ۇلتىنىڭ ۇلتانى بولۋعا ءاردايىم دايىن تۇراتىن ونىڭ بار ارمانى – قاراشا قازاقتىڭ ەرىك-جىگەرىن, شىڭعا قۇمار تالپىنىسىن الەمگە مويىنداتۋ بولعان سەكىلدى كورىنەدى كەيدە. قازاق سپورتشىلارىنىڭ ىشىندە بوگەنەيى بولەك سالانى تاڭداپ, اتى دا, زاتى دا تاڭسىق كوگالداعى حوككەيدىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىققان دارابوز سپورتشى, ساڭلاق حوككەيشى, ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشى-باپكەر سايان شايمەردەنوۆ امان بولعاندا بيىلعى 27 قاراشادا اسقارالى 60 جاسقا تولىپ, ەل بولىپ مەرەيتويىن وتكىزەر ەدىك...
ۇلتىنىڭ ۇلتانى بولۋعا ءاردايىم دايىن تۇراتىن ونىڭ بار ارمانى – قاراشا قازاقتىڭ ەرىك-جىگەرىن, شىڭعا قۇمار تالپىنىسىن الەمگە مويىنداتۋ بولعان سەكىلدى كورىنەدى كەيدە. قازاق سپورتشىلارىنىڭ ىشىندە بوگەنەيى بولەك سالانى تاڭداپ, اتى دا, زاتى دا تاڭسىق كوگالداعى حوككەيدىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىققان دارابوز سپورتشى, ساڭلاق حوككەيشى, ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشى-باپكەر سايان شايمەردەنوۆ امان بولعاندا بيىلعى 27 قاراشادا اسقارالى 60 جاسقا تولىپ, ەل بولىپ مەرەيتويىن وتكىزەر ەدىك...
سايان شايمەردەنوۆ – قازاق تاريحىنا, قازاق سپورتىنىڭ داۋىرلىك شەجىرەسىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلعان ساڭلاق. ول كوگالداعى حوككەيدەن ون دۇركىن كسرو چەمپيونى ءارى «دينامو» كومانداسىنىڭ كاپيتانى, ەۋروپا بىرىنشىلىگىنىڭ جەڭىمپازى, الەم كۋبوگىنىڭ قولا جۇلدەگەرى. سول كەزدەگى باپكەرى ە.ايريح: «سايان – بۇيىعى جاتقان ۇلتتىڭ بۇلقىنىستاعى بولمىسى», دەپ ماداق تۇتتى. باپكەردىڭ باعاسىن سايان سافۋان ۇلى الدەنەشە ەسەلەپ قايتاردى دا.
قازىر سايان جايلى ايتار اڭگىمە كوپ. دوستارى ول تۋرالى ءسوز وربىتكەندە, ەرەكشە ءبىر تولعانىسپەن ايتادى. ساياننىڭ بارماعان ەلى, باسپاعان تاۋى از. فرانتسيا, گەرمانيا, يتاليا, ءۇندىستان, قىتاي, يران دەيسىز بە, بارىنە ءتۇرلى جارىستارمەن ساپار شەكتى. شەتەلدە دوستارىنىڭ كوپتىگى سونشا, قازاقستان دەسە, الدىمەن ساياندى ەسكە تۇسىرەتىن ءبىر كەزەڭ بولدى. مالايزيانىڭ سول كەزدەگى كورولى ەلىندە قالىپ, حوككەيدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋىن وتىنگەندە: «مەن ءوز ەلىمە دە كەرەكپىن», دەپ حالقى ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە بارىن سالعانى ناعىز وتانسۇيگىشتىك ەمەي, نە ەدى؟ ول ومىردەن وزعالى دا مۇشەلگە تاقاۋ جىل بولعانىنا دوستارىنىڭ سەنگىلەرى كەلمەيدى. 49 جاسىندا جاسىنداي جارق ەتىپ سونگەن ساياننىڭ قازاسى وتباسىن عانا ەمەس, تۇتاس قازاقتى قايعىعا باتىرعانى راس. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى, باس ءمۇفتي ءابساتتار قاجى دەربىسالى كەلىپ, باسۋ ايتىپ: «سىزدەردى جىلاتقالى ەمەس, جۇباتقالى كەلدىك. سايان – سىزدەردىڭ عانا بالالارىڭىز ەمەس, بارشا قازاقتىڭ پەرزەنتى» دەگەن ءسوزى اكە-شەشەنىڭ ەس جيۋىنا سەپ بولعانى دا شىن.
