تەگىن ولجاعا كەنەلەمىن دەپ, تۇرمەگە ءتۇستى

2019 جىلدىڭ 16 قازان كۇنى ايىپتالۋشىلاردىڭ ۇشەۋى ا.ەسەنباەۆ, س.يۆانوۆ, ن.تۇر­مانباەۆتار اۋدانداعى مال شارۋا­شىلىعىمەن اينالىساتىن سەرىكتەستىكتىڭ ءىرى قارا مالىن ۇرلاماقشى بولىپ ءسوز بايلاسادى. ارام ويلارىن جۇزەگە اسىر­ماقشى بولعانداردىڭ ەكەۋى انىقتالماعان «نيۆا» اۆتوماشيناسىمەن ياگودنوە اۋىلىنىڭ جانىنا كەلىپ, جايىلىمدا جۇرگەن سەرىكتەستىكتىڭ مالىن كوزدەيدى. بۇل ۋاقىتتا اۋىلدا ولاردى اتقا مىنگەن ن.تۇرمانباەۆ توسىپ تۇرعان بولاتىن. مال ۇرلا­ماققا بەل بۋعان ۇشەۋ اۋىل ما­ڭىنداعى جايىلىمدا ەمىن-ەركىن جايىلىپ جۇرگەن ءبىر تابىن قارا مالدى كورەدى. مال ماڭىندا باقتاشىنىڭ جوق ەكەندىگىنە كوز جەتكىزگەننەن كەيىن ءۇش قازاقتىڭ اقباس, 15 باس «گەرەفورد» اسىل تۇقىمدى سيىرلارىن تاپا-تال تۇستە الدارىنا سالىپ ايداپ الىپ كەتەدى.

جالتىر اۋىلىنىڭ جانىن­داعى تەمىر جول بويىنداعى توعاي­­دىڭ قويناۋىنا مالدى ەن­گىز­­گەن­نەن كەيىن بۇرىننان تانىس د.ولجاباەۆ پەن ر.شينتە­مى­روۆ­تەردى ۇرلانعان مالدى سويىپ, ءسىڭىرىپ كەتۋ ءۇشىن كو­مەك­­كە شاقىرادى. ولار مال­دىڭ ۇرلانعاندىعىن بىلە تۇرا, باس پايدالارىن ويلاپ, باۋ­كەس­پەلەردىڭ ايتقاندارىنا كونەدى. ەگەر ارام ىستەرى جۇزەگە اسسا, ۇرتتارى مايلانىپ, قال­تالارى تومپايىپ شىعا كەلمەك. س.يۆانوۆ ۇيىنەن توز-16 كارابينىن وق-دارىسىمەن قوسا الىپ شىعادى. كەيىن سوت بارىسىندا ءوزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا ول مىلتىقتى 2008 جىلى جال­تىر اۋىلىنىڭ ماڭىنان تاۋىپ العان. وق-دارىسىمەن قوسا ۇيىن­دە ساقتاسا كەرەك. كوز بايلانا وسى قارۋمەن ءبىر سيىردى اتىپ ولتىرەدى. مۇنان سوڭ د.ولجاباەۆ پەن ر.شينتەمىروۆ وققا ۇشقان سيىردى اسىقپاي مۇشەلەپ بۇزىپ, ەتىن اۆتوكولىككە ارتىپ الادى. ەندىگىسى وڭاي. ولجا بولعان مال ەتىن وتكىزىپ, اقشاعا اينالدىرۋ. ر.شينتەمىروۆ پەن د.ولجاباەۆ سيىر ەتىن نۇر-سۇل­تان قالاسىنا اپارىپ, «الەم» بازارىندا 240 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ جىبەرەدى. وڭاي ولجانىڭ ءدامىن تاتىپ دانىككەن الگى ەكەۋى اۋىلدا قالعان باۋكەسپە ۇرى­لارمەن بىرلەسە وتىرىپ, ارام ويلارىن ءارى قاراي جۇزەگە اسىرۋعا بەكىنەدى. ول ءۇشىن سەمىز, اساۋ سيىرلاردى ەبىن تاۋىپ سويۋ كەرەك. بازاردان قارا مالدى قاۋمالاپ ۇستاۋ ءۇشىن مەتالدان جاسالعان تور مەن باسقا دا قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الادى.

