ازاماتتار اتا كاسىپكە بەت بۇرا باستادى

وبلىستىڭ كليماتتىق جاعدايىن, مۇمكىندىگىن ەسكەرە وتىرىپ قولعا الىنعان جۇمىس ناتيجەسىندە بيىل 128 اۋىل وكرۋگىنەن 5,2 مىڭ گەكتار القاپتا 1999 شارۋا قوجالىعى ءبىرىنشى, ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ونىمنەن 220 مىڭ تونناعا جۋىق ءونىم جينادى.

ەلىمىزدە 214 مىڭ شارۋا قوجا­لىق بولسا, ونىڭ ىشىندە 71 مىڭ اگرو­قۇرىلىم, ياعني 33%-ى تۇركىستان وڭى­رىندە. ولاردىڭ 65%-ى ۇساق شارۋا قوجالىقتار. القالى جيىنعا قاتىس­قان وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ:

– بۇل ناعىز تۇركىستان وبلىسىنا ارنالعان جوبا ەكەندىگىن تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. ءار اۋدان تابيعي جاع­دايعا بايلانىستى جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. ءتيىمدى دە ۇنەمدى جاڭا تەحنولوگيا­لاردى قولدانۋ ارقىلى, ءونىمدى ارت­تىرۋ كەرەك. تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىنىڭ تيىمدىلىگىن ءتۇسى­نىپ, تۇركىستان توڭىرەگى, ارىس ءوڭىرى, باسقا دا اۋداندار قولدانىپ جاتىر. جال­پى جاڭا تەحنولوگيانى 11 مىڭ گەك­تار جەرگە ۇلعايتۋ كوزدەلگەن, – دەدى.

ال عالىم, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ, «اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن مەحا­نيكالاندىرۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بەرديار قالىم­بەتوۆ سالانى دامىتۋدىڭ ءۇش باعىتىن ۇسىندى. ءارتاراپتاندىرۋ ارقىلى جوسپارلاۋدى ۇيرەنىپ, ۇساق شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرىپ, كووپە­را­تيۆكە بىرىگۋدىڭ پايداسى جايلى بايان­دادى.

– وبلىستا شارۋاشىلىقتاردىڭ كوبىسى شاعىن. ولاردى ىرىلەندىرۋ كەرەك. جەكە-جەكە شارۋاشىلىقتار تەحنولوگيانى ساتىپ الا المايدى. كووپەراتيۆتەرگە بىرىگۋدىڭ نەگىزگى ستي­مۋلى ماشينا تەحنولوگياسى ستان­ساسىن قۇرۋ. ول – 5-6 تراكتوردان, تەحنو­لوگيا, سەرۆيستىك قىزمەتتەردەن تۇ­رادى, – دەدى ب.قالىمبەتوۆ.

كەلەس اۋدانىنداعى «نۇرجان» شارۋا قوجالىعىندا ديقاندار وزىق تەحنولوگيانى قولدانا وتىرىپ تۇر­عىنداردى كوكونىس جانە ءتۇر­لى كو­شەت­تەرمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمى­سىن جولعا قويعان.  اۋماعى 11 گەكتار جىلىجاي اۋماعىندا تامشىلاتىپ سۋارۋ ادىسىمەن قىزاناق, قيار ەگىپ, ەگىن­دى نارلەندىرەدى.  ءونىم نۇر-سۇل­تان, الماتى قالالارىنا جانە سولتۇس­تىك وبلىستارعا جونەلتىلۋدە.

كوكونىستەن بولەك, وڭىردە مال شارۋاشىلىعى دامىپ كەلەدى. ءتورت ت ۇلىكتىڭ كوبەيۋىنە, ءونىمدى وڭدەپ وتكى­زۋدىڭ تىڭ جولدارىن تابۋعا ءوڭىر جاستارى دەن قويا باستاعان. پان­دەميا كەزىندە, اسىرەسە, مال ساۋ­دا­سىنىڭ ونلاين ءتۇرى دامىپ, تۇر­عىندار  جاڭا پلاتفورمانى يگەرۋدە. مىسالى, بايدىبەك اۋدانىنىڭ شارۋالارى ۇيدەن شىقپاي-اق, مالىن وتكىزىپ, نا­پاقا تاۋىپ وتىر. جاس كاسىپ­كەرلەرمەن كەزدەسكەن وبلىس اكىمى ومىر­زاق شوكەەۆ اتا كاسىپتى ناسىپكە اينال­دىرعان ازاماتتاردىڭ باتىل باستامالارىن قولدادى.

– كرەاتيۆتى ويلاپ, زامان اعىمىنا قاراي باتىل قادام باسا بىلگەن وتە دۇرىس. كەز كەلگەن كاسىپتىڭ قىر-سى­رىن مەڭگەرگەن ادام قاتارىنان وزادى. مال شارۋاشىلىعىن دامىتىپ جۇرگەن وزدەرىڭىزدەي جاستاردىڭ بارىن ەستىپ, ارنايى كەلدىم. بىلگەن كىسىگە مال اسىراۋ ءارى جۇمىس, ءارى پايدا كوزى. كارانتين كەزىندە  كاسىپتىڭ كوزىن تا­ۋىپ, ەلەكتروندى كوممەرتسياعا كوشكەن بەتبۇرىستارىڭىز ۇلگى بولار ءىس, – اكىم اۋىل جاستارىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا.

