اتاۋسىز قالعان, ەسىمى كوپ ايتىلا بەرمەيتىن الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى – جۇماعالي تىلەۋلين. ءسوز ءالىبىن وسىلاي ساباقتاساق تا, 2018 جىلدىڭ سوڭىندا كوكشەتاۋ قالاسىنداعى لەۆون ميرزويان كوشەسىنە الاشتىڭ ايتۋلى قايراتكەرى جۇماعالي تىلەۋليننىڭ ەسىمى بەرىلگەنى بار.
انىعىندا تاعدىرى قيىن تاريحي تۇلعا تۋرالى جالپاق جۇرت جەتە بىلە بەرمەيدى. جازىقسىز قۇربان بولعان اياۋلى جاننىڭ اۋىر تاعدىرىن, كوكىرەگىندە كەتكەن اسىل ارمانىن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بىلگەنى ءجون. ونەگە ءۇشىن, ءتالىم ءۇشىن.
– مەنىڭ اتام تىلەۋلى مەن اجەم ەركە ەكەۋى شايمەردەن, مۇقاش, ەسىم, ساپي (مەنىڭ اكەم) جانە كەنجەسى جۇماعالي ەسىمدى بەس ۇل تاربيەلەپ وسىرەدى. جۇماعالي بالا كەزىندە قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانىندا جامانشۇبار اۋىلىندا مولدادان ساۋات اشىپ, ءبىلىم الدى. جاسىنان بىلىمگە قۇشتار بالانىڭ العىرلىعى مەن زەرەكتىگىن كورگەن اعاسى شايمەردەن ونى قاراتال اۋىلىنداعى ءوزىنىڭ دوسى قۇسايىن تەمىربەكوۆكە ورىس-قازاق مەكتەبىندە ءبىلىم الۋعا بەرەدى. ارابشا, ورىسشا ءبىلىمدى جۇماعالي دارىگەر قۇسايىننىڭ (حالىق اراسىندا ونى سولاي اتاعان) اقىل-كەڭەسىمەن ومبىداعى اسكەري-فەلدشەرلىك مەكتەپكە وقۋعا تۇسەدى, ونى 1913 جىلى ءتامامدايدى, – دەيدى جۇماعالي تىلەۋليننىڭ نەمەرە ءىنىسى بەكەت تىلەۋلين, – مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ اۋىلدا جۇمىس ىستەپ, كەيىن قۇسايىن تەمىربەكوۆتىڭ رۇقساتىمەن ونىڭ قىزى رايحانعا ۇيلەنىپ, پەتروپاۆل قالاسىنا كەتەدى. سول جەردە جارى ەكەۋى ءۇش ۇل تاربيەلەپ ءوسىرىپ, قيىن تاعدىردى باستارىنان كەشىرەدى. 1938 جىلدىڭ 17 اقپانىندا ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى باسقارماسى «ۇشتىگىنىڭ» قاۋلىسىمەن «حالىق جاۋى» رەتىندە اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. اتامىزدىڭ ءومىر جولى شىنىندا دا اۋىر. ول اعارتۋ ىسىندە, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا, سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ورىنداردا قىزمەت ەتكەن قايراتكەر. «الاشوردا» قوزعالىسىنىڭ بەلدى وكىلى بولدى. تاريحتان بەلگىلى, بۇل قوزعالىستىڭ كوزدەگەن ماقساتى قازاق مادەنيەتىن, قازاق ءتىلىن دامىتىپ, قازاق جاستارىنىڭ ءبىلىم الۋىن العا قويۋ ەدى. ەڭ باستىسى, ولار الاش اۆتونومياسىن قۇرۋدى قاجەت دەپ سانادى. بۇل پارتيانىڭ قايراتكەرلەرى قازاق حالقىنا قىزمەت ەتۋ باعىتىندا كوپ ەڭبەك سىڭىرسە دە, سوڭى قايعىلى اياقتالدى. ساياسي پارتيانىڭ بەلدى وكىلدەرىنىڭ ىشىندە ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆپەن بىرگە جۇماعالي تىلەۋلين دە بولدى.
