ەسكى جۇرتتىڭ اۋزىنان قالعان اڭگىمە دەپ انتەك ك ۇلىپ قوياتىنبىز. اۋىلدان جەلدەي ەسكەن قيلى-قيلى جاڭالىقتاردىڭ قايسىسىنىڭ اۋەنىنە توڭكەرىلەسىڭ. سوسىن سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان قاريانىڭ جىلقى جالىنا جابىسىپ, جۇيرىك باپتاپ جۇرگەنىنە كىم سەنە قويسىن. سويتسەك بىزدىكى اعاتتىق بولىپتى. بار ەكەن. باۋىرى بۇلاق باياعىنىڭ ادامدارى-اي! كوكجالدىڭ كوك ەتىن جىرتىپ, قۇستىڭ دا ءتىلىن تاپقان. ايتساڭ – اڭىزعا پارا-پار, ايتپاساڭ – جانىڭا جاي تاپتىرمايدى.
بيىل قونىسباي قاريا 82-دە. ءالى تىڭ. ات جالىن تارتىپ مىنگەننەن بۇگىنگى توقسانعا جول سالعان شاعىنا دەيىن بۇكىل عۇمىرى قۇبا دالا توسىندە, كەيىن اۋىلدىڭ قاۋىرت تىرشىلىگىنىڭ تىزگىنىندە وتكەن. جاراتىلىسىنان جاساندى سويلەپ كورمەگەن قارت, اڭشىلىق ونەردىڭ قىر-سىرىن تولىق مەڭگەرگەن. مىلتىقسىز-اق ءتۇز تاعىسىن تىزگىندەپ, قارۋىن سايلاعان زاماناۋي اڭشىلاردىڭ الدىن وراپ كەتىپ ءجۇر. «تاعدىردىڭ ءارتۇرلى سوقپاعىنان سۇرىنبەي ءوتىپ, ارتىڭدا قالدىرار ءىزىڭ, ونەگەڭ بولعان قانداي جاقسى. بالالارىمنان بويىمداعى بارىمدى اياپ قالعان جەرىم جوق. كۇش-قۋاتىم باردا كەشەگى قازاقتىڭ قانىندا بار قاسيەتتى دارىپتەدىم. ەندىگى قالعان عۇمىرىمدا ارتىمداعى ۇرپاعىمنىڭ اسپانى اشىق, بولاشاعى باياندى بولۋىنا جول اشۋعا ءتيىسپىن», دەيدى ءوزى ارىدان وي تارتىپ.
شىنىندا, تۇران دالا مەن مۇزارت تاۋلاردى ەركىن جايلاعان, تۇلپارلارى اسپان مەن جەردىڭ اراسىن دۇبىرلەتكەن ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ بولمىسى بولەك قوي, شىركىن! نەگە دەسەڭىز, ولار جەر شارىنىڭ باسقا تۇرعىندارىنان گورى تۋمىسىنان تابيعاتقا ەتەنە جاقىن بولدى. دوڭگەلەنگەن كيىز ءۇيدىڭ ەسىگىنەن اتتاعاندا ۇشى-قيىرى جوق مىناۋ بايتاق مەكەنگە بيلىك ەتىپ, شەكسىزدىككە ۇلاسىپ جاتقان كوك اسپانعا قاراپ ەڭسە كوتەردى. ال كوك جۇزىنە كوز سالعان جانعا اقشا بۇلتپەن ارالاسىپ قالىقتاپ جۇرگەن قىراننىڭ كورىنبەۋى مۇمكىن ەمەس. زاڭعار بيىكتەگى سول قۇس قازاقتىڭ اسقاق ارمانىن ودان ءارى قاراي شارىقتاتىپ, سامعاتتى. ۇشقان قۇس, جۇگىرگەن اڭ جانىنا ساۋعا بولىپ, وشاعىنىڭ وتىن سوندىرمەدى. توقىمدارىن استىنا توسەپ, ەرلەرىن باسىنا جاستاپ, تاعىمەن الىسىپ, قانسوناردا قارا بالانىڭ قامى ءۇشىن قازان كوتەردى. قاريانىڭ اڭگىمەسىنىڭ استارىندا باياعى دالا قازاعىنا دەگەن ساعىنىشتىڭ سامالى ەسەدى. قالاعا قاراي قىربايلاعان قاۋىمعا از-ماز وكپەسى دە بار سەكىلدى.
ءيا, جەتىسۋدىڭ ءار ءوڭىرىنىڭ تىرلىك-تىنىسى وزگەشە, ءمولدىر سۋدان ءنار, قىزۋلى كۇننەن كۇش العان جايلى ۇيا. سوندىقتان ەل ىشىندە: ء«ار بۇتاسىنىڭ تۇبىندە ءبىر اسىم ەت», دەگەن ءتامسىل قالعان. سول نۋلى مەكەننىڭ ءبىر پۇشپاعىندا ءتورت ت ۇلىككە قونىس, اڭشىلىققا جارشى سارىجاز اۋىلى بار. قونىسباي اتانىڭ قاراشاڭىراعى سوندا. شىپ-شىمىر, شيراق تا سەرگەك قاريا ۇلتتىق ونەردىڭ ۇرانشىسى. جۇيرىك ءمىنىپ, قىران باپتاپ, ءبورىنىڭ بورىكتەي كوتەرەتىنى ءالى دە ەل اۋزىندا.
