«اتاماننىڭ اقىرى» – قازاق كينو قورجىنا تەڭدەسسىز ولجا بولىپ قوسىلعان قوماقتى تۋىندى. ايتۋلى فيلم وتاندىق كينەماتوگرافيا تاريحىنا دەتەكتيۆ جانرىندا تۇسىرىلگەن تۇڭعىش كينوكارتينا رەتىندە ەنۋىمەن قۇندى بولسا, قازاقتىڭ ۇلتجاندى ۇلى, بىرەگەي رەجيسسەرى شاكەن ايمانوۆتىڭ سوڭعى تۇسىرگەن تۋىندىسى بولۋىمەن اياۋلى, قاستەرلى.
«اتاماننىڭ» مەرەيى
بۇل تۋراسىندا كسرو حالىق ءارتىسى, ايگىلى تۋىندىدا باستى ءرولدى ويناعان اكتەر ءاسانالى ءاشىموۆ: «اتاماننىڭ اقىرى» – شاكەن ايمانوۆتىڭ سوڭعى ءفيلمى. بىلايشا ايتقاندا, جان- ايقايى دەسە دە بولادى. مەن ءۇشىن بۇل تاريحي كەزەڭ, ويتكەنى فيلم شاكەن ايمانوۆتىڭ ءوزى باستاعان ۇزدىك شىعارماشىلىق توپتان قۇرالدى ءارى اكتەرلىك قۇرامنىڭ ءوزى ءبىر توبە جوعارى تۇردى. سول ۋاقىتتا ارىپتەستەرىممەن باستالعان دوستىعىمىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. ولاردىڭ ءار- قايسىسى دا ابىرويى مەن بەدەلى بيىك تۇلعالارعا اينالدى. بۇنداي وقيعالار مىڭجىلدىقتا ءبىر بولادى. سەبەبى كينوستۋديانىڭ ءوزى 70-جىلدارى قايتا ورلەۋ كەزەڭىن باستان كەشكەن بولاتىن. ياعني قازاق كينو ونەرىنىڭ رەنەسسانس كەزەڭى بولدى دەسەم, تيتتەي دە ارتىق ايتقاندىعىم ەمەس», دەپ ەسكە الادى.
راس, وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى, قازاق كينوسى ءۇشىن قايتا ورلەۋ ءداۋىرى بولعانى انىق. اسىرەسە, 70-ءشى جىلدارى بىرىنەن كەيىن ءبىرى جارىققا شىعىپ, كورەرمەنىن قۋانتقان «قىز جىبەك», «اتاماننىڭ اقىرى», ء«ترانسسىبىر ەكسپرەسى» سىندى فيلمدەر بۇگىندە ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ جاۋھارىنا اينالىپ وتىر. تاسپالانعانىنا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە كورەرمەن ىقىلاسىن ءالى كۇنگە باسەڭسىتپەي كەلە جاتقان بۇل تۋىندىلار – ءسوزسىز كلاسسيكا! ونىڭ ايقىن دالەلى كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ فيلمدە باستى ءرولدى ويناعان اكتەر, كسرو حالىق ءارتىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ءاسانالى اشىموۆكە فيلم جارىققا شىعۋىنىڭ 50 جىلدىعىنا وراي جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتى كينوسۇيەر قاۋىمدى ءبىر سەرپىلتىپ تاستاعانى انىق. مەملەكەت باسشىسى دارىندى رەجيسسەر شاكەن ايمانوۆتىڭ جانە ۇلكەن شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا ومىرگە كەلگەن ايتۋلى تۋىندىنىڭ وتاندىق كينو ونەرى سالاسىندا الاتىن ورنى ايرىقشا ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, ونى دەتەكتيۆ جانرىندا تۇسىرىلگەن العاشقى ءفيلمنىڭ ءبىرى دەپ باعالاي كەلە: ء«وزىڭىز اتالعان كينوتۋىندىدا چەكيست قاسىمحان شادياروۆ ءرولىن وتە عاجاپ سومداپ شىقتىڭىز. ارپالىسقا تۇسكەن قوعامدا جاۋاپتى قىزمەتكەردىڭ وزىنە جۇكتەلگەن قۇپيا تاپسىرمانى ورىنداۋ جولىنداعى باتىرلىق پەن قايسارلىق تانىتقان ءىس-ارەكەتىن شىنايى كورسەتە ءبىلدىڭىز. ءسىزدى اسا كورنەكتى اكتەر رەتىندە كسرو عانا ەمەس, بۇكىلالەمدىك كينەماتوگرافيا قاۋىمداستىعى مويىندادى» دەپ, قۇتتىقتاۋ جولداعان ەل پرەزيدەنتى ارداگەر اكتەرگە زور دەنساۋلىق, ۇزاق عۇمىر, وتباسىنا قۇت-بەرەكە تىلەدى.
