سىن الدىنداعى ءسوز

ادام بالاسىنىڭ كوكىرەك كوزى اشىلىپ, ساناسىنا ادەبيەتتىڭ نازىك ساۋلەسى تۇسكەلى بەرى قان­شا عاسىر وت­كە­نىن تارازىلاپ كور­مەپپىز. ۋاقىت شەڭبەرىندەگى ادە­بيەت تاقتاسىنا تالاي اقىن-جازۋشىنىڭ ەسىمى جازىلىپ, بى­رىنەن سوڭ ءبىرى كەلىپ, ۇرپاق الما­سىپ جاتتى. ءوز زامانىنىڭ قو­ڭىراۋىن سوققان قانشاما كىتاپ­تىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, وقىرمان قا­ۋىمعا جول تارتقانىن ويشا دا بولجاي الماس­پىز, ءسىرا. ءبىر بى­لە­رىمىز: جازۋ الەمىندە كىمنىڭ قول­تاڭباسى قالىپ, قانشا توم كى­تاپ شىقسا دا مۇنىڭ ءبارى ار مەن تالانتتىڭ تۇيىسكەن تۇسى – ادەبيەت ءۇشىن عانا.

ادەبيەتتىڭ ءار داۋىرىندەگى قۇ­بى­­­لىس­تاردى, جەتىستىكتەر مەن قۇل­دى­راۋلاردى, جازۋداعى جاڭا باعىتتار مەن وزگەرىستەردى باي­قاپ, باعامداپ ءھام كۋاگەر بولىپ وتىرعان ءبىر وكىل بار, ول – سىنشى. جا­زۋشى مەن ونىڭ تۋىندىسىنا باقى­لاۋشى, بارلاۋشى تاراپىنان باعا بەرەتىن بۇل قاۋىمنىڭ ەرەكشەلىگى سول قىراعى كوزقاراسقا, سىنشىلىق تۇيسىككە ءھام رۋحاني تاجىريبەگە يە بولۋىندا. كوركەم شىعارماداعى وقىر­مان بايقاي بەرمەيتىن ۇتىمدى شتريحتاردى ءبىر كورەر كوز بولسا, سىنشىنىكى.

كەڭەس وداعى كەزىندە گازەت بە­تىنە شىققان سىني ماقالادان سوڭ مۇلدەم جازۋدان قول ءۇزىپ كەتكەن قالامگەرلەر بولىپتى دەسەدى. بۇل سول ۋاقىتتاعى سىننىڭ ەداۋىر ابىرويى مەن ادىلدىگىن كورسەت­سە كەرەك دەپ ساناعانىمىزبەن, الگىندەي «قوشتاسۋدىڭ» نەگىزگى سە­بەپشىسى ايتىلعان سىندى دۇرىس قا­بىلداپ, قورىتا العان اۆتور ەمەس پە؟! سولاي بولعان كۇندە دە, وتكەن كۇن­نىڭ ورالماسى بەلگىلى, ال بۇگىنگىنىڭ مۇڭىن شاعاردا كە­شەگىنى ونەگە قىلىپ, تىلگە تيەك ەت­پەسەك, تاعى بولمايدى. ادىلەتتى تۋ ەتكەن سىنشىلار جۇرگەن بۇل كەزەڭدە ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ تالانتتى اۆتور مەن قايتالانباس شى­عارما تۋدىرعانىن جوققا شى­عارا المايمىز.

وي باعىتىمىزدى بەرى بۇ­رىپ, ءوز تولقىنىمىزعا نازار سال­ساق, سىن تۋرالى ەكىگە جارىلعان پىكىرگە جولىعامىز. جازۋشى «شى­عارمانىڭ ادەبي ورتادا تال­قىلاۋعا تۇسپەي جاتقانى – سىن­شى­لاردىڭ قارەكەتسىزدىگىنەن» دەپ ساناسا, سىنشى قاۋىم «قازىرگى قوعامنىڭ سىرىن شەرتەر اۆتور جوق» دەپ ءۋاج ايتادى. اقيقاتىندا, ءدال وسى ۋاقىتتا قازاق رۋحانياتى ۇلكەن ءبىر قۇلدىراۋ كەزەڭىندە ەكەنى بەلگىلى. جالپىلاما ايتساق, حالىق قازاقشا سويلەمەيدى, كور­كەم شىعارما وقىمايدى ءھام تەاترعا دا بارمايدى. تۇتاس قو­عام­نىڭ شىن بەينەسى قالاي بۇل­تارساق تا وزگەرمەيدى. وسى رۋحاني داعدارىستى كوزبەن كورىپ وتى­رىپ, سىن حاقىندا ءسوز قوزعاۋ دا كەيدە ءبىرتۇرلى ەرسى كو­رىنەدى. دە­گەنمەن ادەبيەتتىڭ بۇگىنگى باياۋ قوز­عالىسىن سالقىنقاندىلىق­پەن قابىلداي وتىرا, ول تۋرالى ءتىپتى ۇندە­مەي قالۋعا دا بولمايتىن سياقتى.