كەلەسى كۇنى وقيعا بولعان ورىندا ۇرىلاردىڭ بارلىعى كەزدەسەدى. بازاردان اكەلگەن مەتالل توردان قورشاۋ قۇرىپ, قالعان 17 باس قارا مالدى سوندا قامايدى. قورشاۋدان ءبىر-بىردەن ايداپ شىعىپ تۇرىپ, ءۇش سيىردى مىلتىقپەن اتىپ ولتىرەدى. سول جەردە سويىپ, كولىككە ارتادى. كەيىن ۇشەۋى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قولىنا ءتۇسىپ, ا.ەسەنباەۆ پەن ن.تۇرمانباەۆ باس ساۋعالاپ قىلمىستىق وقي­عا ورىن العان جەردەن اۋپى­رىمدەپ قاشىپ قۇتىلادى. وسى قىلمىستىق ارەكەتتىڭ كەسىرىنەن ۇرىلار سەرىكتەستىككە 12 ملن 606 100 تەڭگە كولەمىندە ماتە­ريال­دىق شىعىن اكەلگەن. وقي­­عا ورنىندا قولعا تۇسكەن س.يۆا­نوۆتىڭ اۆتوكولىگىن مۇقيات تەك­­سەرگەن كەزدە ءنومىرى 572-ءشى مىلتىق تابىلعان. مىلتىقتى س.يۆانوۆ زاڭسىز ساتىپ الىپ, ۇيىندە زاڭسىز ساقتاعان.

