«Egemen Qazaqstan» باسىلىمى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت دايىندايتىن Project Syndicate جوباسى ماقالالارىن جاريالاۋدى جالعاستىرادى.
يسپانيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان انا پالاسيو 3 قاراشادا وتەتىن اقش پرەزيدەنتىنىڭ سايلاۋىنا توقتالادى. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى سايلاۋ اقش-قا عانا ەمەس, بۇكىل الەم ءۇشىن ماڭىزدى. ويتكەنى باتىستىڭ الداعى 4 جىلدا قانداي ساياسات ۇستاناتىنى سايلاۋدا كىمنىڭ جەڭىسكە جەتەتىنىنە تىكەلەي بايلانىستى. ويتكەنى بۇعان دەيىن دونالد ترامپ بىرنەشە حالىقارالىق كەلىسىمنەن شىققان-دى. الدا-جالدا دجو بايدەن اقۇي تىزگىنىن ۇستاپ جاتسا, اقش-تىڭ ساياساتى وزگەرۋى مۇمكىن. وسىلار تۋرالى وي تۇيگەن اۆتور امەريكانىڭ كەلەشەكتە جاھاندىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا مۇرىندىق بولۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى.
مادريد. اقش-تاعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوزىنىڭ شىرقاۋ شەگىنە جاقىنداعان سايىن, ونىڭ ءدۇبىرى مەن داقپىرتى, ودان كەيىنگى جاعداي امەريكا قۇرلىعىنان ءارى تاراپ, بۇكىل الەمنىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىر. حالىقارالىق قاتىناس ماسەلەسىن بولجايتىنداردىڭ كەيبىرى احۋالدىڭ ۋشىعىپ كەتەتىنىن ايتسا, ەندى ءبىرى زور ۇمىتپەن قارايدى. بىراق ەڭ كەرەگى – الداعى جاعداي ناقتىلىققا نەگىزدەلۋى ءتيىس.
ناقتىلىق تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, ەگەمەن ەلدىڭ ءرولىن جالعىز قايراتكەردىڭ مۇددەسىمەن تەڭەستىرەتىن «ناقتى» حالىقارالىق قاتىناس تۋرالى ايتىپ جاتقانىم جوق. كەيبىرەۋلەر مۇنى قۇپ كورەدى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ جىبەرگەن كەمشىلىكتەرىنە قاراماستان, جاڭا عاسىر باستالعالى بەرى قۇلدىراعان امەريكالىق مۇددەنى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, سىرتقى ساياساتتى جۇرگىزەتىندەردىڭ قاتەلىگىن تۇزەدى دەپ ەسەپتەيدى.
وزدەرىن رەاليست سانايتىن باسقالارى ترامپتىڭ سىرتقى ساياساتتا كەمشىلىك جىبەرگەنىن مويىندايدى, بىراق بۇل قاتەلىك قاجەت ەدى دەگەن پىكىردى ۇستانادى. ولار دا ۇستامدى ستراتەگيانى قولدايدى. ياعني اقش كەز كەلگەن جەرگە تۇمسىعىن تىعا بەرمەۋى ءتيىس. ماسەلەن, «وففشور بالانسى» ساياساتى اقش-تىڭ سەرىكتەستەرىن كۇشەيتىپ, ءوز مۇددەلەرىن دامىتۋعا, وڭىردەگى قاۋىپتى ويىنشىلاردان قورعاۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ەدى ء(بىر جاعىنان, قىتاي دا وسى باعىتتى ۇستانۋعا كوشتى).
مۇنداي جاڭا سىرتقى ساياسات كوپجاقتى ينستيتۋتتار ەمەس, اقش پەن بىرقاتار وڭىرلىك ارىپتەس اراسىنداعى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناسقا سۇيەنەتىن ەدى. رەاليستەردىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداي ۇيىمدار امەريكانىڭ ىقپالىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. لوگيكاعا سۇيەنسەك, الپاۋىت كۇشكە ۇمتىلۋ قايتا باستالعاندا, ايماقتىق ارىپتەس تە اقش-قا ارقا سۇيەپ, ونىڭ كۇشى مەن قابىلەتىنە سەنىم ارتپاق. وسىعان بايلانىستى امەريكالىق كوشباسشىلار وڭىرلىك نەمەسە جاھاندىق قۇرىلىمدار ارقىلى ءوزارا ءتيىمدى, جاقىن قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ۋاقىت جوعالتپايدى.
