مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ تاعدىردىڭ سىناعىنا قارسى تۇرىپ, قاتەپتى قارا نارداي جۇك كوتەرىپ, العا ۇمتىلعانىن كورگەندە كوڭىلىڭدى ريزاشىلىق سەزىمىنىڭ باۋرايتىنى بار. العا ۇمتىلماسا, تىربانىپ تىرشىلىك قىلماسا, اقباس تولقىندارى اسپانعا اتقان ءومىر ايدىنى ءبىر شوكىم جاڭقا قۇرلى كورمەي, جاعالاۋعا ىسىرىپ تاستار ەدى.
كەيىپكەرىمىز ايبەك مازباەۆتىڭ بولاشاققا قۇرعان جوسپارلارى كوپ-اق ەدى. ءومىر شىركىن, ءدال وسىلاي ءوڭىن وزگەرتپەي تۇراتىنداي كورەتىن. بويىن كەرنەگەن كۇش-قۋاتىنىڭ, قايراتىنىڭ بارىندا الدىنان جۇمىس ۇركىپ وتىردى. شاعالالى اۋىلىنداعى كاسىپتىك-تەحنيكالىق كوللەدجدى ءتامامداپ, اگرونوم ماماندىعىن الىپ شىققان سوڭ مالىك عابدۋللين اتىنداعى كەڭشاردا جۇمىس ىستەگەن. بۇل ءوڭىر تۇگىن تارتسا, مايى شىعاتىن توپىراعى قۇنارلى, جومارت ولكە. شوق جۇلدىزداي قويسالعان اۋىلىندا تۋىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قىسى-جازى ءبىر تاۋسىلمايتىن ناۋقاندىق جۇمىستارىن اعالارى مەن اتالارى قالاي تىندىراتىنىن بالا كەزىنەن كوزىمەن كورىپ, كوڭىلىمەن سەزىپ ءوستى عوي. ول زاماندا ءۇيىرىم-ءۇيىرىم قايىڭ شوقتارى قاۋلاي ءوسىپ, تابيعاتى تامىلجىپ تۇراتىن شاعىن اۋىلدىڭ ەڭبەكقور ادامدارى اقتىلى مال ءوسىرىپ, اقىق ءدان ايالاۋشى ەدى. دالا تىنىسىن بالا كەزىنەن تۇيسىنگەن. ەڭبەكتىڭ دە قادىرىن ەرتە ءبىلدى. الدىڭعى اعالاردىڭ ابىرويلى جولىن ءتالىم دەپ ءتۇسىندى. ءوزى دە سولارعا ۇقساۋعا, ناق سولارداي اپىرىپ-جاپىرىپ ەڭبەك ەتەمىن دەپ توپشىلاعان. سوعان ۇمتىلعان. ابىرويعا جەتكىزەتىن دە ادال ەڭبەگىم بولادى دەپ الدىنا ماقسات قويعان. اگرونوم بولىپ شارۋاشىلىق جۇمىسىنا ارالاسقان بەتتە شارشاپ-شالدىعۋدى بىلمەيتىن. اسىرەسە كوكتەمگى جانە كۇزگى ناۋقاندىق جۇمىستارى كەزىندە ۋاقىتپەن ساناسپاي ەڭبەك ەتتى. القاپقا سىڭىرگەن ءار ءداننىڭ ماڭداي تەرمەن عانا كوكتەيتىنىن, كەيىن ىرىزدىق بولىپ اينالاتىنىن زەرەك كوكىرەگىنە تۇيگەن سايىن ديقاندىق كاسىپتىك قىر-سىرىن تاجىريبە رەتىندە تاپتىشتەپ جيناي باستادى.
كەيىن ەل تاۋەلسىزدىگىن الىپ, اركىم ءوز ءىسىن كوكتەي ساباقتاپ كەتكەن تۇستا شاعىن, ءوز وتباسىنىڭ ناپاقاسىنا قاۋمەتى قاپتال جەتەرلىك شارۋا قوجالىعىن قۇرعان. ەگىن ەكپەك, مال باقپاق. اۋىلداعى ادامعا جەر سۇمەسىن ەمگەننەن باسقا نە بار؟ قىرسىق كەيىن شالدى. 17-گە تولىپ, زىڭگىتتەي جىگىت بولىپ قالعان ۇلى قاپەلىندە جابىسقان قاتەرلى ىسىكتەن كوز جۇمدى. قىرىق قابىرعاسىن قاۋساتقان قايعىنىڭ جۇگى تىم-تىم اۋىر ەدى. جۇرەككە سالماق ءتۇستى, ايىقپاس دەرت جابىستى, ونىڭ ۇستىنە كۇندىز-ءتۇنى ۋايىمداي بەرگەن سوڭ قانت اۋرۋى پايدا بولدى. اقىرى ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك بولىپ قالدى.