بەكەجان با, الدە شادياروۆ پا؟
بۇگىندە قازاق كينوسىنىڭ ابىزىنا اينالعان ءاسانالى ءاشىموۆ «اتاماننىڭ اقىرى» ءتۇسىرىلىپ جاتقان ۋاقىتتا وردابۇزار جاستاعى ادۋىندى ءھام جالىندى اكتەر بولاتىن. ال سودان بەرگى ارادا تۇرعان 50 جىل ءارتىس ءۇشىن قازاق كينوسىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن باعالاپ, كەلەشەگىنە كوز تىگۋگە تاماشا مۇمكىندىك تۋعىزعانداي. بۇگىندە اقساقال جاسىنا جەتىپ وتىرعان ارداگەر اكتەر ءار تۇسكەن ءفيلمىن كۇنى كەشەگىدەي كوڭىل تۇكپىرىندە قايتا جاڭعىرتىپ, ءار دەتالىنە دەيىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ, ساعىنىشپەن ەسكە الادى. اسىرەسە, سۋرەتكەر بيوگرافياسىندا «اتامننىڭ اقىرى» ءفيلمىنىڭ ورنى وراسان.
ءبىر قىزىعى, «اتاماننىڭ اقىرى» كارتيناسىنا باستى رولگە بەكىتىلگەندىگى جونىندە بۇيرىق كەلگەندە, اكتەر رەجيسسەر سۇلتان قوجىقوۆ ءتۇسىرىپ جاتقان «قىز جىبەك» فيلمىندە بەكەجان باتىردىڭ بەينەسىن تۋدىرۋدىڭ شىعارماشىلىق ارپالىسىمەن جۇرگەن بولاتىن. تالاي جىل ارمانداعان رولىنە قولى جەتىپ, راحاتتانا جۇمىسقا كىرىسە بەرگەندە, توسىننان كەلگەن حابار جاس اكتەردى ءبىراز ابدىراتىپ تاستاعانعا ۇقسايدى. ءتىپتى سۇيىكتى بەكەجانىنىڭ ەكرانداعى باعى ءۇشىن چەكيست قاسىمحان شادياروۆ رولىنەن باس تارتپاققا دا نيەتتەنىپتى. الايدا بىربەتكەي شاكەن ايمانوۆتىڭ قاھارى ءھام تاباندىلىعىنىڭ ناتيجەسىندە اكتەردىڭ ءبىر ۋاقىتتا قوس بىردەي كۇردەلى بەينەنى قاتار سومداۋعا تۋرا كەلگەن جايى بار. بۇل كەزەڭدى, سىنعا تولى ءساتتى ابىز اقساقالدىڭ ءوزى بىلايشا ەسكە الادى:
«1968 جىلى «قازاقفيلم» ستۋدياسىنداعى عابەڭ, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ جازعان عاجاپ ستسەناريى بويىنشا حالقىمىزدىڭ جىر مۇرالارىنىڭ ىشىندەگى ءىنجۋ-مارجانى «قىز جىبەك» ەكى سەريالى كينوتۋىندى بولىپ ءتۇسىرىلسىن دەگەن شەشىم قابىلداندى. ءبىر كۇنى وسى كينوعا جاۋاپتى ساراپشىلار توبىنان ءسۇيىنشى حابار كەلدى. ولار فيلمدەگى بەكەجان ءرولىن مەنىڭ قانجىعاما بايلاپتى! قۋانىشىمدا شەك جوق! «قۇدايىم كوكتەن ىزدەگەنىمدى جەردەن بەردى» دەپ, بوركىمدى اسپانعا اتىپ جۇرمەيمىن بە؟ سول كەزدە شاكەن اعا ايمانوۆتان دا حابار كەلسىن... «اتاماننىڭ اقىرى» ءفيلمىنىڭ ستسەناريى بەكىپ, وعان اكتەرلەر ىرىكتەۋ باستالعاندا: «باسقا كەيىپكەرلەردە شارۋام جوق. قاسىمحان شادياروۆتىڭ رولىنە دايارلاپ وتىرعان ادامىم بار. ول – ءاشىموۆ» دەپ كوميسسيا جينالىسىندا وتىرىپ الىپتى. «وۋ, اعاسى, ومىرىمدەگى ارمانداپ جۇرگەنىم بەكەجان وبرازى ەمەس پە؟ قولىمنان بىردەڭە كەلسە وسى ارقىلى كورسەتە الارمىن دەۋشى ەدىم. سوعان ەندى جەتە بەرگەنىمدە, بۇل قيىن بولدى عوي؟» دەيمىن مەن شاكەڭە ارتىق ءسوز ايتا الماي قيپاقتاپ. «فيلم ماعان جۇكتەلگەندە وسىلاي ويلاعانمىن. ەندى وسىلاي بولدى. بولاشاقتا وسىلاي بولادى» دەپ, شارت ەتە ءتۇستى ول كىسى. جارىقتىق, قايتىمى تەز ادام ەدى. ءبىراز ءۇنسىز وتىردى دا: «قازىردىڭ وزىندە سەزىپ, ءبىلىپ, ءتىپتى كورىپ وتىرمىن. سەنىڭ شادياروۆ رولىندەگى بۇل بەينەڭ وزگەلەرگە ءومىر بويى ۇلگى بولادى. قالعان اڭگىمەنى كەيىنگە قالدىرايىق», دەدى قامقور ۇنمەن. ەكى-ءۇش كۇننەن سوڭ قوس قوجايىنىم - كينورەجيسسەرلەر سۇلتان قوجىقوۆ پەن شاكەن اعا ايمانوۆ بىرلەسە وتىرىپ, مەنىڭ «قىز جىبەك» پەن «اتاماننىڭ اقىرى» فيلمدەرىندەگى ماسەلەمدى تۇبەگەيلى شەشۋگە كىرىستى. ارنايى جۇمىس كەستەسى جاسالدى. اتقارىلاتىن ءىستىڭ ۇلكەن-كىشىسى دەمەي, ءبارى ەسكەرىلىپ, تالقىلاندى. ەڭ باستىسى تۇسىنىستىكتىڭ بولۋىنا كوپ كوڭىل ءبولىندى. وسىدان كەيىن ءبىر كۇننىڭ ىشىندە, ياعني تۇسكە دەيىن بەكەجان, تۇستەن كەيىن قاسىمحان بولىپ ويناعان كۇندەرىم باستالدى. ەكى ءرولدىڭ ءبىر-بىرىنە تيگىزگەن كومەگى كوپ بولدى دەر ەدىم. بەكەجاننىڭ ەپيزودىنا ءتۇسىپ كەلگەن سوڭ, قاسىمحان «وڭايلاۋ بەرىلەدى». قىزۋ قاندى, وت بولىپ جانىپ تۇرعان بەكەجان مىنەزىن ءسال ساباعا تۇسىرە قويسام, قاسىمحان مىنەزىن ءدال ۇستايمىن. سەبەبى قاسىمحان ءار ءىسىن ون ويلانىپ, ءجۇز تولعانىپ شەشەر بايىپ پەن اقىلدىڭ ادامى. ويتپەسە ول بارلاۋشى اتانىپ, مەملەكەتتىك ماڭىزدى تاپسىرمانى ورىنداي الار ما ەدى. كەرىسىنشە, قاسىمحاننان كەيىن بەكەجاننىڭ ىشكى «جان سارايىنا كىرۋ» تىپتەن قيىن-تىن. وعان ءتوزىمدى, وتە ساق چەكيست سياقتى ۇزاق ويلانىپ وتىرساڭ, قاتە قادام جاساماۋعا تىرىسامىن دەپ قارايلاي بەرسەڭ, كەڭ قولتىق, اڭعال باتىردىڭ بەينەسىنەن مۇلدە اۋلاقتاپ كەتەر ەدىڭ. سوندىقتان سول كۇندەرى تالعامعا تالاپ قويا وتىرىپ, پسيحولوگيالىق تۇرعىداعى ارپالىسپەن ءومىر سۇرۋگە تۋرا كەلدى. وسىلايشا, مىسالى, اتامان دۋتوۆتىڭ كابينەتىنە كەلگەن جاس وفيتسەر مەن سىرلىبايدىڭ الدىنا كىرگەن جاس باتىردىڭ سويلەۋ ەرەكشەلىگى مەن ءوزىن-ءوزى ۇستاۋ مانەرىندەگى, ءتىپتى ءجۇرىس-تۇرىسىنداعى تيتتەي دە قايتالاۋلاردىڭ بولماۋى سياقتى سان سىننان امان-ەسەن ءوتىپ, قوس كەيىپكەردى ەكرانعا الىپ شىقتىق قوي, ايتەۋىر. وبرازدى سومداۋىم, مەنىڭ ويىمشا, شاكەن كەنجەتاي ۇلىنىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ول كورەرمەننىڭ پىكىرىن بىلمەي-اق كەتتى. امال قانشا, كوپ ۇزاماي باقيلىق بولدى عوي».