سوت بارىسىندا ايىپتالۋشى ا.ەسەنباەۆ ءوز كىناسىن ءىشىنارا عانا مويىندادى. ءسوز سىڭايىنا قاراعاندا اۋەل باستا مال ۇر­لايمىن دەگەن وي بولماعان. ءوز ۇيىندە الاڭسىز وتىرعان كەزىندە ن.تۇرمانباەۆ تەلەفون شالىپ, كەزدەسۋگە شاقىردى دەيدى. كوز بايلانا, ىمىرت ۇيىرىلە ا.ەسەن­باەۆ, س.يۆانوۆ ۇشەۋى جالتىر اۋىلىنىڭ ماڭىندا كەزدەس­كەن. سول جەردە ن.تۇرمانباەۆ ياگودنوە اۋىلىنىڭ جانىندا باق­تاشىسى جوق ءبىر قورا قارا مالدىڭ جايىلىپ جۇرگەندىگىن جەتكىزگەن. يۆانوۆ ەكەۋى «نيۆا» اۆتوماشيناسىمەن بارعان كەزدە ن.تۇرمانباەۆ سالت اتقا ءمىنىپ, سوڭدارىنان جەتكەن. قاراۋشىسى جوق قىرۋار مالدى تاسالاۋ جەرگە ايداپ اپارعاننان كەيىن تۇرمانباەۆ جۇمىسىنا كەتكەن. جولساپاردان كەلگەننەن كەيىن يۆانوۆ ەكەۋى «سۋبارۋ» اۆتوماشيناسىمەن جالتىر اۋىل­ى ماڭىنداعى مال قامالعان جەرگە جەتكەن. ءدال سول كۇنى يۆا­نوۆ اۆتوماشيناسىنىڭ جۇك سالعىشىنان وقتاۋلى مىل­تىق­تى الىپ, ىلە ءبىر مالدى اتىپ ولتىرگەنىن مويىندادى. يۆانوۆ ەكەۋى قامالعان مالدى كۇزەتىپ, مال ەتىن ساتۋعا كەتكەندەردى توس­قان. ولار تاڭعى ءتورت كەزىندە ورالىپتى. بارلىعىنىڭ باسى جينالعان سوڭ تاعى دا ءۇش سيىردى اتىپ ولتىرگەن. ايتسە دە ەكى باس قارا مالدىڭ تەرىسىن الىپ, مۇ­شەلەپ بۇزىپ ۇلگەرمەگەن. كەش­كى ساعات توعىزدىڭ كەزىندە جارىعىن جاققان اۆتوكولىك كورىنگەن سوڭ سەسكەنىپ قالعان. بۇل كەلگەندەر وزدەرىنىڭ سىبايلاستارى بولىپ شىقتى. س.يۆانوۆ, د.ولجاباەۆ, ر.شينتەمىروۆ اۆ­تو­كولىككە وتىرىپ كەتىپ قالعان كەزدە ن.تۇرمانباەۆ اتىنا ءمىنىپ جالتىر اۋىلى جاققا اتتانعان. ونى كەلەسى كۇنى كەشكى بەستەردىڭ شاماسىندا ۇستادى. قولعا تۇس­كەننەن كەيىن ول كىناسىنەن ارىل­ماق بولىپ, جاسالعان قىل­مىستىق ءىسىن بىردەن مويىندادى. ول دا وقيعانىڭ قالاي وربىگەنىن تەرگەۋ بارى­سىندا اينا-قاتەسىز ايتىپ بەردى. ايىپتالۋشى س.يۆانوۆ قىلمىستىق ىسكە قانشالىقتى قاتىسى بارىن ءىشىنارا عانا مويىندادى. ۇرلىق تۋرالى قاشان, قانداي جاعدايدا ءسوز بايلاسقاندىقتارىن ءدال ايتىپ بەرە المايدى. ايىپتالۋشى ر.شينتەمىروۆ بولسا سوت بارىسىندا نۇر-سۇلتان قالاسىنا مال ەتىن اپارىپ بەرۋ ءۇشىن 20 مىڭ تەڭگەگە جالدانعانىن ايتىپ اقتالدى. ۇرلانعان مال سويىلعان جەرگە كەلگەندە تۇر­عان ادامداردىڭ ىشىندە تۇر­مان­باەۆتى عانا تانىعان. سويت­سە ولار اعايىن ادامدار ەكەن. سويىلعان مالدىڭ ەتىن اۆتوكولىككە ارت­قاننان كەيىن ن.تۇرمانباەۆ ەكەۋى نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى «الەم» بازارىنا جەتىپ, مال ەتىن ساتىپ جىبەرگەن. كەيىن قايتقان كەزدە تۇرمانباەۆ ۋادە ەتكەن 20 مىڭ تەڭگەسىن تولەپتى. ءبىرىنشى ارەكەتتەرى وزدەرى ويلاعانداي جۇزەگە اسقاننان كەيىن تاعى ءبىر سيىردى جەتكىزىپ بەرۋى جونىندە ءوتىنىش ايتقان. ال ۇرىلاردى ۇستاۋ كەزىندە نەگە قاشقاندىعىن بىلاي­شا تۇسىندىرەدى. ايدا­لادا ءوزىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتون­دى مە دەپ ويلاعان. ايىپ­تالۋ­شى د.ولجاباەۆ بولسا, وسى مال ۇرلىعى بارىسىندا مۇل­دە كىناسىزبىن دەيدى. قا­زان­نىڭ 17-ءسى كۇنى بەلگىسىز نو­مىر­دەن بۇرىننان تانىس ن.تۇر­مان­باەۆ تەلەفون شالىپ, بۇ­گىن كەلىپ جولىعاتىندىعىن ايت­­قان. اۆتوكولىكپەن كەلگەن ن.تۇرمانباەۆ مال سويۋعا كو­مەك­تەسۋىن سۇراعان. ءار مالدى سويعانى ءۇشىن 10 مىڭ تەڭگەدەن تولەيمىن دەپ ۋادە ەتكەن. اقشاعا قىزىققان بۇل بىردەن كەلىسە كەتكەن. تۇرمانباەۆ مالدىڭ قاي جەردە تۇرعاندىعىن ءتۇسىندىرىپ بەرگەن.