سايان شايمەردەنوۆ كىم ەدى؟ اۋەلى, ول قازاقتىڭ اسا كورنەكتى جازۋشىسى, توپتى ورتادا شىندىقتى تۋرا ايتقان, بۇگەجەكتەمەي ادالىنان سويلەۋدى ءوزىنىڭ پارىزى ساناعان سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ ۇلى ەدى. اناسى باعدات شايمەردەنكەلىنى اسىل جارىن قالاي قۇرمەتتەسە, ۇلىن اكەسىندەي بولۋعا باۋلىدى. اكەنىڭ ارمانى مەن بولمىس-ءبىتىمىن ۇلىنا كەڭەسى ارقىلى دا, كەلەلى ويى مەن مەيىرىمى ارقىلى دا سىڭىرۋگە تىرىستى. ءوزى دە اناسىنىڭ ەرەكشە مەيىرىمىن جانىنا ارقاۋ ەتتى. «مەن قاتىسقان جارىستارعا انام كەلىپ, كورەرمەن بولسا, مەن ەرەكشە قۋاتتانامىن, قاناتتانىپ كەتەمىن», دەپتى بىردە. اناسى ءالى كۇنگە دەيىن بالاسىنىڭ جەر بەتىنىڭ وزگە ءبىر تۇكپىرىنەن جەڭىسپەن ورالعان ساتتەرىن ساعىنۋمەن كۇن كەشىپ ءجۇر. ونىڭ ەركەلەگەنىن, بالا بولىپ شاتتانعانىن, ەلدىڭ نامىسىن ءوز نامىسى دەپ قاراعان ساتتەرىن ءجيى اڭسايدى. بۇل – انا مەن بالا اراسىنداعى ەرەكشە سىيلاسىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى. تاربيە – وتباسىدان. سودان بولسا كەرەك, تالاي ءدۇبىرلى دودادا شاشاسىنا شاڭ جۇقپاي كەلگەن دارابوز سپورتشى ەشقاشان مەنمەنسىگەن, كەۋدە قاققان ەمەس. قاشان دا ءوزىن بىرقالىپتى ۇستادى. داڭقتى اكەنىڭ داڭقى مەن بەدەلىن دە بۇلداپ كورگەن ەمەس. ءوزىنىڭ اۋەلەگەن ابىرويىنا كىر تۇسىرمەۋگە تىرىستى. ارتىندا قازاق دەگەن وردالى حالىق بارىنا سەندى. ءوز ابىرويى – ۇلت مارتەبەسى ەكەنىن ەسىنەن ءبىر ءسات شىعارعان جوق.
بۇعان ونىڭ قۇربى-قۇرداستارى مەن جورا-جولداستارىنىڭ ىستىق لەپەستەرى كۋا. كەزىندە كەڭەس وداعى دوپتى حوككەيىنىڭ ەڭ ۇزدىك سۇرمەرگەنى اتانعان ەۆگەني اگۋرەەۆتىڭ ءبىر باسقوسۋدا: «سايان ەسىمى تورتكۇل دۇنيەگە ءمالىم حوككەيشى بولىپ قانا قويماي, بىلىكتى باسشى, تاجىريبەلى باپكەر دە بولدى. ول قانداي جارىسقا قاتىسسا دا, ەرەكشە دايىندالاتىن. جاتپاي-تۇرماي ىزدەنەتىن. ءوزىنىڭ جەتكەن جەتىستىگىنە توقمەيىلسۋ مۇلدەم بولعان ەمەس. باپكەر رەتىندە ءوزىنىڭ بار بىلگەنىن شاكىرتتەرىنەن ايامادى. ول باسقارعان كوماندا تالاي ءىرى دودالاردا جۇلدەلى ورىنداردان كورىندى. بىراق ونى كەيبىرەۋلەر قولداعانىمەن, قولۇشىن بەرگەندەر از ەدى. ونى ۇزدىكسىز وي مەن كوگالداعى حوككەيدىڭ كۇيىنىشى ءمۇجىپ جەپ, ومىردەن الىپ كەتتى», دەپ كۇرسىنە ەسكە العاندىعى سوندىقتان.