اكتەردىڭ بۇل تەبىرەنىسىنە بەلگىلى جازۋشى, دراماتۋرگ اكىم ءتارازيدىڭ: ء«اسانالى ءاشىموۆ قوس سەريالى «قىز جىبەك» پەن «اتاماننىڭ اقىرى» فيلمدەرىنە قاتار ءتۇسىپ, ونداعى رولدەردى ابىرويمەن تاماشا ورىنداپ شىقتى» دەپ, كەزىندە ريزاشىلىقپەن پىكىر ءبىلدىرۋى تاماشا تۇزدىق بولاتىنداي.
فيلم قالاي ءتۇسىرىلدى؟
حوش, اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىندا باستى رولگە اكتەردىڭ قالاي تاڭدالعانىن تارقاتۋعا تىرىسىپ باقتىق. ەندى جالپى ءفيلمنىڭ قالاي تاسپالانعاندىعى تۋراسىنان مالىمەت بەرىپ كورەلىك. سونىمەن, «اتاماننىڭ اقىرى» قالاي ءتۇسىرىلدى؟
ەدۋارد تروپين مەن اندرەي كونچالوۆسكي جازعان فيلم ستسەناريى 1969 جىلى كوركەمدىك كەڭەس تالقىلاۋىنان ءوتىپ, تۇسىرىلىمگە بەكىتىلەدى. ال تۇسىرۋگە ازىرلىك پەن العاشقى جۇمىستىڭ باستالۋى 1970 جىلدىڭ قاڭتارىندا قولعا الىنىپ, سول جىلدىڭ قاراشاسىندا تولىق اياقتالىپ, تۇساۋى كەسىلەدى. ياعني باس-اياعى 11 ايدىڭ ىشىندە قوس سەريالى دەتەكتيۆ فيلم ومىرگە كەلەدى. بۇل كينو سالاسىنىڭ سول كەزدەگى ولشەمىمەن الىپ قاراعاندا رەكوردتىق كورسەتكىش بولاتىن. وسىنشالىقتى قىسقا مەرزىمدە كوركەمدىك دەڭگەيى بيىك كالسسيكالىق تۋىندى ءتۇسىرۋدىڭ باستى سىرى ءھام نەگىزگى كىلتى – جاقسى جۇمىستىڭ باسىنا ءوز ءىسىنىڭ ناعىز مامانى اتانعان كىل مىقتىلاردىڭ توپتاسۋى بولسا كەرەك. ءفيلمدى قويعان كينورەجيسسەر شاكەن ايمانوۆتان باستاپ, اسسيستەنتى – قۋات ابۋسەيىتوۆ, وپەراتورى – اسحات اشراپوۆ, كومپوزيتورى – ەركەعالي راحماديەۆ باستاعان شىن تالانتتار ءفيلمنىڭ دە باعىن ەسەلەدى, ولمەيتىن عۇمىر سىيلادى.
ال ءفيلمنىڭ لوكاتسياسى, ياعني ءتۇسىرىلىم ورىندارىنا توقتالار بولساق, ونى باس كەيىپكەر ءاسانالى ءاشىموۆ بىلايشا اڭگىمەلەپ بەردى: «فيلم تۇسىرۋگە ىڭعايلى جەرلەر الماتىداعى كونە شىركەۋ توڭىرەگى مەن جاركەنتتەگى ءۋالىباي مەشىتى اۋماعىنان, شارىن وزەنى مەن ونىڭ ارعى بەتىندەگى اقساي جازىعى جانە سونىڭ قايقى اسۋىنا جالعاساتىن تۇسىنداعى تەمىرلىك سايى ماڭايىنان, حيۋا شاھارىنداعى ورتالىق بازار, كەرۋەن ساراي, قامال قابىرعالارى مەن ماحاللا ورامدارىنان تابىلدى. قازىر ەمەس, ول كۇندە دە ەلەكتر سىمدارى مەن اسفالت جولدارى جوق كەنتتى نەمەسە قالانىڭ ءبىر بولىگىن تابۋ قيىننىڭ قيىنى ەدى. سونىڭ ءبارى, ياعني حح عاسىردىڭ 20-شى جىلدارىنا ءتان كورىنىستەر الىستاعى حيۋادان تابىلدى. ءسويتىپ, ءفيلمنىڭ 90 پايىزى وزبەكستاندا, 10 پايىزى قازاقستاندا ءتۇسىرىلدى», دەپ ءتۇسىرىلىم جۇمىستارىن دا ەسكە الىپ ءوتتى اڭىز اكتەر.