پوليارلانۋ ارقىلى مۇمكىندىگى شەكتەلگەن, ساياسي تەكەتىرەستەن شارشاعان, ۇزاققا سوزىلعان سىرتقى ساياساتتا باسەكەگە ءتۇسىپ جالىققان مەملەكەتتى مۇنداي ۇسىنىس قىزىقتىراتىنى ءسوزسىز. وسىنداي قادام اقش-تىڭ مۇددەسىن ودان ءارى ءتيىمدى جۇرگىزۋگە بولادى دەگەن ساعىم ەلەستەتەدى. وسىلايشا, اقش كوپ تەر توكپەي-اق, شىعىن شىعارماي-اق ۇلكەن جەتىستىككە جەتەدى دەپ ەسەپتەيدى.
دەگەنمەن بۇل جوسپاردىڭ ءبىر كىناراتى بار. جوسپار ىسكە اسپايدى.
بىرىنشىدەن, امەريكانىڭ قۇشاعىنا اسىعا جىعىلعان ەلدىڭ ءبارى ءساتتى قۇقىقتىق مارتەبە يەلەنە مە؟ ولار اياعىنا نىق تۇرىپ, ەمىن-ەركىن ارەكەت ەتىپ, رەسۋرسى جەتسە, ءوز مۇددەسى مەن قۇندىلىعىن ساقتاپ, دامىتۋعا سەنىمى بولسا, اقش مۇددەسىن قورعاۋعا زور ۇلەس قوسادى ەمەس پە؟
ورتاق قۇندىلىقتار تۋرالى تۇسىنىكتى «رەاليستىك» ەمەس, «يدەاليستىك» دەپ مازاقتاۋىمىزعا بولادى. بىراق نەگىزىندە ولار العا جەتەلەۋشى ءارى باعىت سىلتەۋشى ۇلكەن كۇش. مارشال جوسپارى مەن اتلانت جارعىسى قابىلدانعاندا, وسىنداي لوگيكا بولعان ەدى. جەڭىل تۇسىنىكپەن ونى جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
وعان قوسا, جاڭا قىرعي-قاباق سوعىس تۋرالى تالقىلاۋلارعا قاراماستان, قازىرگى زامان وسىدان 30 جىل بۇرىنعى الەمنەن مۇلدەم بولەك. ارينە, الپاۋىت دەرجاۆا اتانۋعا تالاس قايتا ورالدى. الايدا جاھاندانۋدى ەڭسەرۋ, ونى بولدىرماي تاستاۋ مۇمكىن ەمەس. COVID-19 پاندەمياسى الەم ءالى كۇنگە ورتاق قۇندىلىقتارعا يە ەكەنىن, جەكە مۇددەمەن ونى جەڭۋ مۇمكىن ەمەسىن انىق اڭعارتتى.
ولاردى شەشۋگە كومەكتەسەتىن – ۇيلەستىرۋدى دامىتاتىن جانە جەڭىلدەتەتىن قۇرىلىمدار. شىندىعىندا, قازىرگى قۇرالدار مەن مەكەمەلەر قاتە جانە ەسكىرگەن. كوپ جاعدايدا, ولار ساياسات جۇرگىزۋدەن گورى, ىقپال ەتۋ ءۇشىن كوبىرەك قولدانىلاتىن ۇيىمعا اينالدى. بىراق ولاردان باس تارتۋدىڭ ورنىنا ولاردى رەفورمالاۋىمىز كەرەك.