بۇگىنگى ادەبي سىننىڭ نە­گى­زى تۇپكى تۇلعاسىنان اجىراپ كەت­كەندەي. سىن سوزىنە ادەبيەت­تانۋ­شىنىڭ ءوز ەرەجەسى بولسا, قا­لامگەر مەن سىنشىنىڭ ءوز تەو­ريا­سى بار. ماسەلەن, كۇنى كەشە عانا وتكەن راحىمجان وتارباەۆ اتىنداعى ادەبي سىن بايقاۋىنا كەلىپ تۇسكەن ماقالالاردىڭ دە­نى عىلىمي باعىتتا جازىلىپتى. ال بۇدان بولەك تەرەڭدەي تۇس­سەك, مەرەيتويلىق ءھام ماداق ما­قا­لالارعا كەزىگەمىز. ونىڭ ىشى­نە شىعارمانى مازمۇنداپ بە­رەتىن «سىندى» دا قوسىڭىز. بۇل ساناتتاعى ماقالالارعا ايتار ايىبىمىز بىرەۋ-اق: كوركەم شى­عارماعا تالداۋدىڭ جوقتى­عى ءھام سونداعى كەيىپكەرلەردىڭ ىشكى پسيحولوگياسىن اشا ال­ماۋى. وسى تۇستا تولستوي اقساقال بە­­لين­سكيدiڭ پۋشكين تۋرالى ما­قالاسىن وقىعاننان كەيiن «مەن ەندi عانا پۋشكيندi تانىدىم» دەگەن ءسوزى بىزگە دە كەرەك-اق دەيسىڭ. سىننان بۇرىن سىن­شىلاردى جو­عالتقان ۋاقىتتا اۆ­تور­دىڭ مەرەيتويى كەزىندە جازىلعان تىل­دەي رەتسەنزيانىڭ ءوزى تاۋداي بولىپ كورىنەدى ەكەن.

ءبىر ۋاقىتتاردا وقىرماندار ارا­سىندا مىنانداي پسيحولوگيا قا­لىپ­تاستى. جارىققا شىققان شىعارما حا­قىندا سىنشىلار تا­راپىنان ءبىر اۋىز ءسوز ايتىلما­­­­سا, دەمەك ونىڭ تىم جاقسى ەمەس­تىگى. اتالعان تۇسىنىكتى بۇ­گىن­گى ادەبي ورتاعا شاقتاي ال­ماي­مىز. سىنشى ۇندەمەدى ەكەن دەپ اۆتوردىڭ جازۋشىلىق شە­بەر­­لىگىن جوققا شى­عارۋعا بولماس. ءتىپتى قازىر بۇل ۇن­سىزدىككە دە ۇي­رەنىپ قالعاندايمىز. كەي اۆ­تور­لار «شىعارما سىنشىلار ءۇشىن جازىلمايدى» دەگەن عا­بيت مۇسى­رە­پوۆتىڭ ءسوزىن العا تارتىپ, قاداري-حال­دەرىنشە جازىپ باعۋدا.