اۋىلداعى ادامعا مەنىڭ جايىم وسىلاي ەدى دەگەنمەن, ىرىزدىعىن كىم اكەلىپ بەرەر؟ تۇلا بويىن تەمىر شىلتەردەي قاۋمالاي قىسىپ, تىنىسىن تارىلتىپ, قايراتىن كەمىتىپ, قىر سوڭىنان قالماي قويعان اۋرۋ-سىرقاۋدى ەلەمەي ءوزى تىرباندى. جۇرۋىنەن تۇرۋى كوپ كوكساۋ تراكتوردى جاماپ-جاسقاپ ەگىن ەكتى. ەل قاتارلى مال باقتى. ءالى دە سول, ەتەگىنەن جابىسقان بەينەتپەن الىسىپ كەلەدى. جەڭىلمەك ەمەس. قالقايىپ قاتاردا جۇرگەنىن ادال ەڭبەگىمنىڭ ارقاسى دەيدى ءوزى.
«اۋىلدا مال باعۋ دا وڭاي ەمەس. جەرىمىز قانشالىقتى قۇنارلى بولعانىمەن, جايىلىم مەن شابىندىق جەر قاجەت. ونسىز تابىسقا جەتۋ وتە قيىن. مىنە, ەسەپتەپ قاراڭىز, بيىل جاز تىم ىستىق بولدى. جايىلىمداعى, شابىندىقتاعى ءشوپ بويلاپ كوتەرىلمەي, بۋىنى قاتپاي جاتىپ سولىپ, سەمىپ قالدى. تابيعاتتىڭ تاقسىرەتىن قازىر ەلدەگى مالساق قاۋىم كورىپ وتىر. مال ازىعى تاپشى بولعان سوڭ باعاسى دا ءوسىپ كەتتى. ەستۋىمشە, بيدايدىڭ باعاسى 90 مىڭعا جەتىپ جىعىلعان, ال ءبىز ءتارىزدى ءبىرلى-ەكىلى مال سۇمەسىمەن كون كورىپ وتىرعان ادامدار ءۇشىن جەم-ءشوپ تىم قىمبات. س ۇلىنىڭ ءار تونناسى – 45-50 مىڭ تەڭگە, ارپا – 65 مىڭ, ءبىر تىركەمە ءشوبىڭىز – 50 مىڭنىڭ توڭىرەگىندە», دەيدى ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك, «ابىلاي» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ايبەك مازباەۆ
كەيىپكەرىمىز ايتقان ەسەپتى ءبىز دە اقىل تارازىسىنا سالىپ كوردىك. ايتالىق, كوكتەمدە تۋعان بۇزاۋ – قازىر تورپاق. ءدال وسى كۇيىندە ەتكە تاپسىرۋدىڭ رەتى جوق, سالماق تارتپايدى. جوق دەگەندە تىرىدەي سالماعىن 300 كيلوعا جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىر قىستاتىپ شىعارۋ كەرەك. ەگەر ءبىر باس قارا مالعا ەكى تىركەمە ءشوپ الساڭىز, 100 مىڭ تەڭگەڭىز – شىعىن. مال جالعىز شوپپەن قىستان شىقپايدى, جەم كەرەك. باعاسىن جوعارىدا ايتتىق. سوندا ءبىر باس مالدى قىستاتىپ شىعارۋ ءۇشىن كەمىندە 150 مىڭ تەڭگە قاراجات جۇمسالادى ەكەن. وعان قىس بويى ەكى مەزگىل جەم-ءشوبىن سالىپ, جايلاپ, ات شاپتىرىم جەردەگى سۋاتتان سۋ تاسىپ, سىڭىرگەن ەڭبەگىڭىزدى قوسساڭىز, ءوزىن اقتاۋى دا قيىن.