سافۋان شايمەردەنوۆ سايانىن قازاقتىڭ داڭقتى سپورت جۇلدىزى رەتىندە ماقتان تۇتسا دا, ونىسىن جالپاق جۇرتقا جاريا عىپ, ءجون-جوسىقسىز ماقتانعان ەمەس. بۇل دا اكە جۇرەگىنىڭ كەڭدىگى مەن سىنشىلدىعىنان, قورمالى دا, قورعانى دا بولۋ ءۇشىن ءوزىن ارزان ىستەردەن اۋلاق ۇستايتىن ازەلگى ادەت-مىنەزىنەن دەسەك بولادى. ساياننىڭ اتاعى جەر جارىپ تۇرعان شاقتا جازعان مىنا ءبىر ەسسەسى وقىرمان قاۋىمنىڭ جۇرەگىن تەبىرەنتپەي قويماس.
«1960 جىلى سابەڭ الپىسقا كەلدى. داڭقتى جازۋشىنىڭ بۇل مۇشەلدى تويى اپرەل ايىنان ءتۇۋ نويابرگە دەيىن سوزىلعان بولاتىن. ارنايى جيىنى وكتيابردىڭ اياعىندا وتكەن-ءدى. وعان تۋىسقان رەسپۋبليكالاردان جيىرما شاقتى قوناقتار كەلگەن-ءدى. سابەڭدى, سابەڭنىڭ سوڭىنان ەرگەن ەلۋ شاقتى دوس-جار, ءىنى-قارىنداستارىنا جاڭاعى سىرتتان كەلگەن قوناقتارىن قوسىپ, قازاق ونەرىنىڭ كارى تارلانى كەنەن ءوز اۋىلىنا شاقىرعان-دى. وبلىستىق كولەمدەگى بۇل قوناقاسىدا كەنەن اقساقال ءوزىنىڭ ءسابيت ىنىسىنە كۇمىستەگەن ەر-تۇرمان, ابزەلىمەن قارا ارعىماق مىنگىزىپ, شاپان جاپقان بولاتىن. ءدان رازى سابەڭ بەرەن شاپاندى كيىپ, كۇمىس ساپتى قامشىنى قولىنا الىپ ۇستاپ, قارا ارعىماقپەن ولاي-بۇلاي ويقاستاپ جۇرگەن-ءدى.
سول دۇرمەك توي ۇستىندە مەنىڭ ماشيناما وتىرىپ كەلگەن حاميت ەرعاليەۆ, قولىنا قالاي تۇسىرگەنىن بىلمەيمىن, جاڭاعى سابەڭ قامشىسىن الىپ كەلدى دە, ماعان بەردى.
– ءما, ماشينانىڭ ءبىر جەرىنە تىعا تۇر. كورەرسىڭ, سابەڭ قازىر ىزدەيدى قامشىسىن. سونىسىن قىزىقتايىق, – دەدى. ايتقانىنداي شىقتى, سابەڭ قامشىسىن ىزدەدى. ءوزىنىڭ داعدىلى تارعىل داۋىسىمەن: «ءاي, قامشىمدى قايسىڭ الدىڭدار؟» – دەپ كوپكە دەيىن سۇراۋ سالۋمەن بولدى. ءبىز حاميت ەكەۋمىز ۇلكەن كىسىنىڭ مىنا بالا مىنەزىن قىزىقتاۋمەن جۇردىك. ءسويتىپ, قامشى مەنىڭ ماشينامدا كەتتى. «انە اپارىپ بەرەيىن, مىنە اپارىپ بەرەيىن» دەپ جۇرگەنىمدە قىس ءتۇستى. ءبىر كۇنى جۇمىستان كەلسەم, التى جاسار ۇلىم سايان ءىلۋلى تۇرعان قامشىنىڭ تاسپالارىن تارقاتىپ, كەسىپ-كەسىپ, كونكيىن شاندىپ بايلاپ جاتىر ەكەن... سايانىم بۇل كۇندە اتاقتى حوككەيشى. سپورت شەبەرى. جەتى دۇركىن سسسر چەمپيونى. كوگالداعى حوككەيدەن سسسر چەمپيونى اتاعىن سەگىز رەت جەڭىپ العان «دينامو» كومانداسىنىڭ كاپيتانى. بالامنىڭ وسىنداي اتاق-داڭققا يە بولۋىنا, مۇمكىن, سابەڭنىڭ قامشىسى سەپتەسكەن شىعار؟!» دەپ اكە كوكىرەگى تەبىرەنگەن ەكەن. قارتىن سىيلاعان, داناسىن قۇرمەتتەگەن ءارى ونداي كىسىلەردىڭ ءاربىر ءساتىن ىرىمعا بالاپ, جانىنا جاقىن تۇتقان ونەگەلى ىستەردىڭ ءبىرى دەپ قاراۋعا ءتيسپىز مۇنى. وسى شاعىن ەسسەنى وقىپ-اق بالا ساياننىڭ تالپىنىسىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