قىزىلجار قالاسىندا ۋەزدىك دارىگەر بولىپ قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كەزىندە «الاش» پارتياسىنىڭ بولاشاق كوشباسشىلارى م.دۋلاتوۆ, م.جۇماباەۆتارمەن تانىسادى. وسى ادال دوستىق ومىرلەرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزىلمەي جالعاسسا كەرەك. م.دۋلاتوۆ 1909 جىلى «ويان, قازاق!» اتتى كىتاپ جازادى. مۇنداي كىتاپتى سول تۇستا جازۋعا مۇلدە بولمايتىن. مىرجاقىپتىڭ سۇراۋىمەن وسى كىتاپتىڭ ءبىر مىڭ داناسىن جۇماعالي تىلەۋلين ءوز باسىنا تونەتىن قاۋىپتى بىلە تۇرسا دا, باسىن وققا بايلاپ, ۇيىندە تىعىپ ۇستايدى. 1918 جىلى الاشوردا مۇشەسى رەتىندە تۇتقىندالىپ, پەتروپاۆل تۇرمەسىنە قامالادى. سول كەزدە ماعجان جۇماباەۆ «...عا», ياعني «جۇماعاليعا» دەگەن ولەڭىن شىعارادى.
بۇل تۇستا ەلدە مۇعالىم كادرلارى قاسقالداقتىڭ قانىنداي تاپشى ەدى. جۇماعالي ۋەزدىك فەلدشەرلىك اۋرۋحانادا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, قىسقا مەرزىمدىك مۇعالىمدەر دايارلاۋ كۋرستارىندا ساباق بەرگەن. جالىنداعان جاستىڭ العا قويعان مۇراتى ءۇشىن بۇل جۇمىس از بولىپ كورىنۋى ابدەن ىقتيمال. 1922 جىلدىڭ قازانىندا اقمولا گۋبەرنياسىندا قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن مۇعالىمدەر دايارلايتىن پەداگوگيكالىق كۋرستاردى اشۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ, ج.تىلەۋلين وسى كۋرستىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالعان. توڭىرەككە ءبىلىم نۇرىن شاشقان, سول زامانداعى تالاي تالاپتى تا تالانتتى جاستىڭ كوكىرەگىنە ساۋلە قۇيعان كۋرس كەيىن تەحنيكۋمعا اينالعان. جۇماعالي تىلەۋلين قىزىلجار قالاسىنداعى وسى تەحنيكۋمنىڭ العاشقى ديرەكتورى بولىپ قىزمەت اتقارعان. بۇگىندە بۇل وقۋ ورنى م.جۇماباەۆ اتىنداعى پەتروپاۆل گۋمانيتارلىق كوللەدجى دەپ اتالادى. مۇراجايدا الاشتىڭ ارىستارى ماعجان جۇماباەۆ پەن جۇماعالي تىلەۋلينگە قاتىستى تالاي تاريحي ماتەريالدار ساقتاۋلى تۇر.
بۇگىنگە جەتكەن تاريحي دەرەكتەرگە, جالپى قيسىنعا سالىپ قاراعاندا, العاشقى ءبىلىم مەكەمەسىندە ولقىلىق شاشەتەكتەن ەدى. جاتاقحانا, جيھاز, قارجى جەتىسپەۋشىلىگى ءوز الدىنا, مۇعالىمدەر دە از بولاتىن. تىلەۋليننىڭ ءوزى تاريح, جاراتىلىستانۋ جانە پەداگوگيكا پاندەرىنەن ساباق بەرىپتى. كۋرس وقۋشىلارى پەتروپاۆل, كوكشەتاۋ, اقمولا, اتباسار جانە شارلىق ۋەزدەرىنەن بولسا كەرەك. ءبىلىمدى ءارى وتە جىگەرلى كۋرس جەتەكشىسى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى نىعايتۋعا وراسان زور ەڭبەك سىڭىرگەن. 1924 جىلى تانىمال كومپوزيتور يۆان كوپىحتى مۋزىكا جانە ءان ساباعىنان وقىتۋشى ەتىپ جۇمىسقا قابىلداعان. ول ەلۋدەن استام وقۋشىنىڭ قاتىسۋىمەن قازاق ۇلتتىق حورىن قۇرىپتى. ولاردىڭ ىشىندە كەيىن حالىققا تانىلعان شاحمەت قۇسايىنوۆ پەن جۇماعالي ساين دا بولعان. حور وبلىستىق ونەر بايقاۋلارىندا سان مارتە جەڭىمپاز اتانسا كەرەك. 1928 جىلى بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى قازاق وكىلدىگىنىڭ شاقىرۋىمەن ماسكەۋگە دە بارعان. دەرەكتەرگە قاراعاندا, بۇل حوردى مەملەكەت قايراتكەرى ا.دوسوۆ شاقىرعان ەكەن.
