 538,1 ملن تەڭگە عانا يگەرىلدى. مەردىگەر ۇيىم قۇرىلىس جۇمىسىن باس­تاپ, تسەحتىڭ, زەرتحانانىڭ ءبىرلى-جارىم عيماراتتارىن جارىم-جارتىلاي عانا كوتەردى. بىراق جۇمىس العا باسپادى. 2012 جىلى قالالىق سوت اتالعان كونكۋرس جۇزەگە اسىرىلمادى دەگەن شەشىم شىعاردى. 2012-2013 جىلدارى قايتادان وتكىزىلگەن كونكۋرس ناتيجەسىندە «اپ يمپەكس» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سە­رىك­تەستىگى جەڭىمپاز بولىپ تانىلدى. بۇل سەرىكتەستىك 2013 جىلى 181,24 ملن تەڭ­گەنى يگەردى. وسى ارادا قۇرىلىس جۇ­مىس­تارىنىڭ جانە قۇرىلعىعا قاجەتتى تەحنيكالىق جابدىقتاردىڭ قۇنى ءوسىپ كەتتى دە, جاڭا ستانسا سالۋ جۇمىسى توق­تاپ قالدى. باستاپقى قارجىنىڭ 719,390 مىڭ تەڭگەسى عانا يگەرىلدى. 2014 جىلى «كوكشەتاۋ قالاسىنداعى سۋ جەلى­لە­رى تا­ز­ارتۋ قۇرىلعىسىن تاۋلىگىنە 30 مىڭ تەك­شە مەتر قۋاتقا جەتەتىندەي ەتىپ جاڭ­­عىرتۋ جانە كەڭەيتۋ» جوباسىنا سايكەس مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ قو­رى­­تىندىسى الىندى. جوبانىڭ قۇنى 2014 جىلعى باعامەن 2 397,7 ملن تەڭگە بولىپ بەلگىلەندى. بىراق بۇل جوبادان دا ناتي­جە شىقپادى. قازىرگى كۇنى وبلىس ورتا­لىعىنداعى 343,90 شاقىرىمدى قۇ­رايتىن سۋ جەلىلەرىنىڭ 40,9 پايىزى اب­دەن ەسكىرگەن. سۋ قۇبىرلارى ءجيى جارى­لا­دى.

وتكەن جىلدىڭ الپىسىنشى جىلدارى سالىنعان, جالپى ۇزىندىعى 285,6 شاقىرىمدى قۇرايتىن نۇرا توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ جاعدايى – بۇگىنگى تاڭدا وتە وتكىر ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا. بۇل قۇبىرلاردىڭ 95-98 پايىزى توزىپ بىت­كەن. سۋ قۇبىرلارى جەلىلەرىنىڭ تو­زۋى­­نا بايلانىستى وقىس وقيعالار ءجيى ورىن الادى. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنە قاراعاندا, ۇزىندىعى ءۇش شاقىرىمنان اساتىن اپاتتى ۋچاسكەلەردەگى قۇبىر جەلىسىن ءىشىنارا اۋىستىرۋ ءۇشىن 500 ملن تەڭگەگە جۋىق قاراجات ءبولىنۋى قاجەت. وبلىس تۇرعىندارىن تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى وبلىستىق اكىم­دىكتە جىل سايىن قارالادى. اۋدان اكىم­دىك­تەرگە ورىن الىپ وتىرعان كەم­شى­لىك­تەردى جويۋ تۋرالى ناقتى تاپسىرمالار بەرەدى. بىراق وكىنىشكە وراي, «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس» قالپىندا قالىپ وتىر.

2019 جىلدىڭ ىشىندە تالاپ بۇزۋ­شىلىق­تارعا بايلانىستى جالپى كولەمى 21,9 ملن تەڭگە بولاتىن 105 اكىمشىلىك ايىپ­پۇل سالىنعان. شارۋاشىلىق سۋب­ەك­­تىلەرىنە 85 ۇيعارىم جولدانعان. الاي­دا بۇل شارالار ءتيىستى ناتيجە بەرىپ وتىرعان جوق. دەمەك, اۋىز سۋمەن قام­تۋداعى كوپتەن قوردالانىپ قالعان ءمان­دى ماسەلەلەردى شەشۋگە كەشەندى شارا قا­بىل­داۋ قاجەت ءتارىزدى.

اقمولا وبلىسى