كەيدە بۇگىنگى ادەبي سىندا الەم­گە ايگىلى ەسىمدەردىڭ ءجيى اتا­لا­تىنىن بايقايمىز. الايدا سىن­شىلار سول ەسىمدەر تۋدىرعان شىعارمالار ادەبي كونتەكسكە قا­لاي ىقپال ەتە الاتىنىن قازاق وقىر­ماندارىنا اشىپ كور­سەتە العان جوقتاي كورىنەدى. جالپى, قازاق ادەبي سىنىنىڭ الەم ادە­بيە­تىندەگى شىعارمالارمەن بايلانىسى قانشالىقتى؟ ارينە, بايلانىسسىز ادەبيەت قانات جايىپ سامعاي المايتىنى انىق. ماسە­لەن, م.م.ءباحتيننىڭ «اۆتور جانە كەيىپكەردىڭ ەستەتيكالىق بايلا­نىسى» اتتى ماقالاسىندا زەرتتەۋشى ا.س.پۋشكيننىڭ «ايى­رى­لىسۋ» دەگەن ولەڭىن تالدايدى. اقىن­نىڭ ويىنشا, ءومىر – ءبىر كەزدەسۋ (سۆيدانيا). قازاق مۇ­نى «بەس كۇن جالعان» دەيدى. ولەڭ­دە ادامنىڭ ومىرگە دەگەن مەيى­رىمدىلىگى, قۇشتارلىعى قانداي؟! اقىن وزىنە بەرىلگەن باقىتتى شىن بولمىسىمەن تۇسىنەدى. «سە­نىڭ بارلىق سۇلۋلىعىڭ مەن قاسى­رەتىڭ ءبارى قالدى, ەندى بۇل ۋاقىتشا كەزدەسۋدى ءسۇي» دەيدى. سە­بەبى باقي دۇنيە قازىر سەنى كۇ­تىپ تۇر» دەيدى. («يسچەز ي پوتسەلۋي سۆيدانيا...نو جدۋ ەگو: ون زا توبوي»). ولەڭدى ءبىر وقى­عاندا ءتۇسىنۋ قيىن, تەك ءباحتيننىڭ تال­داۋى ارقىلى عانا كوپ نارسەگە كو­زىڭىز جەتەدى. ادەبي بايلانىس وسىلايشا دامىسا كەرەك.

ال ماسكەۋلىك جازۋشى-سىنشى يرينا ليسوۆا قازاق ادەبي سىنشىلا­رىمەن بايلانىسى جوق­تى­عىن ايتتى. «قازاقستاندىق اقىن­دارمەن دە, ولار­دىڭ ولەڭدەرىمەن دە ەتەنە جاقىن تانىسپىن. اتاپ ايتسام, انتونينا شيپۋلينا, ادە­­ليا امراەۆا, كسە­نيا روگوج­ني­كوۆا, ميحايل زەمسكوۆ. ولار, ارينە, ورىس تىلىندە جازادى. ءبىر جاقسىسى مەن بۇل اقىنداردىڭ كى­تاپتارىن رەسەيدەن دە تابا الامىن. ولار جايلى ءبىزدىڭ رەسەيلىك بۇقارالىق اقپارات وكىلدەرىنىڭ جازىپ جۇرگەنىن كوپ بايقايمىن. ءبىزدى تانىستىرعان ادەبي ورتا. كوبىسىمەن جاس جازۋشىلاردىڭ فورۋمىندا العاش رەت جۇزدەسكەن بولاتىنبىز. سول ۋاقىتتان بەرى ىڭعايى كەلسە, باس قو­سىپ, ادەبيەت تۋرالى اڭگىمە قۇ­رۋعا اسىعىپ تۇرامىز. ماسەلەن, پە­تەر­بۋرگتە وتكەن فەستيۆالدە انتو­نينا شيپۋلينانىڭ ولەڭدەرىن تالقى­لا­دىق», دەيدى ي.ليسوۆا.

قازاق ادەبي سىنى حاقىندا­عى بۇل اڭگىمەنىڭ ءار پاراسىنان با­لاڭ­دىق­تى اڭعارعان اعا بۋىن «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەن ۇي­عارىمعا كەلۋىن تى­لەر ەدىك. «تەز قاسىندا قيسىق اعاش جات­پايدىنى» ايتقان قازاقتىڭ ومىر­لىك تاجىريبەسى ءار مەزگىل رۋحاني سا­لاعا دەن قويعانىن قالايمىز. سىن تۇ­زەلسە, ادەبي احۋالىمىز ءابىش ابىز ايت­قان «تەڭگەرمەشىلدىكتەن» ارى­لادى. باعىتىن تاپپاي, يا شىن­دىقتى ايتارىن بىلمەي داعدارعان سىنشىلارعا «سىنىمىز – شىن بولسىن, شىنىمىز سىن بولسىن» دەيمىز. اقىل ايتىپ, سوكتى دە­مەڭىزدەر, مۇنى ءبىز ەمەس, اۋەزوۆ ايت­قان ەدى.