وتكەن ايدا قىرعىزستان ساياسي داعدارىستى باستان وتكىزگەنى بەلگىلى. باۋىرلاس ەلدەگى نارازىلىق اكتسيالارىنىڭ سالدارىنان پرەزيدەنت سوورونباي جەەنبەكوۆ وتستاۆكاعا كەتتى. وسىلايشا, پارلامەنتتىك سايلاۋدىڭ سوڭى ۇلكەن داۋعا اينالدى. كورشىلەس مەملەكەتتەگى ساياسي احۋال تۋرالى, ساياسي ەليتانىڭ الداعى جوسپارى جونىندە قىرعىزستاننىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى جەەنبەك كۋلۋباەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ەلشى مىرزا, «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە سۇحبات بەرۋگە كەلىسكەنىڭىزگە العىس ايتامىز. اڭگىمەمىزدىڭ كىرىسپەسىن كەيىنگى ساياسي وقيعالاردان باستاساق. قازان ايىندا قىرعىزستاندا نارازىلىق اكتسيالارى ءوتىپ, اقىرىندا ەل پرەزيدەنتى وتستاۆكاعا كەتكەنى بەلگىلى. وسى وقيعا تۋرالى, ونىڭ سەبەپتەرى جونىندە كەڭىرەك ايتىپ بەرسەڭىز.
– بيىلعى 4 قازاندا قىرعىزستاندا پارلامەنتتىك سايلاۋ ءوتىپ, وعان 16 پارتيا قاتىستى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, قىرعىزستان – كونستيتۋتسيا بويىنشا پارلامەنتتىك-پرەزيدەنتتىك باسقارۋداعى مەملەكەت. ياعني ەلدى باسقارۋدا پرەزيدەنتپەن بىرگە پارلامەنت تە نەگىزگى ءرول اتقارادى. سوندىقتان پارتيالار مۇمكىندىگىنشە پارلامەنتتەن كوبىرەك ورىن الىپ, ۇكىمەتتىڭ قۇرامىنا ەنۋگە بارىنشا ارەكەت جاسايدى. سايلاۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, بيلىككە جاقىن «بيريمديك», «مەكەنيم كىرگىزستان» پارتيالارى 90 مانداتقا يە بولدى.
مۇنداي ناتيجە ءادىل سايلاۋ وتكىزۋدى تالاپ ەتكەن حالىققا ۇناعان جوق. كەلەسى كۇنى, 5 قازاندا سايلاۋ قورىتىندىسىنا كوڭىلى تولماعان باسقا پارتيالاردىڭ جاقتاستارى, جاستار «الاتاۋ» الاڭىنا شىعىپ, نارازىلىق اكتسياسىن باستادى. ولار سايلاۋدىڭ قورىتىندىسىن جوققا شىعارۋدى تالاپ ەتىپ, سايلاۋدىڭ ءادىل وتپەگەنىن ايتتى. سونداي-اق اكتسياعا قاتىسۋشىلار «بيريمديك», «مەكەنيم كىرگىزستان» پارتيالارىنىڭ اۋداندارعا بارىپ, ەلدىڭ داۋىسىن اقشاعا ساتىپ العانىن مالىمدەدى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى, ۇكىمەت پەن پرەزيدەنت اپپاراتى جانە كۇشتىك قۇرىلىمدار نارازى حالىقپەن ديالوگ ورناتپاي, كۇش قولدانۋعا كىرىستى. اقىرىندا جاستار پارلامەنت عيماراتىن باسىپ الىپ, مەملەكەتتى ساياسي داعدارىسقا اكەلدى.
– تۇسىنىكتى. قازىرگى ساياسي احۋال قانداي؟
– قازىر قىرعىزستانداعى ساياسي جاعداي كونستيتۋتسيالىق جولعا ءتۇستى. پرەزيدەنت سوورونباي جەەنبەكوۆ جاڭا پرەمەر-ءمينيستردى تاعايىنداپ, جاڭا ۇكىمەت قۇرعاننان كەيىن, ءوز قۇزىرەتىنەن باس تارتىپ, وتستاۆكاعا كەتتى. پارلامەنت جاڭا سايلاۋعا دەيىن جۇمىس ىستەيدى. پرەمەر-مينيستر سادىر جاپاروۆ قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ مىندەتىن اتقارادى.