شىنايى سۇيىسپەنشىلىك, بالاسىنا ماقتانۋدان گورى قۇرمەتى سەزىلەتىن وسى ءبىر اقجارما كوڭىل كۇندەلىگىنەن سافۋان اعانىڭ مىنەز-تۇسىنىگى بىردەن اڭعارىلاتىنداي. ۇلى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆقا دەگەن ءىلتيپاتىنىڭ بالاسىنىڭ ءومىر جولىنا دا اسەر ەتكەندىگى انىق. جازۋشىنىڭ جازۋشىنى, قالامگەردىڭ قالامگەردى تانىپ, قۇرمەتتەپ, شىن ىقىلاسىن ارناۋىنىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت ەمەس پە ەدى. ۇلكەندەردىڭ وسى سىيلاستىعى مەن جاراسىمى كىم-كىمدى بولسا دا ويعا سالماي تۇرمايدى. سول كۇمىس قامشىنىڭ بولاشاق حوككەيشىگە قانداي قۋات سىيلاعانىن ءبىز بىلمەسپىز, بىراق مۇنى ىرىم ەتكەن اكە ءسوزىنىڭ جانى بارلىعى انىق. توپشىسى ەرتە قاتايعان مۇزبالاق ساياننىڭ زەڭگىرلەرگە سامعاۋىنا اكەنىڭ ءومىر جولى دا ۇلگى بولعاندىعى ءشۇباسىز.
بيىل داڭقتى سپورتشىنىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويى. قازىر ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە, ۇلكەن ستاديوندار مەن جارىس الاڭدارىندا ءتۇرلى كەزدەسۋلەر, حالىقارالىق باسەكەلەر, بىرەگەي تۋرنيرلەر كوپتەپ ۇيىمداستىرىلۋدا. بىراق سونىڭ بىردە-ءبىرى ساياندى ەسكە الۋعا ارنالماعاندىعى ءبىزدى ويلاندىرۋعا ءتيىس. سپورت الاماندارىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەر اتاعى الاشتان اسىپ, الەمدى شارلاعان ساياندى ۇمىت قالدىرماۋلارى كەرەك ەدى.
قازىر الماتىدا سايان شايمەردەنوۆ اتىنداعى كوشە بار. ءوزىنىڭ ەرجەتكەن ۇيىنە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعان. ءوزى جاستايىنان جاتتىقان «دينامو» ستاديونىنا سپورتشىنىڭ اتى بەرىلسە, ەلىمىزدەگى سپورت مەكتەپتەرىنىڭ ءبىرى ساياننىڭ ەسىمىمەن اتالسا, سايان شايمەردەنوۆ اتىنداعى ارنايى جۇلدەلەر تاعايىندالسا, ۇلتتىڭ ماقتانىشىنا اينالعان تارلاندى جاس وسكىن ۇلگى تۇتار ەدى. قازىرشە ونداي قوزعالىس بايقالمايدى. تەلەارنالار مەن راديوباعدارلامالاردىڭ ارناۋلى حابارلارىن ساياندى ەسكە تۇسىرۋگە, رۋحىنا تاعزىم ەتۋگە ارناسا, كوپشىلىك قازاقتىڭ بولمىسى بولەك ۇلىن تانىپ, قادىرىن بىلە تۇسەر ەدى-اۋ... ءالى كۇنگە وسى دارابوز سپورتشى تۋرالى دەرەكتى ءفيلمنىڭ دە جوقتىعى ەنجارلىعىمىزدىڭ قانداي ەكەندىگىنەن حابار بەرىپ تۇرعانداي. شىن مانىندە, سايان شىققان بيىككە كوتەرىلگەن قاي قازاقتىڭ بالاسى بار ەدى؟!
قازاقتا ساياندار از! ازدىڭ قادىرىن ءبىلۋ – ۇلت ءۇشىن پارىز.
قانات ەسكەندىر,
«ەگەمەن قازاقستان».