ميلليونداعان جازىقسىز جانداردىڭ ءومىرىن قيىپ, تاعدىرىن تالكەككە سالعان ستاليندىك ساياسي رەپرەسسيا, حالىق جادىندا جازىلماس جارا بولىپ قالدى. وسىنداي تاريحتىڭ قاسىرەتتى جىلدارى جايلى ارحيۆ قۇجاتتارى, مۋزەي جادىگەرلەرى ەستەلىك ايتادى.
ەلىمىز ەتەك-جەڭىن جيىپ, ەگەمەندىگىن العان سوڭ جەر-جەرلەردە جازىقسىز جازالانعانداردى ەسكە الاتىن جانە تاعزىم ەتەتىن مەموريالدىق ەسكەرتكىشتەر, مۋزەيلەر اشىلدى. «ازا تۇتۋ» كىتاپتارى جارىق كورىپ, وقىرمانعا جول تارتتى. بۇگىنگى ۇرپاققا تاريحتىڭ قاسىرەتتى جىلدارىن كورسەتۋ ءۇشىن جىل سايىن وسكەمەندەگى «ستاليندىك ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ» مۋزەيىندە اشىق ەسىك كۇنى ۇيىمداستىرىلادى. وندا رەپرەسسيا, دەپورتاتسيا قۇرباندارىنىڭ ۇرپاقتارى, ستۋدەنت جاستارى جانە مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن, ەسكە الۋ ءىس-شارالارى ءوتىپ تۇرادى.
عاسىردان استام تاريحى بار شىعىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرلەرى «حح عاسىردىڭ 30-50 جىلدارىنداعى ساياسي رەپرەسسيا» تاقىرىبىمەن 1960-1970 جىلداردان باستاپ اينالىسا باستادى. ال 1980-1990 جىلداردىڭ باسىندا بەلسەندى تۇردە رەپرەسسيا, دەپورتاتسيا تاقىرىبىنا ماتەريالدار جيناقتالدى.
1920-1940 جىلدارداعى قاسىرەتتى باستان كەشكەن حالىق قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى, قىزىل قىرعىننىڭ قۇربانى بولدى. وكىنىشكە قاراي, وتباسىلىق ارحيۆتەردە اقتالعاندارى تۋرالى ءبىر جاپىراق قاعاز عانا قالعان. مۋزەي قىزمەتكەرلەرى ءبىر ءتىلىم قاعاز نەگىزىندە رەپرەسسياعا ۇشىراعان جانداردىڭ ۇرپاقتارىنان ەستە قالعان ەستەلىكتەرىن, قولدا بار ماتەريالدارىن الىپ قالۋعا تىرىسادى. كەيبىرەۋىنىڭ نەمەرە-شوبەرەلەرى قولدارىنداعى قۇندى قۇجاتتارىن, فوتولارىن وزدەرى اكەلىپ, تابىستاپ جاتادى.
سولاردىڭ ءبىرى تارباعاتاي اۋدانىنىڭ, وسكەمەن قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى امانگەلدى قاجىباەۆ اتاسى دايىربەك يسپاەۆ جانە اكەسى قاجىباي دايىربەكوۆ تۋرالى ماتەريالداردى مۋزەي قورىنا وتكىزدى.
اكەسى قاجىباي دايىربەكوۆ 1909 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تارباعاتاي اۋدانى, گولوششەكين اۋىلدىق كەڭەسىندە دۇنيە ەسىگىن اشىپتى. كەيىن «بايدىڭ بالاسى, قىزمەت بابىن اسىرا پايدالاندى, كولحوزشىلار اراسىندا كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىن جۇرگىزدى, كولحوز شارۋاشىلىعىنا زيان كەلتىردى» دەپ تانىلىپ, ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, جازاعا تارتىلعان.
1997 جىلى 9 شىلدەدە شىعىس قازاقستان وبلىستىق سوتى بەرگەن انىقتامادا قاجىباي دايىربەكوۆ 1937 جىلى 13 قاراشادا شىعىس قازاقستاننىڭ نكۆد «ۇشتىگىنىڭ» قاۋلىسى بويىنشا 10 جىلعا سوتتالىپ, جازاسىن ەڭبەكپەن وتەۋ لاگەرىنە جىبەرىلگەنى تۋرالى جازىلعان. سوتتالعانعا دەيىن تارباعاتاي اۋدانى گولوششەكين اۋىلدىق كەڭەستە حاتشى بولىپ جۇمىس ىستەپتى.
