وزبەك شەبەرلەرىنىڭ وزگەشە ورنەگى

زاماناۋي وزبەك بەينە­لەۋ ونەرىنىڭ ورەسى بيىك وكىلى انۆار باحتەەۆتىڭ ەسىم-سويى 1970-1980 جىلدارى كۇللى شىعىس حالىق­تارىنىڭ ونەرتانۋ­شىلا­رىنا تەگىس تارادى. ونەرگە وزگەشە ەك­پىن, سونى سەرپىن, تىڭ لەپ الىپ كەلگەن قىلقالام يەسى شى­عار­ماشىلىعىنىڭ العاشقى كەزە­ڭىندە-اق كلاسسيكالىق رەا­ليزم­نىڭ ورنىنا كەلگەن ماز­مۇنسىز كەسكىندەمەنىڭ حاس جۇي­­رىگى رەتىندە مويىندالدى. قا­راپايىم ءومىر سۋرەتتەرى ورىل­گەن ناتيۋرمورتتاردىڭ وزىندە سۋ­رەت­شىنىڭ قالام قۋاتى كورەرمەن كوڭىلىن مىڭ سان ويعا جەتەلەيدى. سەزىمىن تەربەيدى, ساعىنىشىن شىمشىلايدى, جىگەرىن جانيدى. كومپوزيتسيالاردىڭ باستى ەرەكشەلىگى تىرشىلىك يىرىمدەرى بەدەرلەنگەن بەرىك ورنەكتەر.

 ونەرتانۋشى ل.كودزاەۆا ونىڭ قولتاڭباسى حاقىندا: «ان­ۆار باحتەەۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە ۆ.كان­دينسكي مەن ك.مالەۆيچتىڭ, پ.موندريان مەن ر.دەلونەنىڭ, ح.ارپ پەن ح.ميرونىڭ, س.دالي مەن ر.ماگريتتىڭ مۇرالارىمەن بەلگىلى ءبىر ۇندەسۋلەر بار. بۇل ولاردىڭ تىكەلەي ءوزارا بايلانىسىن بىلدىرمەيدى, تانىمى تەرەڭ كورەرمەنگە ونەرتانۋلىق سالىستىرۋدان تاۋەلسىز «بولەكشە پاراللەليزم» فەنومەنىنىڭ دەربەس تابيعاتىن كورسەتەدى. سۋرەت­شىنىڭ كەيىنگى كەزەڭدەردەگى شى­عارماشىلىق ىزدەنىستەرى ونىڭ ابستراكتسيونيزم, سيۋررەاليزم جانە دادايزم ونەرىنە دەگەن قۇشتارلىعىن بايقاتادى. بۇل قورشاعان الەمدى بەينەلەيتىن جاڭا فورمالاردى ينتەرپرەتاتسيالاۋدا ايقىن كورىنەدى», دەپ اتاپ ءوتتى.

ايتۋلى كورمەگە ەسىمدەرى وز­بەك­ستان مەن قازاقستانعا عانا ەمەس, ورتالىق ازيا شەكا­را­سىنان تىس جەرلەرگە دە كەڭىنەن تانىمال سۋرەتشىلەردىڭ تۋىن­دىلارى قويىلعان. ولار­دىڭ بارلىعى وزبەك سۋرەت مەك­تەبىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى. ەۋرو­پالىق كەسكىندەمەنىڭ ۇزدىك داس­تۇر­لە­رىندە ورىندالعان شى­عىس ايە­لىنىڭ بەينەسى باسىم كەلەتىن رو­مانتيكالىق كەنەپتەردىڭ اۆتورى, زاماناۋي تاشكەنت سۋرەت­شىسى زەبو شاريپوۆا, تۋعان ولكەسىنىڭ تابيعي ەرەكشە­لىك­تە­رىن بەينەلەيتىن كوركەم پەيزاج­داردىڭ اۆتورى ابدۋراشيد يۋسۋپوۆ, ەڭبەكتەرى ماسكەۋدەگى مەملەكەتتىك ترەتياكوۆ گالەرەيا­سىنىڭ كوللەكتسياسىنا كورىك بەرگەن, كۇردەلى جانە كوپپىشىندى سارىندارداعى يمپرەسسيونيستىك كەسكىندەمەنىڭ جارقىن وكىلى – لەۆ رەزنيكوۆ, ۇلى جىبەك جولىنىڭ تاريحىن كەنەپ تىلىندە سويلەتكەن ساردور اللابەرگەنوۆتەردىڭ بىرە­گەي قولتاڭباسى باۋىرلاس ەل­دىڭ بەينەلەۋ ونەرىنىڭ بەدەلىن بيىكتەتىپ تۇرعانداي.

اسىرەسە وزبەكستاننىڭ حا­لىق سۋرەتشىسى, تاماشا رەڭشى, كوپتە­گەن پورترەتتەر مەن پەيزاجداردىڭ اۆتورى رۋزى چارىەۆتىڭ تۋىندىلارى بىردەن وزىنە نازار اۋدارتادى. ونىڭ شىعارماشىلىق كوزقاراسى تابيعات بەينەلەرىنە, ادامداردىڭ كۇندەلىكتى ءومىرى مەن پسيحولوگياسىنا جاقىن.

پسيحولوگيالىق پورترەت جان­رى­­نىڭ شەبەرى ءارى رەاليستىك مەكتەپتىڭ ءداستۇرىن ۇستانۋشى تاچات وگانەسوۆ تۋىندىلارىندا سۋىق تۇستەر باسىمدىققا يە. ونىڭ كەنەپتەرىنىڭ تۇستىك گامماسى ادامنىڭ ەموتسيالىق كۇيىن ءدال بەينەلەۋىمەن ەرەكشە. سونداي-اق ەسىمى وزبەكستان بەينەلەۋ ونەرىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنا نىق ەنىپ, ۇلتتىق كەس­كىندەمە مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قا­لاعان ميحايل ەسيننىڭ عا­جايىپ پەيزاجدارىن دا ناق وسى كورمەدەن تاماشالاۋعا بولادى. شىعارمالاردا وزبەك كەسكىندەمە مەكتەبىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋ تاريحىنداعى ماڭىزدى كەزەڭدەر قامتىلعان. ءار كارتينانىڭ ونە بويىنان وزبەك حالقىنىڭ ۇلت­تىق بولمىسى مەن رۋحاني الەمى, تانىم-تۇيسىگى سىر شەرتەدى. ەكسپوزيتسياعا باحتەەۆتىڭ 1996 جىلدان 2008 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا كەسكىندەگەن 13 تۋىندىسى مەن تانىمال وزبەك شەبەر­لەرىنىڭ 50-گە جۋىق كارتيناسى قويىلعان.

الماتى