س.جاپاروۆ 14 قاراشادا پرەزيدەنتتىك مىندەتتى جوعارعى كەڭەس سپيكەرىنە تاپسىرىپ, پرەمەر-مينيستر قىزمەتىنەن باس تارتتى. ءسويتىپ ول 10 قاڭتاردا وتەتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىساتىنىن مالىمدەدى.
– قىرعىز ساياساتكەرلەرى مەملەكەتتىڭ ىشكى جاعدايىن تۇراقتاندىرۋ بويىنشا الداعى ۋاقىتتا قانداي ارەكەت جاساماق؟
– پرەمەر-مينيستر س.جاپاروۆتىڭ, پارلامەنتتىڭ جانە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ جوسپارلارىنا سايكەس, قىرعىزستاندا 2021 جىلى 10 قاڭتاردا پرەزيدەنت سايلاۋى وتەدى. سودان كەيىن كونستيتۋتسياعا جاڭا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى رەفەرەندۋم ۇيىمداستىرىلماق. ءساۋىر-مامىر ايلارىندا جاڭا كونستيتۋتسيا نەگىزىندە جاڭا پارلامەنتتىك سايلاۋ بولادى. ەگەر وسى جوسپارلانعان شارالار ءساتتى اياقتالسا, قىرعىزستاندا ساياسي تۇراقتىلىق ورنايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
– كونستيتۋتسياعا قانداي وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى مۇمكىن؟
– قازىر قىرعىز قوعامى ەڭ ۇلكەن تالاس-تارتىستىڭ ورتاسىندا تۇر. سەبەبى حالىقتىڭ ءبىر بولىگى قىرعىز مەملەكەتىنىڭ تولىق پارلامەنتتىك باسقارۋعا كوشۋىن جانە پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتىن ازايتۋدى قالايدى. س.جاپاروۆ باستاعان ەكىنشى تاراپ پرەزيدەنتتىك باسقارۋعا ورالىپ, ەلدى ءبىر ورتالىقتان باسقارىپ, ەكونوميكالىق رەفورمالار جۇرگىزىپ, كەدەيلىكتى جەڭىپ, تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋعا قول جەتكىزۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى.
جاقىن ارادا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى حالىق نازارىنا ۇسىنىلىپ, ارنايى كونستيتۋتسيالىق جيىن شاقىرىلىپ, تالقىلانادى. الداعى رەفەرەندۋمدا قىرعىز حالقى مەملەكەتتىڭ بولاشاقتا قالاي داميتىنىن, ۇرپاققا قانداي ەل قالدىراتىنىمىزدى مۇقيات تاڭداۋى كەرەك. سونىمەن قاتار دەپۋتاتتار سانى 120-دان 90 ورىنعا دەيىن قىسقارادى. 35 دەپۋتات ءبىر مانداتپەن, 55 دەپۋتات پروپورتسيونالدى داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلانادى. ەلدە وكىلدەر پالاتاسى – قۇرىلتاي (سەنات) قۇرىلدى. حالىقتىق قۇرىلتاي جىلىنا ەكى رەت جينالىپ, پارلامەنتتەن, ۇكىمەتتەن جانە پرەزيدەنتتەن ەسەپ الادى.