مال ۇرلىعى قالاي اشىلدى؟ اۋىل تۇرعىندارى تەمىر جول ماڭىنداعى توعايدان بەيساۋات جۇرگەن ەكى اۆتوكولىكتى بايقاعان. سودان سوڭ جەرگىلىكتى ەگەرگە باقىلاپ, بايقاۋ قاجەت­تىگىن تاپسىرعان. ەگەرمەن بىرگە الدەنەدەن ساقتانعان اۋىل تۇر­عىندارى قىلمىستىق وقيعا بولىپ جاتقان جەرگە كەلگەن كەزدە الگى بەلگىسىز اۆتوكولىكتەرگە مىنگەن ۇرىلار قاشا جونەلگەن. ايتسە دە ۇزاعان جوق. قولعا ءتۇستى. كولىكتەن ەسىرتكى زاتتارى, اقشا, قارۋ مەن ءبىر سيىردىڭ ەتى تابىلدى. ونىڭ ۇستىنە تەرىسى جاڭا سىپىرىلىپ, الىنا باستاعان ەكى سيىر بىردەن كوزگە ءتۇستى. مىنە وسىلايشا بىرەۋدىڭ اق ادال مالىن ۇرلاپ, ماتەريالدىق يگى­لىككە كەنەلمەك بولعان باۋكەسپە ۇرىلاردىڭ ارام ويلارى اشكەرە بولدى. سەرىكتەستىك ديرەك­تورىنىڭ انىقتاماسىنا قاراعاندا, كەلتىرىلگەن زيان مولشەرى 12 ملن 606 100 تەڭگە كولەمىندە.

سوت بارىسىندا ايىپتالۋشىلار اقتالىپ باقتى. بىراق, دالەل-دايەك جەتكىلىكتى. بۇلتارتپاس ايعاق, كۋاگەرلەر بار. ءادىل سوت ۇكىم شىعاردى. وڭاي ولجا تاپ­­پاق بولعان ن.تۇرمانباەۆ, ا.ەسەن­باەۆ, ر.شينتەمىروۆ بەس جىلعا سوتتالدى. قالعان ەكەۋىنە ەكى جىل­دان ۇكىم كەسىلدى.

مال ۇرلىعى ايرىقشا اۋىر قىلمىس ەكەندىگى ايتىلىپ ءجۇر. مال ۇرلاعانداردىڭ قولعا تۇس­كەنى تۋرالى اقپارات تا از ەمەس. تەك سوتقا جەتكەنى سيرەك. بۇل جولى ادال اسقا ارام قولىن سوزعانداردىڭ جولى بولماي­تىن­­دىعىن كورسەتۋ ءۇشىن جازاسىن العان بەسەۋ تۋرالى جازۋعا تۋرا كەلدى.

تاعى ءبىر جاي ويعا ورالعانى. ادەتتە كەيبىر ارىپتەستەر مال ۇر­لاعان وقيعانى بارىمتا دەپ جازادى. بارىمتا باعزى زامانداعى ءوش الۋ, كەك قايتارۋ شاراسى. ال مىناۋ قانى شىعىپ تۇرعان قىلمىس. اۋىلداعى اعايىن­نىڭ قولىنداعى بىرەر قاراسىنىڭ سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعاندىعى شىندىق. دەمەك, وعان كوز الارتۋ بالالارىنىڭ بولا­شاعىن كەسۋمەن تەڭ كۇنا. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا كۇنالى, كىنالى بولعان قايبىر جاقسى؟!

اقمولا وبلىسى

ەسكەرتۋ: كەيىپكەرلەردىڭ اتى-جوندەرى وزرەتىلىپ الىندى.