بۇل ودان دا ماڭىزدى ماسەلەنى العى شەپكە شىعارۋدى قاجەت ەتەدى. ول – شىنايى كوشباسشىلىق پەن كوزقاراس. ونى قامتاماسىز ەتەتىن اقش بولۋى كەرەك. بۇدان بىلاي اقش ەندى الەمدەگى جالعىز گەگەمون بولماسا دا, بيلىكتى ۇيلەستىرەتىن جالعىز اكتەر بولىپ قالا بەرەدى. ءداستۇرلى رەاليست ءدال ايتقانداي, مۇنداي جاعدايدا باسشىلىق بيلىكتەن كەلۋگە ءتيىس.
الداعى جىلدارى ءبىز ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قۇرىلعان حالىقارالىق جۇيەنىڭ قايتا جاڭعىرتىلۋىن, ءتىپتى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن پايدا بولعان ينستيتۋتسيونالدى ۇيىمداردى قايتا قۇرۋدى كۇتە المايمىز. سونداي-اق ءبىز وتكەننىڭ ورنىقتى ليبەرالدى حالىقارالىق تارتىبىنە ورالۋدى بولجاي المايمىز.
بىراق جاپپاي كوپجاقتىلىقتان باس تارتۋعا جول بەرمەيتىنىمىزدەن شىنايى تۇردە ۇمىتتەنەمىز. الدا-جالدا وعان جول بەرسەك, ونىڭ سالدارى وراسان بولار ەدى. ءبىز بەلگىلى ءبىر باعىتقا ۇيىمشىلدىقپەن قادام جاساۋدى كۇتە الامىز. ماسەلەن, اۋەلى وزىق ويلى ەلدەردىڭ تاراپىنان. بالكىم, كەيىننەن باسقالار دا قوسىلىپ قالار.
باستى ماسەلە, اقش-تى تاعى دا كوشباسشىلىق مانتياسىنا قالاي كوندىرەمىز؟ 2021 جىلى قاڭتاردا پرەزيدەنت دجو بايدەنگە يناۋگۋراتسيا جاسالعاندا ما, الدە ءتورت جىلدان كەيىن, ترامپتىڭ ەكىنشى مەرزىمى اياقتالعاننان كەيىن بە؟ جاۋاپ باسقا ويىنشىلارعا دا قاتىستى. بۇل ەۋروپالىق وداقتان باستاپ ولار وزدەرىنىڭ اسكەري, ديپلوماتيالىق جانە باسقا دا ستراتەگيالىق مۇمكىندىكتەرىن كۇشەيتۋ ارقىلى قيىنشىلىقتى بىرگە كوتەرۋ قابىلەتى مەن وعان دايىن ەكەنىن كورسەتۋدەن باستالادى.
ەڭ باستىسى, ەۋروپالىق وداق پەن باسقا دا ارىپتەستەر نەگىزگى قۇندىلىقتارعا اقش-تىڭ كوزىن جەتكىزۋى ءتيىس. ويتكەنى كەيىنگى جىلدارى ولار كومەسكىلەنىپ, ۇمىتىلىپ نەمەسە باس تارتىلدى. وسىلايشا, ماڭىزدى قۇندىلىقتاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى عانا بايلانىستى جانداندىرىپ, كەلەشەكتە قۇرىلۋى مۇمكىن كەز كەلگەن ينستيتۋتتىڭ ىرگەتاسى بەرىك ەكەنىنە, اقش بۇيرىق بەرەتىن ويىنشى ەمەس, باعىت بەرەتىن ارىپتەس اتاناتىن كۇنگە جەتە الامىز.
الدا كەلە جاتقان اقش-تاعى سايلاۋ تۋرالى داقپىرتقا قاراماستان, قازىرگى تالقىلانىپ جاتقان ماسەلەدەن كەيىن الەم ۇلكەن نەمەسە رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىس كۇتەتىنى انىق. سوعان قاراماستان, ءبارىنىڭ شۋى باسىلعاننان كەيىن حالىقارالىق قاتىناستار بۇرىنعى نەگىزىنە ورالادى دەگەن ءۇمىت باسىم.
انا پالاسيو,
يسپانيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, World Bank Group-تىڭ بۇرىنعى ۆيتسە-پرەزيدەنتى جانە باس كونسۋلى. ول دجوردجتاۋن ۋنيۆەرسيتەتىندە لەكتسيا وقيدى
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org