– قىرعىز ازاماتى رەتىندە جوعارىدا ايتىلعان قاي جولدى تاڭداۋدى دۇرىس دەپ ەسەپتەيسىز؟
– ەلىمنىڭ ازامات رەتىندە قىرعىزستاندا تۇراقتىلىق, بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىق بولعانىن قالايمىن. پارلامەنتتىك جانە پرەزيدەنتتىك باسقارۋدىڭ وڭ جانە تەرىس جاقتارى بار. قازىر الەم داعدارىس جاعدايىندا تۇر, پاندەميا كۇشەيىپ, وسىنداي قيىن كەزەڭدە بىزگە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ كەرەك شىعار. سەبەبى ۇكىمەت ەلدىڭ دامۋى ءۇشىن جەدەل شەشىمدەر قابىلداپ, جاڭا زاڭداردى پارلامەنتكە ۇسىنىپ, رەفورمالار جۇرگىزۋ قاجەت. ايماقتا ەكونوميكالىق تۇرعىدا ەڭ ارتتا قالعانىمىزدى, جۇمىسسىزدىقتىڭ وسكەنىن, ادامدار كەدەيلىك جاعدايىندا تۇرعانىن, سىرتقى قارىزدىڭ وسكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. سوندىقتان قازىر قىرعىز ەليتاسى بىرىگىپ, اقىلداسىپ, ءبىر شەشىمگە كەلۋگە ءتيىس. ايتپەسە مەملەكەتكە قاۋىپ تونەدى.
– قازاق-قىرعىز ىنتىماقتاستىعى تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز؟
– قىرعىز-قازاق ىنتىماقتاستىعى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە دەسەم قاتەلەسپەيمىن. ساياسي ديالوگ ءاردايىم جۇرگىزىلەدى, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ءوز دەڭگەيىندە ءجۇرىپ جاتىر. بىراق COVID-19 پاندەمياسى كەزىندە ساۋدا ءسال تومەندەدى, جەكە كاسىپكەرلەر شەكاراداعى شەكتەۋلەرگە بايلانىستى بەلسەندى جۇمىس ىستەي المادى. پاندەميا اياقتالىپ, جاعداي قالپىنا كەلسە, ساۋدا مەن ينۆەستيتسيا داميدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
قازاقستان ۇكىمەتى پاندەميا كەزىندە قىرعىزستانعا 5 مىڭ توننا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتتى. مۇمكىندىگىنشە كوروناۆيرۋسقا قارسى ءدارى-دارمەكتەر, جەكە قورعانىش قۇرالدارىن جانە ماسكالار جىبەردى. قازاقستان ۇكىمەتى رەسەي-قازاقستان شەكاراسىندا تۇرىپ قالعان قىرعىزستان ازاماتتارىن ەۆاكۋاتسيالاۋ ءۇشىن ترانزيتكە رۇقسات بەردى. قىرعىز تاراپى قازاقستانعا وسىنداي باۋىرلاستىق جانە كورشىلىك كومەگى ءۇشىن ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى جانە ونى جوعارى باعالايدى.
قىرعىزستانداعى ساياسي داعدارىس كەزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ورتالىق ازيا باسشىلارىمەن بىرگە قىرعىز حالقىن سابىرلىق ساقتاپ, جاعدايدى كونستيتۋتسيالىق جولمەن شەشۋگە شاقىردى. قىرعىزستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ر.قازاقباەۆتىڭ 30 قازاندا نۇر-سۇلتانعا ساپارى كەزىندە پرەزيدەنت ق.توقاەۆپەن, پرەمەر-مينيستر اسقار مامينمەن كەزدەسىپ, ەكىجاقتى ماسەلەلەردى تالقىلادى. قازاقستان باسشىلىعى قيىن كەزدە قىرعىز حالقىن جالعىز قالدىرمايتىنىن جەتكىزىپ, مورالدىق قولداۋ كورسەتتى.
جاقىندا قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, پرەمەر-مينيستر س.جاپاروۆ قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆپەن جانە پرەمەر-مينيستر ا.مامينمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ, ەكىجاقتى ماسەلەلەردى تالقىلادى. وسىنداي باۋىرلاستىق قارىم-قاتىناستى جوعارى باعالايمىز جانە ەشقاشان ۇمىتپايمىز. قىرعىز-قازاق ىنتىماقتاستىعىنىڭ بولاشاعى مەن الەۋەتى زور. مەن ەلشى رەتىندە ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ دەڭگەيىن بۇدان ءارى ارتتىرۋ جانە تۇراقتى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلانىستاردى دامىتۋعا بارشا كۇش-جىگەرىمدى ارناي بەرەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»