اكتەرلەر قالاي تاڭدالدى؟
ءفيلمىنىڭ باعى جاقسى رەجيسسەر عانا ەمەس, تالانتتى اكتەرگە دە تىكەلەي بايلانىستى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە دە «اتاماننىڭ اقىرىنىڭ» جولى بولدى. كارتينا تۇسىرىلىمىنە سايدىڭ تاسىنداي كىل مىقتى اكتەرلەر اتسالىستى. اتاپ ايتساق, اتامان دۋتوۆتىڭ رولىنە شاقىرىلعان ۆلاديسلاۆ سترجەلچيك, جاركەنت چك-سىنىڭ توراعاسى نيكولاي سۋۆوروۆتىڭ ءرولىن ويناعان ۆيكتور اۆديۋشكو, داۆىدوۆ – يۋ.سارانتسەۆ, يۋحان – گ.يۋدين, كريۆەنكو – ۆ.گۋسەۆ, لوپاتين – يۋ.ميرونەنكو, وتاندىق اكتەرلەردەن شادياروۆ – ءاسانالى ءاشىموۆ, سالتانات – التىناي ەلەۋوۆا, احمەت – قۇربان ابدراسۋلوۆ, اكىم – نۇرجۇمان ىقتىمباەۆ جانە بالا – تيمۋر اشراپوۆتىڭ قاي-قايسى دا ءفيلمنىڭ باعىن اشقان ونەر مايتالماندارى.
ناتيجەسىندە, 1920 جىلى قازاقستاندا ورىن العان شىنايى تاريحي وقيعالاردىڭ نەگىزىندە تۇسىرىلگەن شىتىرمان وقيعالى فيلم 1972 جىلى توپ جارىپ, قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ءفيلمنىڭ ستسەناري اۆتورلارى اندرەي كونچالوۆسكي پەن ەدۋارد تروپين جانە اكتەر ءاسانالى ءاشىموۆ يە بولدى.
تۋىندىنىڭ ومىرشەڭدىگى بولسا كەرەك, «اتاماننىڭ اقىرى» شاكەن ايمانوۆ تۇسىرگەن ەكى سەريامەن اياقتالعان جوق. اراعا ۋاقىت سالىپ 1977 جىلى ء«ترانسىبىر ەكسپرەسى», 1989 جىلى «مانچجۋرلىق نۇسقا» فيلمدەرى كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلسا, 2010 جىلى شاكەن ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» اق «يزارۋس-فيلم» كينوكومپانياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ء«سىز كىمسىز, كا مىرزا؟» اتتى ءفيلمنىڭ تۇساۋىن كەستى. اتالعان تۋىندى ايگىلى ء«ترانسىبىر ەكسپرەسى» مەن «اتاماننىڭ اقىرى» فيلمدەرىنە قايتا ورالتادى. ياعني ء«سىز كىمسىز, كا مىرزا؟» ءفيلمى اتى اڭىزعا اينالعان تىڭشى شادياروۆ جايىنداعى فيلمدەردىڭ تاقىرىپتىق جالعاسى دەسەك, ادىلەتتى بولادى. وقيعالار جەلىسىنىڭ ۋاقىت الشاقتىعىنا قاراماستان, ءۇش بىردەي فيلمدە اكتەر ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ سوماداۋىنداعى باستى كەيىپكەرلەرگە ءتان ورتاق قاسيەتتەر ءبىر ارنادا توعىسادى. ياعني بۇل كوركەمفيلمدەر تىزبەگى زامان وزگەرگەنىمەن ناعىز تۇلعانىڭ بەينەسىن قالىپتاستىراتىن ار مەن نامىس, رۋح پەن ابىروي سىندى قاسيەتتەرىنىڭ قاي زاماندا دا وزگەرمەي, ءوز تۇعىرىندا قالاتىندىعىن جانە ءبىر مارتە دالەلدەسە كەرەك. «اتاماننىڭ اقىرىنا» جارتى عاسىردان كەيىن قايتا ورالىپ جاتساق, ول دا تۋىندىنىڭ ومىرشەڭدىگىن ايگىلەيدى دەپ ويلايمىز.