وقۋ ورنىندا وقۋلىقتار دايىنداۋعا بارلىق مۇعالىمدەر جۇمىلا كىرىسكەن. جۇماعالي تىلەۋليننىڭ ءوزى 1922-1927 جىلدارى وقۋلىقتاردى ورىس تىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارىپ, مەديتسينا تاقىرىبىنداعى كىتاپتار شىعارعان. نەگىزگى ماماندىعى فەلدشەر بولعاندىقتان, ورىنبوردا «گيگيەنا», «دەنساۋلىق», ماسكەۋدەن «جۇقپالى اۋرۋلار», «قىشىما» اتتى كىتاپتار شىعارىپتى. 1927 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا «گيگيەنا» كىتابى تاعى ءبىر مارتە باسىلىپ شىققان. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا اعارتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا مەديتسينالىق مازمۇنداعى جيناقتاردى اۋدارىپ شىعارعان. كوپتەگەن ماقالالار جازعان. جان-جاقتى جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا مۇعالىمدەر كۋرسى سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە اينالعان.
1927 جىلدىڭ تامىز ايىندا مەديتسينالىق كادرلاردىڭ تاپشىلىعى سەبەپ بولىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ورالعان. اقمولا گۋبەرنياسى بويىنشا «كازمەدتورگ» مەكەمەسىنىڭ ۋاكىلى بولىپ تاعايىندالعان. گۋبەرنيالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ەمدەۋ بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعان. ول كەزدە نە كوپ, ەل ىشىندە جۇقپالى اۋرۋ كوپ. اۋىق-اۋىق باس كوتەرىپ تۇرادى. مىنە, وسىنداي ىندەت ورشىگەن كەزدە حالىقتى ەمدەپ, كوپ پايداسىن تيگىزگەن.
جازعان ماقالالارىن ەڭ العاشقى باسپا – «ايقاپ» جۋرنالىندا باستىرعان. سوناۋ 1913 جىلدان باستاپ ورىنبوردا احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ شىعارعان «قازاق» گازەتىنىڭ بەلسەندى ءتىلشىسى بولعان. ءماندى ماقالالارىن «جاڭا مەكتەپ», «قىزىل قازاقستان», «ايەل تەڭدىگى» جۋرنالدارىندا جاريالاعان. 1917 جىلدىڭ 1-12 مامىر ارالىعىندا ماسكەۋدە وتكەن بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلماندار سەزىنە 800-دەن استام دەلەگات قاتىسقان. سول ساپتان اقمولا گۋبەرنياسىنان ماعجان جۇماباەۆ پەن جۇماعالي تىلەۋلين تابىلعان. وسى سەزدە, كەيىن ورىنبوردا وتكەن بۇكىلقازاقستاندىق سەزدە ۇلتتىق اۆتونوميا قۇرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرگەن. ىشىندە ج.تىلەۋلين بار ون ادامنان تۇراتىن دەپۋتاتتاردىڭ قۇرىلتاي جينالىسىن وتكىزىپ تۇرۋ ماسەلەسى كوتەرىلەدى. وسى جيىندا «الاش» اتتى قازاقتىڭ جاڭا ساياسي پارتياسى قۇرىلادى. ونى زيالى قاۋىم جەتەكشىلەرى باسقارىپ, قۇرامىنا م.تىنىشباەۆ, ح.عابباسوۆ, ا.ەرمەكوۆ, م.جۇماباەۆ, ج.تىلەۋليندەر كىرەدى. «الاش» پارتياسىنىڭ ۋەزدىك كوميتەتتەرى قۇرىلا باستاعان تۇستا پەتروپاۆل ۋەزدىك كوميتەتىنىڭ جەتەكشىلەرى بولىپ ج.تىلەۋلين مەن س.كۇسەمىسوۆ سايلانعان.