– ءتورت قاسقىرعا ءتىسىم باتتى. ۇرىپ تا جىعىپ تا الدىم. العاشقى ەكەۋىن بۇركىتىم قوعاداي جاپىرسا, قالعان ەكەۋىن استىمداعى بەستىمەن قۋالاپ ءجۇرىپ سوعىپ الدىم. بىزدىكى قىزىق قۋىپ, قىرىپ سالۋ ەمەس. ء«بورىنىڭ ءتاڭىرى, اڭنىڭ كيەسى بار» دەگەندەي ءجون-جورالعىسىمەن اۋلايتىن كەزدە رەتىن تابامىز. كەيدە مالعا ءتيىپ, شىعىنداتىپ كەتەدى, پاتشاعار. وقيعا بىلاي بولدى. كۇن رايى جىلى, ازداپ جەل سوققانى بولماسا, كۇن شاپاعىن جەرگە اياماي توگىپ تۇردى. ءاردايىم جاراۋلى كۇيىندە تۇراتىن قاراكەر جورعاممەن قىستاۋداعى ۇيگە بەت العانمىن. مىنا ءبىر ورايى كەلگەن ءساتتى قاراڭىز, اۋىلداسىم قۋاتبەك وسكەنباەۆتىڭ قۇنانىن جايراتىپ, قارىندارىن توقتاپ العان ءۇش قاسقىرعا كەزىكتىم. ەكى قاسقىر قاراساز وڭىرىنە قاراي قاشتى. بىرەۋى تاۋعا, باياۋسايعا قاراي تارتتى. تاۋعا تارتقانىن بايگەتورىممەن قۋالاپ سوڭىنا ءتۇستىم. باستىرمالاتا قۋىپ جەتىپ, كەگەن وزەنىنىڭ بويىنا قاراي قايتا قايىردىم. ءسويتىپ سويىلىممەن سوعىپ الدىم. ەڭ باستىسى, قاسقىردىڭ توقتىعى قولايلى اسەر ەتتى. مەن قۋعان سايىن ول كەسەك-كەسەك ەتتى قۇسىپ وتىردى. باستان 3-4 رەت ۇرىپ قۇلاتتىم. ءسويتىپ ولجالى بولدىم. ارتىنان ەل-جۇرت اڭىز قىلىپ كەتتى عوي, – دەيدى قونىسباي اتا بولعان جايدى اڭگىمەلەپ.
ال قۇسبەگىلىك و باستا تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتەن تۋعان دۇنيە ەكەن. «بارا-بارا قۇسبەگىلىك ءسان-سالتاناتى بار ساياتشىلىققا ۇلاستى. بۇگىندە ۇستاعان تۇلكىمدە ەسەپ جوق. ارقايسىسى ءبىر-ءبىر اڭگىمە. قۇستىڭ قابىلەتىن ءبىلۋ, ونى تاڭداۋ مەن تانۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى», دەيدى اقجۇرەك اقساقال.
قاريانىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, باياعىدا اتا-بابالارىمىز قۇس ۇشىرىپ, يت جۇگىرتۋدى تابيعات اياسىندا دەمالۋدىڭ جاقسى ءتۇرى دەپ ساناعان. حانداردىڭ اڭعا شىعۋىنىڭ دابىرا-دۋمانعا اينالعانى سوندىقتان.
قازاق ومىرىندە بۇركىت باعۋعا جوعارى دەڭگەيدە ءمان بەرىلگەن. تاۋكە حان قابىلداعان «جەتى جارعىدا» «اڭشىلىققا سالاتىن ءيتتى, قۇستى, بۇركىتتى ولتىرگەن ادامنان ولاردىڭ يەسى ءبىر قۇل نەمەسە ءبىر كۇڭ بەرۋدى تالاپ ەتە الادى» دەپ جازىلىپتى. بۇل ەرەجە كەزىندە ساياتشىلىقتىڭ ماڭىزى وتە زور بولعانىن بىلدىرەدى. كەشەگى كەر زامان قازاققا ءوز بولمىسىن ۇمىتتىرۋ ءۇشىن حالىقتىق ءداستۇردى جوعالتا باستادى. الايدا ولار ەجەلدەن قالىپتاسقان ءتول ونەرىمىزدى ءبىرجولاتا جويا العان جوق. ۇلتتىق ءداستۇر اقىرىنداپ قايتادان باس كوتەردى. مىنە, وسىنداي ءبىر ءوزى ءبىر جادىگەر قاريالاردىڭ ارقاسىندا.