جاڭا بۋىن وكىلدەرى اقباستاۋ ەلدى مەكەنىندەگى «Ernur كورپوراتسيا­سى» جەكە سەرىكتەستىگىنىڭ كەشەندى شارۋاشىلىعىندا باس قوستى. ولار­دىڭ بارلىعى ەگىن جانە مال شارۋا­شىلىعىن مىقتاپ قولعا العان. ءوز تەح­نيكاسى مەن 4 مىڭ گەكتارعا دەيىن شارۋا قوجالىقتارىنا يەلىك ەتەدى. وسى شارۋامەن تۇبەگەيلى اينالى­ساتىنداردىڭ ءبىرى – اۋىل تۇرعىنى الماز التاي ۇلى اسىل تۇقىمدى ءىرى مال سانىن ارتتىرۋدى قولعا العان. كا­رانتيندى كەدەرگى كورمەگەن ازامات ونلاين تاپسىرىس بەرۋ ارقىلى تاۋلى التايدان كالماقتىڭ اسىل تۇقىمدى 121 سيىرىن ساتىپ العان. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ كومەگىمەن شەتەلدەن ءتورت ت ۇلىكتى تاپسىرىسپەن الدىرعان ازامات وسىلايشا ارتىق شىعىننان ارىلعانىن ايتادى. كوروناۆيرۋس ىندەتىنە بايلانىستى مال بازالارىنىڭ جابىلعانى دا بوگەت بولماعان بايدى­بەكتىكتەر ەل ارا­سىندا ءجيى پايدالاناتىن مەسسەندجەرلەردە ساۋدا جۇرەتىن توپتار اشقان. ەندى جاستار ءتورت ت ۇلىكتى ساۋدالاۋعا ارنالعان سايت اشپاق. ازىرگە مال ساتىپ الۋ-ساتۋ ءۇشىن 7000-عا جۋىق تۇرعىن «WhatsApp» پەن «Telegram» مەسسەندجەرلەرى ارقىلى «بەرەكەلى بايدىبەك» «بايدىبەك مال بازارى» توپتارىنا تىركەلىپ, پايدالانۋ تيىمدىلىگىن تۇسىنگەن.

– كارانتين كەزىندە اۋىلداعى جاس كاسىپكەرلەر ورتاق توپ اشىپ, ساۋدانى جالعاستىردىق. وتە ىڭعايلى.  ءار دەمالىس سايىن حالىق مالىن جەتەكتەپ, مال بازارىنا اعىلادى. وندا ورىن ءۇشىن قارجى شىعىندايدى. كۇنى بويى تۇرادى, مالى وتسە ءوتتى, وتپەسە قايتا جەتەكتەپ ۇيىنە قايتادى. سوندىقتان بارىنە ورتاق ماسەلەنى وسىلاي شەشتىك. الدا ارنايى سايت اشىپ, بايدىبەك اۋدانىنىڭ مال شارۋاشىلىعىن ءارى قاراي دامىتۋعا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسامىز, – دەيدى شارۋا قوجا­لىعىنىڭ باسشىسى ابىلاي قاي­رات ۇلى.

ال ارىس قالاسىنداعى سىرداريا ەلدى مەكەنىندە «دوستار-م» جشس اسىل تۇقىمدى سيىر شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى مىقتاپ قولعا العان. كاسىپ­كەر مامىتحان «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» ارقىلى ەتتى باعىتتاعى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالدى ءوسىرۋ, كوبەيتۋ ماقساتىندا 1 ملرد 332 ملن تەڭگە كولەمىندە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە العان. سەرىكتەستىك بۋرياتيا رەسپۋب­ليكاسىنان ەتتى باعىتتاعى 2050 باس قالماق تۇقىمدى ءمۇيىزدى ءىرى قارا مالىن اكەلۋدى جوسپارلاعان. اۋەلى ءبىرىنشى كەزەڭ بويىنشا قولدا بار قارا­جاتقا 448 سيىر ساتىپ السا, الداعى ۋاقىتتا كەزەڭ-كەزەڭىمەن مال باسىن تاعى 1602-گە ارتتىرماق. ءسويتىپ اسىل تۇقىمدى زەڭگى بابا تۇقىمىنىڭ سانىن 6000-عا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر. م.ايداقاراەۆ ايتقانداي, قالماق سيىرى – ءىرى قارانىڭ ەتتى تۇقىمى. تابي­عاتتىڭ قاتاڭ كليماتىنا ابدەن بەيىم­دەلگەن. ەتى ءدامدى بولىپ كەلەدى. بۇقا­سىنىڭ سالماعى 800–850 كەلى, سيى­رى 350–550 كەلى, جاقسى كۇتىمدەگى 18 ايلىق بۇقاشىقتارى 450–500 كەلىگە دەيىن جەتەدى.

وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ن.بادى­راقوۆ­تىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, وسى جىل­­دىڭ 9 ايىندا وڭىردە مال باسى شامامەن  5-7,  ال ەت ءوندىرۋ 2,2 پايىزعا ارتقان.

تۇركىستان وبلىسى