وتىزىنشى جىلدىڭ 5 ماۋسىمىندا جۇماعالي تىلەۋلين تۇتقىندالىپ, قىزىلجار تۇرمەسىنە قامالدى. 2 تامىزدا بوساتىلدى. ايتسە دە, 1931 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا قايتا تۇتقىندالىپ, الماتىعا جىبەرىلەدى. 1932 جىلدىڭ 20 ساۋىرىندە ج.تىلەۋلين جانە «الاشوردا» قوزعالىسىنىڭ باسقا دا مۇشەلەرى بەس جىلعا سوتتالىپ, ۆورونەج وبلىسىنا ايدالعان. سول جاقتا ءجۇرىپ بەلوزەر اۋداندىق اۋرۋحاناسىندا جۇمىس ىستەگەن. مەديتسينا تاقىرىبىندا ماڭىزدى ماقالالار جازعان. ال وتباسى بولسا توڭىرەكتىڭ ءبارىن قارا بۇلت تورلاپ تۇرعان ۋاقىتتا قۋدالانۋدان سەسكەنىپ, تاشكەنت قالاسىنا قونىس اۋدارعان. جەر اۋدارۋ مەرزىمى بىتكەن سوڭ جۇماعالي تىلەۋليندى قىرعىزستانعا جىبەرەدى. فرۋنزە قالاسىنداعى اۋداندىق اۋرۋحانادا جۇمىس ىستەيدى. 1936 جىلى نوۆوترويتسك اۋداندىق اۋرۋحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى.
العاشقى قۋدالاۋدىڭ اۋىر اسەرى ەندى ارىلا بەرگەن كەزدە قىلىشىنان قان تامعان 1938 جىل دا كەلىپ جەتكەن. سول جىلى 17 قاڭتاردا ج.تىلەۋلين تاعى دا تۇتقىندالعان. اقپان ايىندا الماتى وبلىسىنداعى ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى «ۇشتىگىنىڭ» قاۋلىسىمەن «حالىق جاۋى» رەتىندە سوتتالىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. ول ول ما, «فاشيستىك شپيون» دەگەن اۋىر ايىپ تا تاعىلادى. 17 اقپاندا سوت ۇكىمى ورىندالادى.
ەسىل ەردىڭ ەسىمى ارادا جيىرما جىل ۋاقىت وتكەننەن كەيىن عانا اقتالعان. قايتىس بولعان كۋالىك پەن قىلمىسى انىقتالماعاندىعى تۋرالى شەشىم شىعارىلعان.
الاش قايراتكەرىنىڭ ەرىك, ءازيز, سەرىك ەسىمدى ءۇش بالاسى بولعان. ەرىك قان مايداندا سىرقاتقا ۇشىراپ, قازا تاپقان. ورتانشى ۇلى ءازيز دە مايدان دالاسىندا حابار-وشارسىز كەتكەن. كىشى ۇلى سەرىك سوعىستان كەيىن الماتىداعى مەديتسينالىق ينستيتۋتتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, اسپيرانتۋراعا تۇسكىسى كەلەدى. بىراق «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسىنا مۇنداي باقىت بۇيىرار ما؟! جۇماعالي اتامىزدىڭ جارى رايحان اپامىزدىڭ دا دەنساۋلىعى سىر بەرە باستاعان. لەنينگراد قالاسىنا اپارىپ ەمدەتىپ, وتا جاساعانىمەن 1955 جىلى ومىردەن وتكەن. ءبىر اتتەگەن-ايى, جارىنىڭ اقتالعانى تۋرالى جاقسىلىق حاباردى ەستىمەي كەتتى. سەرىك دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, مەديتسينا سالاسىنا ۇلەسىن قوسىپ, سەكسەنگە تولعان شاعىندا قايتپاس ساپارعا اتتانعان.
قازىر كوكشەتاۋ قالاسىنداعى بۇرىنعى لەۆون ميرزويان كوشەسىنە الاش ارداقتىسى جۇماعالي تىلەۋليننىڭ ەسىمى بەرىلگەن. بالكىم, ادىلدىك دەگەننىڭ ءوزى دە وسى شىعار. ل.ميرزوياننىڭ تۇسىندا اتۋ جازاسىنا كەسىلگەنىمەن, ونىڭ اتىنداعى كوشە قايراتكەر اتامىزدىڭ اتىنا اۋىستىرىلۋى اقيقاتتىڭ جەڭۋى دەيدى كوكشەتاۋلىقتار. شىنىندا دا سولاي ەمەس پە؟!