وسى ورايدا ايتا كەتكەنىمىز ءجون بولار, دارحان دالامىزدى سان عاسىردان مەكەندەپ كەلە جاتقان حالقىمىزدىڭ اتبەگىلىك ءارى قۇسبەگىلىك ونەرىن سەرىك ەتىپ كەلە جاتقان قونىسباي اتامىز ءتورت كىتاپقا ارقاۋ بولىپتى. ءدال وسى سارىجازدان شىققان قالامگەر نۇرتان تولەپبەرگەن ۇلى اتامىزدىڭ تاماشا ونەرى جايلى «باپكەر» اتتى كىتابىن جازعان. جازۋشى دانيار ءالبوزىمنىڭ «قازاقتىڭ ساڭلاق بۇركىتشىلەرى» اتتى تۋىندىسى نەگىزىنەن موڭعوليا, قىرعىزستان, قازاقستان جانە قىتايدا تۇراتىن قازاق بۇركىتشىلەرىنە ارنالعان. ءدال وسى كىتاپتا سارىجاز اۋىلىندا تۇراتىن ۇزدىك بۇركىتشى قونىسباي رامازانوۆ تۋرالى سىر شەرتىلەدى. بۇل دا ءومىرى ونەگەگە, عۇمىرى تاعىلىمعا تولى قارتتىڭ جيعان-تەرگەنىنە, ەتكەن ەڭبەگىنە, بويىنا بىتكەن قاستەرلى ونەرىنە كورسەتىلگەن قۇرمەت ىسپەتتى. سول ەڭبەگى, ات سپورتىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن قونىسباي اتا وتكەن جىلى رايىمبەك اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندى.
كورگەنى مەن تۇيگەنى كوپ اتامىزدىڭ ءسوزى ءۋالى, ۇلكەن توي-تومالاقتا اق باتانى الدىمەن وسى كىسى بەرىپ, ەلدىڭ ريزاشىلىعىنا يە بولىپ جاتادى. ۇزاق جاساۋىنىڭ ءبىر سىرى دا وسى بولسا كەرەك. شەجىرەگە وتە شەبەر, قازاقتىڭ قاناتتى سوزدەرىن, ماقال-ماتەلدەرىن دە بىرىنەن كەيىن ءبىرىن ايتقاندا كوڭىلىڭىز كوتەرىلىپ سالا بەرەدى. بۇل دا جاستار ۇلگى الار, جاراتۋشىمىزدىڭ بويىنا بەرگەن جاقسى قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى. جيعان-تەرگەنى. اتبەگىلىگىمەن اۋدان جۇرتشىلىعىنا تانىمال. جىل ون ەكى اي باپتايتىنىن ايتپاعاندا مۇقاعاليدىڭ 80 جىلدىعىندا, رايىمبەكتەي باتىر بابامىزدىڭ 300 جىلدىعىندا جۇلدەلى ورىنداردان كورىندى. سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى جولسەيىت مولداسانوۆتىڭ مەرەيتويىندا بايگەگە قوسقان جۇيرىگى قانجىعاسىنا اۆتوكولىك بايلاپ قايتتى. جالپى, اتانىڭ باپتاعان جۇيرىك اتتارى قاراشاڭىراعىنا ءتورت كولىك اكەلدى. ءبىر كۇندە ءۇش بايگەلى بولعان كەزدەرى قالاي ۇمىتىلار؟! ات ابزەلدەرىنە دە وتە اۋەس جان. سول كۇنى بىزگە قاراكەر جورعاسىنا سالىپ قويعان ەكى عاسىرلىق تاريحى بار ات ابزەلدەرىن كورسەتتى. تازا كۇمىستەن قالىڭداۋ ءارى كورنەكىلەۋ جاسالعان جۇگەن, قۇيىسقان, تارتپا مەن ۇزەڭگىنىڭ جالپى سالماعى جيىرما كيلوگرامنان كەم ەمەس بولىپ شىقتى. تاڭدانباي قاراي المايسىڭ. سوناۋ اتا-بابالارىنان ساقتالىپ قولىنا تيگەن دۇنيەنى ساف التىنداي ساقتاپ كەلەدى.
قازىنالى قاريا تاڭ بوزىنان ويانىپ, مالدى ورىسكە ايداپ, ادەتتەگىدەي جۇيرىكتەرىن باپتاۋعا كىرىسەدى. تاڭنان كەشكە دەيىنگى ەرمەگى وسى. تۋعان جەرىنىڭ ويى-قىرىن ارالاپ, تازا اۋادا دەمالىپ قايتقاندى جانى قالايدى. جورعاسى دا شارشاتقان ەمەس. ەڭ باستىسى, كۇندەلىكتى سۇيىكتى ىستەرىمەن اينالىساتىن قاريانىڭ كوڭىلى كوتەرىڭكى. ءار كۇنگى قيمىل مەن قوزعالىس ەڭبەكقور قارتتى شيراتىپ, جانىن جاسارتا تۇسەتىندەي.
بۇگىندە اتامىزدان باۋىرىنان 5 قىز, 5 ۇل قاناتتانعان. ءبارى دە بۇگىندە ءبىر-ءبىر شاڭىراق يەلەرى. قونىسباي اتا ۇرپاعىمەن ءوسىپ-وركەندەپ, جيىرمادان اسا نەمەرەسىن, وننان اسا شوبەرەسىن ءسۇيىپ وتىرعان باقىتتى جان.