قازىر قاي جەردەن دە بەلى قاتپاي جاتىپ بەينەتكە باتىپ جۇرگەن بالالاردى ءجيى كورەتىن بولدىق. كەيدە بازارداعى ساتۋشىلار اراسىنان مەكتەپ وقۋشىلارىن دا كوزىمىز شالىپ قالادى, مارشرۋتتى كولىككە مىنسەڭ كوندۋكتورلاردىڭ كوبى تاعى سول كامەلەتكە تولماعاندار ەكەندىگىن بايقايسىڭ. مۇندايدا «ەڭبەككە جاستان, ونەرگە باستان» دەپ ءوزىمىزدى الداپ قوياتىنىمىز بار. بىراق, وسى كورىنىستەر بىزدە بالا قۇقىعىن قورعاۋدىڭ ناقتى كورسەتكىشى سەكىلدى كورىنەدى دە تۇرادى.
بيىلعى مامىر ايىنداعى مالىمەت بويىنشا وبلىستا كامەلەتتىك جاسقا تولماعان 277 مىڭ 818 بالا بار ەكەن. وسى بالالاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن قالالىق جانە اۋداندىق ءبىلىم بولىمدەرىندەگى قامقورشىلىق جانە قورعانشىلىق ورگانىنداعى 19 مامان باقىلاپ وتىر.
وتكەن ءداۋىردىڭ تانىمى بولەك قالامگەرى لەۆ تولستوي «باقىتتى وتباسىلار ءبىر-بىرىنە ۇقساس كەلەدى. ال ءار باقىتسىز شاڭىراقتىڭ وزىنە ءتان قيىندىقتارى بار» دەمەي مە. بالانىڭ بار جاعدايىن جاساپ, وتباسىنداعى جاراسىمدى ساقتاپ, ايرانداي ۇيىپ وتىرعان ورتادا تاربيە العاندار تۋرالى اڭگىمە بولەك. بىراق, بارلىق ادامنىڭ ءبىر ىزبەن جۇرمەيتىنى سەكىلدى ءار وتباسىنىڭ بولەك-بولەك سوقپاعى بار عوي. تىرشىلىكتەگى ازدى-كەمدى قيىندىققا شىداماي سىنىپ كەتكەندەردىڭ شاڭىراعى شايقالىپ سالا بەرەتىنى دە بەلگىلى. بۇل ەڭ الدىمەن اكە مەن انا اراسىنداعى دانەكەر – بالا تاعدىرىنا قاتتى اسەر ەتەدى.
ء بىر-بىرىمەن ءدۇرداراز بولعان ەرلى-زايىپتىنىڭ ورتاداعى بالانىڭ ەرتەڭىنە باس اۋىرتپاۋعا اينالعانى دا سوڭعى كەزدەرى ءجيى بايقالىپ تۇر. وسىنداي بالدىرعاندار تاعدىرى جاڭاعى قامقورشىلىق جانە قورعانشىلىق ورگانىنا تىكەلەي بايلانىستى. ودان بولەك, بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ جاتقانداردى اسىراپ الۋ, قامقورشىلىققا الۋ, ولارمەن كەزدەسۋ, جاڭادان بارعان ۇيىندەگى جاعدايىن باقىلاۋ دا وسى ۇيىمنىڭ موينىندا تۇر.
– وبلىس ورتالىعىندا 106 201 وقۋشى بار. ال قالالىق ءبىلىم بولىمىندەگى قامقورشىلىق جانە قورعانشىلىق ورگانىنداعى قىزمەتكەرلەر سانى بەسەۋ. ولاردىڭ بىرەۋى عانا مەملەكەتتىك قىزمەتشى. ەندى وسى ماماندار بالالاردىڭ قۇقىعىن تولىققاندى قورعايدى دەۋ قيسىنعا كەلە مە؟ ارينە, كەلمەيدى. اينالدىرعان بەس-اق ادام قات-قابات شارۋانىڭ قايسىسىنا ۇلگىرەدى؟ – دەيدى كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتىنىڭ سۋدياسى قايراتبەك بەرجانوۆ.
جالپى, ەلىمىزدە يۋۆەنالدى ادىلەت جۇيەسىن دامىتۋ مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2007 جىلعى 23 تامىزداعى جارلىعىمەن استانا مەن الماتى قالالارىندا كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى قىلمىستىق, اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەردى قاراپ جانە ولاردىڭ مۇددەلەرىن قورعايتىن مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتتار قۇرۋ باستاۋ الىپ, 2012 جىلى وسىنداي سوتتار ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىندا قۇرىلدى. سودان بەرى بۇل قۇرىلىم وسى باعىتتاعى ازاماتتىق, قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك ىستەردى قاراپ كەلەدى. كۇندەلىكتى بالالارعا قاتىستى ىستەرمەن اينالىساتىن سۋديالار سالادا قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردى دە جاقسى بىلەدى. سونىڭ ەڭ باستىسى, جەتىم, اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى انىقتاۋ مەن ورنالاستىرۋ, ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, پاتروناتتىق تاربيەشىلەرگە باقىلاۋ جۇرگىزۋ, اسىراپ الۋشىلاردىڭ ەسەبىن جاساۋ, بولەك تۇراتىن اتا-انالاردىڭ بالالارمەن كەزدەسۋ ۋاقىتىن بەلگىلەۋ, اتا-انا قۇقىعىنان ايىرۋ تۋرالى سوتقا تالاپ-ارىز جولداۋ سەكىلدى قيساپسىز كوپ جۇمىسپەن اينالىساتىن قامقورشىلىق جانە قورعانشىلىق ورگانىنداعى ماماندار سانىنىڭ وتە ازدىعى.
بۇل پروبلەمانى ءار ءوڭىر ءوز قال-قادەرىنشە شەشۋگە تالپىنىپ جاتقانى دا بايقالادى. مىسالى, وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن كورشىلەس تۇركىستان وبلىسىندا قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق سالاسى وبلىستىق جاستار ساياساتى ماسەلەلەرى باسقارماسىنا بەرىلدى. كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتى ماماندارى قىزىلورداداعى وسىنداي باسقارمانى قوسىمشا فۋنكتسيالارمەن تولىقتىرۋعا بولادى دەگەن ويدا. ءتىپتى بۇل ۇسىنىستى وبلىس اكىمدىگى مەن وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنا دا جولداعان. ءبىلىم باسقارماسى باسشىلىعى سوتقا جولداعان جاۋاپ حاتتا بۇل ماسەلەنىڭ شىنىمەن دە وزەكتى ەكەندىگى, بىراق بالالار ماسەلەسىمەن اينالىساتىن قۇرىلىمدى جاستار ساياساتى ماسەلەلەرى باسقارماسىنا قوسۋدىڭ تيىمسىزدىگى ايتىلعان. جالپى, قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق ورگانىن قالالىق جانە اۋداندىق ءبىلىم بولىمدەرىنەن بولەك دەربەس قۇرىلىم رەتىندە قۇرىپ, ماماندار سانىن ارتتىرۋدىڭ دۇرىستىعىن باسقارماداعىلار دا ماقۇلداپ وتىر.
سوتتاعىلار وڭىرگە ءجيى ات ءىزىن سالاتىن پارلامەنت دەپۋتاتتارىمەن دە كەزدەسىپ, وسى ماسەلە تۋرالى كەڭەسكىسى كەلەدى. بىراق, ەلوردادان كەلەتىن دەپۋتاتتارعا جولىعۋدىڭ ءبىر رەتى تۇسپەي-اق قويدى.
– قالاي بولعاندا دا كامەلەتكە تولماعاندار ماسەلەسىمەن تىڭعىلىقتى اينالىساتىن مەكەمە كەرەك. ويتكەنى بۇل وتە كۇردەلى سالا, – دەيدى قايراتبەك بەرجانوۆ. – وسىدان ءبىر جىلداي ۋاقىت بۇرىن قالا ماڭىنداعى ساياجاي اۋماعىنان ءارىپ تانىمايتىن قاڭعىباس بالا تابىلعانى ەسىڭىزدە شىعار. سول بالدىرعاندى 9 جاسقا تولعانشا نە مەكتەپ, نە ەمحانا ىزدەمەگەن. سەبەبىن سۇراساڭ, كوپ شارۋاعا ۇلگىرمەيتىنىن ايتىپ, ءبىر-بىرىنە سىلتەيدى. بايقوڭىردان دا قىلمىس جاساعان ءبىر بوزبالانىڭ 15 جاسقا كەلگەنشە مەكتەپ ەسىگىن اشپاعانى انىقتالىپ وتىر. سۇراستىرىپ كورىپ ەدىك, رەسەي تاراپى بالانىڭ جاقىندارىنىڭ دەر كەزىندە ەشقانداي قۇجات ۇسىنباعانىن العا تارتتى. ال بىزدىكىلەر مۇنداي بالانىڭ بارىن ءبىلىپ تە جاتقان جوق. مۇندايلار, وكىنىشكە قاراي, وتە كوپ. سوندىقتان دا وكىلەتى كۇشتى ءبىر مەكەمە قاجەت-اق.
ارينە, قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق ورگانىنداعىلاردىڭ دا جۇمىسى وڭاي ەمەس. ولاردىڭ قالا سىرتىنداعى ساياجايلىق القاپتاعى ۇيلەرگە تاكسيلەتىپ باراتىن كەزدەرى دە كوپ. وندا ورگانداعىلاردى ەشكىمنىڭ دە جىك-جاپار بولىپ قارسى المايتىنى تاعى بەلگىلى. بولىمدەگى قىزمەتكەرلەردىڭ يتكە تالانعان, تاياققا جىعىلعان ساتتەرى دە جوق ەمەس. «بالا وزىمدىكى, نە ىستەسەم دە ءوزىم بىلەمىن» دەگەن تۇسىنىكتەگى اكە-شەشەمەن سويلەسىپ, ولاردىڭ بەتىن بەرى قاراتۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس. قازىر ايەل قۇقىعىن قورعاۋ دەگەندى دە كوپ ايتامىز. قوساعىنان قورلىق كورگەن ايەلدىڭ جانىندا بالانىڭ دا بارىن ۇمىتپايىق.
راس, بالانى تۋعان اكە-شەشەنىڭ اتا-انالىق قۇقىعىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. بىراق ول قۇقىقتىڭ دا شەگى بولاتىنىن, بالا ءومىرىن قورعاۋ ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىڭ مىندەتى ەكەندىگىن ەستەن شىعارمايىق. ال ول ءۇشىن وسى ماسەلەمەن تىڭعىلىقتى اينالىساتىن ءبىر قۇرىلىم كەرەك-اق.
قىزىلوردا