امانگەلدى قاجىباەۆ اكەسى تۋرالى ەستەلىكتەرىندە: «ول كىسى ومىرىندە ءبىر قاتتى ءسوز ايتپاعان, ۇكىمەتكە, پارتياعا دا وكپە بىلدىرمەگەن, دوستارى كوپ, زامانداستارىنىڭ, تۋىستاردىڭ اراسىندا ابىرويلى, بەدەلدى بولعان ەدى», دەپ جازادى.
ال اتاسى دايىربەك يسپاەۆ 1868 جىلى تارباعاتاي اۋدانى قىزىل تۋ اۋىلدىق كەڭەسىندە تۋىپتى. ساۋاتتى, اۋقاتتى وتباسىنان شىققان ول ەر جەتكەن سوڭ تارباعاتاي اۋدانىنىڭ ساربۇلاق كولحوزىندا مالشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. الايدا ساربۇلاق كولحوزى ۇجىمىنىڭ اراسىندا «كەڭەس وكىمەتىنە قارسى زيان كەلتىرەتىن ماقساتتا ۇگىت جۇرگىزدى» دەگەن 58-باپتىڭ 10-تارماعى بويىنشا ايىپ تاعىلادى. 1941 جىلدىڭ 17 تامىزىندا تارباعاتاي اۋداندىق نكۆد شەشىمىمەن جاۋاپقا تارتىلدى. اراعا ءبىر جىل سالىپ, 1942 جىلى 21 مامىردا دايىربەك يسپاەۆتىڭ وسكەمەن تۇرمەسىندە قايتىس بولۋىنا بايلانىستى ءىس توقتاتىلادى. بۇل تۋرالى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى وبلىستىق دەپارتامەنتىنىڭ بەرگەن انىقتاماسىندا كورسەتىلگەن.
ال قايتىس بولۋ اكتىسىندە «جۇرەك قان تامىرلارى سوعۋىنىڭ السىرەۋى سالدارىنان» دەپ جازىلعان ەكەن. كەيىن تۋىستارى ماسكەۋگە دەيىن حات جازىپ, دايىربەك يسپاەۆ اقتالعان.
– ءىس توقتاتىلىپ, اقتالعانى تۋرالى وبلىستىق سوتتىڭ 1960 جىلى 6 ساۋىردەگى قۇجاتىن كورگەندە, ەرەكشە تولقىنىستا بولدىم, – دەپ ەسكە الادى امانگەلدى قاجىباەۆ.
ول ءومىر بويى اكەسى مەن اتاسىن اقتاۋ ءۇشىن كوپ ىزدەنگەن ەكەن. تاعدىر تالكەگىنە تۇسكەن تۋعاندارى جايلى اقپارات الۋ ماقساتىندا تالاي قۇزىرلى ورگانداردىڭ تابالدىرىعىن توزدىرعان. تەك 2017 جىلى عانا اكەسى مەن اتاسى تۋرالى رەسمي قۇجاتتاردى قولىنا العان. كوپ جىلعى ىزدەنىستەن سوڭ ساياسي قۋعىنعا ۇشىراعان تۋعاندارىنىڭ «اقتالدى» دەگەن تىلدەي انىقتاماسى ۇرپاقتارى ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش ەدى.
مىنە, ءبىر وتباسىنىڭ ەكى بىردەي ادامى «حالىق جاۋى» اتانىپ, زۇلمات جىلداردىڭ قۇربانى بولعان ەكەن. امانگەلدى قاجىباەۆ قانداي قىزمەتتە بولسىن, اكەسىنىڭ «حالىق جاۋى» دەگەن باپپەن سوتتالعانىن ەش جاسىرماعان. اكەسى قاجىباي دايىربەكوۆ جازاسىن وتەپ شىققاننان كەيىن, كوپ جىلدار التاي قورعاسىن قۇرىلىس كاسىپ, ورنىندا جۇمىس ىستەپتى. 1967 جىلى مۇگەدەكتىگىنە بايلانىستى زەينەتكەرلىككە شىعىپ, 1973 جىلى قايتىس بولعان. ستاليندىك ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىنداعى ءبىر وتباسىنىڭ قىسقاشا تاريحى ارقىلى مىڭداعان ادامنىڭ باسىنا تۇسكەن قاسىرەتتى تاعدىرلاردى بىلەمىز.
بۇل دەگەنىمىز, وتكەن تاريحىمىزدىڭ قارالى بەتتەرىن ەستە ساقتاۋ, جازىقسىز جاپا شەككەندەردى ءاردايىم ەسكە الىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتۋ – كەيىنگى ۇرپاقتىڭ بورىشى.
فاريدا بەگىمحانوۆا,
«ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ» مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
شىعىس قازاقستان وبلىسى