وسىنشا بەينەتپەن وسىرگەن مال ءتولىن اۋىلداعى اعايىن ءوز باعاسىنا بۇلداپ ساتا دا الماي وتىر. مال ەتىن دايىنداۋشىلار بۇل وڭىرگە اياق باسپايدى, ءتىپتى ونداي قىزمەتتىڭ بار-جوعىنان اۋىل ادامدارى بەيحابار.
«اۋىلعا كەلگەن الىپساتارلار مالدى كوزبەن مولشەرلەپ, ساۋدالاسادى. ارينە, كۇن سايىن اينالىسىپ جۇرگەن كاسىبى بولعاندىقتان, ساۋداگەرلەردىڭ پايدا كورەتىنى انىق. بىزدەن ءار كيلوسىن شامامەن 1 500 تەڭگەنىڭ ماڭايىندا الادى. ال وبلىس ورتالىعىنداعى ساۋدا سورەلەرىندە قارا مالدىڭ ەتى – قازىر 2 200 تەڭگە شاماسىندا. سوندا ەكى ورتاداعى 700 تەڭگە – ساۋداگەردىڭ قالتاسىندا. ازابى – بىزدىكى, پايداسى – ولاردىكى», دەيدى ا.ەسىمبەك ۇلى.
ايتسا ايتقانداي, جالعىز بۇل شارۋا قوجالىعى عانا ەمەس, وڭىردەگى مال باققان قازاقتىڭ كورگەن كۇنى وسى. بۇدان شىعاتىن جالعىز جول – وبلىس, اۋدان ورتالىقتارىندا مالساق قاۋىمنىڭ اقادال ءونىمىن بۇلداپ ساتاتىن كوممۋنالدىق بازار ءتارىزدى ورىن ۇيىمداستىرۋ. ەگەر وسىنداي ءبىر شارا جۇزەگە اسىپ كەتسە, مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارىنا دا كوپ-كورىم جاقسى بولار ەدى. ەتتەن تاپقان پايداسى وسى بولعاندا, سۇتتەن تاپقان ناپاقاسى جوقتىڭ قاسى. كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋىلداعى اعايىننىڭ ساۋعان ءسۇتىن جەڭىل ماشينامەن عانا جينايدى ەكەن. وعان قانشا ءسۇت سيادى؟
تاعدىردىڭ سالعان ىسىنە ەمەننىڭ ءيىر بۇتاعىنداي مىقتىلىقپەن قارسى تۇرىپ, شارۋا قوجالىعىنىڭ ءىسىن العا جىلجىتىپ وتىرعان قوجالىق باسشىسىنىڭ بۇگىنگى ءىسى شۇكىرشىلىك دەۋگە ابدەن بولارلىق.
«اركىم ءوزىنىڭ اقادال ەڭبەگىنە سۇيەنۋى كەرەك. كەيدە ون ەكى مۇشەسى ساۋ, تەپسە تەمىر ۇزەتىن ازاماتتاردىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ ەكى قولىن الدىنا سىيعىزا الماي بوس قاراپ جۇرگەنىن كورگەندە قارنىم اشادى. مەنىڭ ويىمشا, كۇش-قۋاتىنىڭ بارىندا, جالىنداعان جاستىق شاعىندا وتباسىن قۇرىپ, بار جاعدايىن جاساپ الۋى كەرەك قوي. كەيىن قاجىر-قايرات كەمىگەندە العا ۇمتىلعانىڭمەن, ءىسىڭ ءونىمدى بولا بەرمەيدى», دەيدى كەيىپكەرىمىز.
ءوزى دە ماڭدايىنا جازىلعان تاعدىر سوقپاعىنداعى سان سىناقتان سۇرىنبەي ءوتىپ كەلە جاتقان ازاماتتىڭ اقىل تۇنعان, پاراساتپەن كوكتەلگەن ءبىر اۋىز ءسوزى دۇرىس ەكەن دەدىك ءبىز دە. وسىنداي ادامداردىڭ ومىردەگى تانىم-تۇسىنىگى, ۇمتىلىسى جاس تولقىنعا جاپ-جاقسى ونەگە ەمەس پە؟!
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى