سوتتىڭ ابىرويى – مەملەكەتتىڭ ابىرويى

ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى, سۋديالاردىڭ VII سەزىندە بەرگەن تاپسىرمالارى, «رۋحاني جاڭعىرۋ», «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلامالارى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋلارى رەسپۋبليكا سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىنا جاڭا سەرپىن, ايقىن باعىت بەرىپ, ناقتى باعدار ۇسىندى. جاڭاشىل باستامالاردىڭ ناتيجەسىندە سوت بيلىگىنىڭ تولىققاندى قۇقىقتىق نەگىزى قالاندى. سوت قۇرىلىمىندا بۇرىن بەس ساتىلى جۇيە بولسا, ەندى ءۇش ساتىلى جۇيەگە: ءبىرىنشى – اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق دەڭگەيدەگى جۇيە بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. سونداي-اق سوت كورپۋسىنا جانە سوت اكتىلەرىنە تالاپ ارتتى. ينۆەستيتسيالىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ قولعا الىندى. سوت تورەلىگى اكادەمياسى قايتا قۇرىلىپ, سۋديالار بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ قامتاماسىز ەتىلدى. كەلۋشىلەرگە سوت قولجەتىمدى بولا ءتۇستى, پروتسەستەر قاشىقتان جۇرگىزىلۋدە, ەلەكتروندى سوت قارقىندى دامۋدا.

ەكى جارىم جىلدان بەرى جوعارعى سوتتىڭ «سوت تورەلىگىنىڭ جەتى ءتۇيىنى» جاڭا باعدارلاماسى سوتتاردىڭ جۇمىس ءستيلىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. وعان سەبەپ, بۇل رەفورما جوعارىدان ەمەس, تومەن­نەن باس­تاۋ الدى: جوبالىق مەنەدج­مەنت­تىڭ نەگىزىندە وعان تەك سۋديالار عانا ەمەس, سون­داي-اق سوت پروتسەسىنە قاتى­سۋ­شى­­لار­­دىڭ بارلىعى – ادۆوكاتتار, پرو­كۋرور­­لار, مەدياتورلار, زاڭگەرلىك قاۋىم­داس­­تىقتىڭ وكىلدەرى بەلسەنە اتسالىس­تى. اتاپ ايتساق, كاسىبي سوت كورپۋسىن قالىپ­تاستىرۋ ماقساتىندا كاسىبي باعالاۋدىڭ جاڭا ستاندارتتارى ەنگىزىلدى, سوتتى اكىمشىلەندىرۋ كەلۋشىلەرگە جاڭا تەحنو­لو­گيالار ارقىلى قىزمەت كورسەتە باس­­تادى: 2018 جىلى سوتتاردا 229 فرونت-كەڭسە اشىلىپ, كەلۋشىلەر بارلىق قا­جەتتى قىزمەتتى ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى ار­قىلى جەدەل ءارى ساپالى الاتىن بولدى.

بىرىڭعاي سوت پراكتيكاسى قولدانى­لۋدا, سۋديالار جۇمىسى وڭتايلاندى­رىلدى, ارتىق سوت پروتسەدۋرالارى جو­يىل­دى. سوت اكتىلەرىنىڭ جاڭا فورماتى ەنگىزىلىپ, تاراپتاردىڭ ساۋالدارىنا جاۋا­پتار قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى ەتىپ بەرى­لەدى. سوتتاردىڭ IT-قىزمەت پروتسەسى ودان ءارى جەتىلدىرىلىپ, جاڭعىرتىلۋى نا­تي­جە­سىندە ساپاسى, جەدەلدىگى, كەڭ كو­لەم­دى قامتۋى ارتا ءتۇستى.

الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى سوتتار مەن قوعام اراسىندا ديالوگ ورنادى: سۋديالار مەن ءباسپاسوز حاتشىلارى بارلىق بايلانىس ارنالارى ارقىلى تىعىز بايلانىس ورناتىپ, جۇرتشىلىقتىڭ تولعاقتى ماسەلەلەرى مەن ساۋالدارىنا تاۋلىكتىڭ قاي مەزگىلىنە قاراماستان جەدەل جاۋاپ بەرەتىن ءۇردىس ناقتى جولعا قويىلدى.        

جالپى, سوتتار زاڭ ۇستەمدىگى مەن الەۋمەتتىك ادىلدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن مىقتى قۇرال بولۋى – باستى مىندەت. حالىقتىڭ سوتقا دەگەن سەنىمى بىرنەشە ەسە ارتۋى قاجەت. سوتتىڭ بەدەلى – مەم­لەكەتتىڭ بەدەلى.

بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋدە ەلباسى مەن مەملەكەت باسشىسى الدىمىز­عا قويعان ءۇش مىندەتتى ايتار ەدىك. بىرىنشى­دەن, سۋديالىق كادرلاردى جاقسارتۋ. ەكىنشىدەن, سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋ. ۇشىنشىدەن, سوت قىزمەتىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ. وسى تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ءۇشىن ەكى جارىم جىلدا 30 زاڭ جوباسى ازىرلەندى, ونىڭ 17-ءسى كۇشىنە ەندى, 3 زاڭ جوباسى – پارلامەنتتە, 10-ى – مەم­لەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسۋدە.

الدىمەن ءبىرىنشى تاپسىرمانىڭ ورىن­دالۋىنا توقتالايىن. سۋديالاردى ىرىكتەۋ پروتسەسى تۇبىرىمەن وزگەرتىلدى, ولاردىڭ قىزمەتىن باعالاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى ەنگىزىلدى, ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن سۋديالاردىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگانى قايتا قۇرىلدى. وبلىس­تىق سوتتارداعى سوت القاسىنىڭ تور­اعا­لارىنا كونكۋرستىق ىرىكتەۋ جۇيەسى ەنگى­زىل­دى جانە سوت توراعالارىنىڭ وكىلەت­­­تىك مەرزىمدەرى شەكتەلدى, ت.ب. جۇمىستار اتقارىلدى.

بيىلعى 10 ماۋسىمدا مەملەكەت باس­­شى­سى­نىڭ جارلىعىمەن ازاماتتىق پرو­­تسەس­تىك كودەكسكە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. ەگەر بۇرىن سۋديانىڭ ازاماتتىق پروتسەس­تەگى ءرولى شەكتەۋلى بولىپ كەلسە, ەندى ول وز­گە­رەدى. سۋديانىڭ پروتسەستەگى بەلسەن­دىلىگى ارتتى, جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيدى. سۋديانى تالاپ-ارىز قىسپاعىنان شى­عار­مايتىن شەكتەۋلەر كەلمەسكە كەتتى. سۋديا ءىستىڭ شىنايى ءمان-جايىن انىق­تاۋ ءۇشىن قوسىمشا دالەلدەمەلەردى سۇراتۋ­عا قۇقىلى. ءوز بەتىنشە اقيقاتقا كوز جەت­كىزۋگە ۇمتىلىپ, پروتسەسس بارىسىن­دا تا­راپ­ت­اردىڭ ۋاجدەرىنە قاتىستى ءوز ويىن باتىل ايتا الادى. ول ءۇشىن زاڭ قاجەت­­تى وكىلەتتىك بەرىپ وتىر. ءبىر سوزبەن ايت­­سام, جاڭا تۇزەتۋلەرگە سايكەس ەندى ادام قۇ­قىعىن سوتتا قورعاۋ دەڭگەيى ارتا تۇسەدى.

تاعى ءبىر ۇلكەن جاڭالىق, بيىلعى 29 ماۋسىمدا قول قويىلعان اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكس ءبىزدىڭ قۇقىق­تىق جۇيەمىزگە جاڭا ەرەجەلەردى بەلگىلەپ بەردى. بۇل – ءبارىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى ءارى مۇلدەم جاڭا قۇجات. ونىڭ ءمانى – سوتقا تالاپ-ارىز بەرگەن ادام ەمەس, كەرىسىنشە, مەملەكەتتىك ورگان ءوز شەشىمىن نە ارەكەتىن ءتۇسىندىرىپ, نەگىزدەپ, دالەلدەپ بەرۋگە مىندەتتى. زاڭ تىلىمەن ايتساق, «مەملەكەتتىك ورگاننىڭ كىنالىلىگى پرەزۋمپتسياسى» ەنگىزىلەدى.

اكىمشىلىك ادىلەت مەملەكەتتىك ور­گانداردىڭ ادامدار مەن بيزنەسكە كوز­قاراسىن جاقسارتادى. زاڭ بويىنشا سوت الدىندا ءبارى تەڭ دەسەك تە, ءىس جۇزىندە قارا­­پايىم ادام مەن مەملەكەتتىك ورگان­نىڭ كادرلىق, قارجىلىق, باسقا دا رەسۋرستارىن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ەندى مۇنداي تەڭ­سىزدىك جويىلماق. جال­پى, اكىمشىلىك ادى­لەت ەنگىزىلگەن ەلدەردە مەم­­لەكەتتىك اپ­پا­رات تارتىپكە كەلگەن, ەكونوميكا­لىق احۋال ساۋىققان, ينۆەستيتسيا كولەمى ارتقان.

ەكىنشى تاپسىرما بويىنشا سوتتار تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ ءۇشىن كادر ماسەلەسى جوعارعى سوتتان الىنىپ, جوعارى سوت كەڭەسىنە بەرىلدى. قازىرگى كەزدە جسك جەكە قۇ­رى­لىم, سوت جۇيەسىنە قاتىسى جوق, سۋديا­لاردى ىرىكتەۋ, تاعايىنداۋ جانە قىز­مەتتەن بوساتۋ تۋرالى شەشىمدى القا بو­لىپ قابىلدايدى.

ۋاقىت تالابىنا ساي سۋديا كادرلارىن ىرىكتەۋ تالابى كۇشەيتىلدى. بۇل – قوعامنىڭ سەنىمىنە يە بولۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى. قازىرگى كەزدە ۇمىتكەر الدىمەن كەشەندى پسيحولوگيالىق تەستىلەۋدەن وتەدى. سودان كەيىن مەملەكەتتىك قىزمەت ىس­تەرى اگەنتتىگىندە زاڭداردان تەست تاپسى­رادى, كەيستەردى شەشەدى, ەسسە جازادى, اڭگىمەلەسۋدەن وتەدى. كونكۋرستان ءسات­تى وتە مە, وتپەي مە, ول تولىعىمەن ۇمىت­­كەر­دىڭ جەكە باسىنىڭ قاسيەتىنە باي­­لانىس­تى. 2018 جىلعا دەيىن ءاربىر 4 ۇمىتك­ەر­دىڭ 1-ءۋى سۋديالىققا وتسە, قازىر كونكۋرس­تان 20 ۇمىتكەردىڭ تەك 1-ءۋى وتۋدە. ەل­باسى تاپسىرعانداي, كەزدەيسوق زاڭگەر­لەرگە سۋديالىققا جول جابىلدى دەگەن ءسوز.

ال قىزمەتتەگى سۋديالاردى باعالاۋدى جوعارعى سوت جانىنداعى سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى جونىندەگى كوميسسيا جۇزەگە اسىرادى. ونىڭ جۇمىس ادىستەمەسىن بەكىتتىك. شەتەلدىك ساراپشىلار بۇل قۇجاتتى سۋديالاردى باعالاۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى دەپ اتادى. ناتيجە قانداي؟ ەگەر بۇدان بەس جىل بۇرىن اتتەستاتسيادان وتە الماعان سۋديالار 1%-دى قۇراسا, 2019 جىلى 377 سۋديانىڭ 10%-ى كاسىبي سىناقتان وتە المادى. جالپى, 3 جىلدا سۋديالاردىڭ 80%-ى جاڭا ادىستەمە بويىنشا اتتەستاتسيادان وتەدى دەپ جوسپارلانۋدا.

بۇعان قوسا, سۋديالاردىڭ جەكە جاۋاپ­كەرشىلىگى كۇشەيتىلدى. 2019 جىلدان باس­تاپ سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى جونىندەگى كوميسسيا مەن سوت ءجيۋريى 28 سۋديانى جۇمىستان بوساتۋ تۋرالى ۇسىنىس بەرگەن.

قازىر ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىندە سىبايلاس جەمقورىققا ورىن جوق. مىسالى, 2,5 جىل ىشىندە 25 سۋديا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. بۇل وتكەن 3 جىل ىشىندەگى كورسەتكىشتەن 8 ەسە ارتىق.

سوت اكتىلەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جونىندەگى ءۇشىنشى تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن جاڭا نورماتيۆتىك قاۋلىلار قابىلداندى. وبلىستىق, اۋداندىق سوتتار سۋديالارىنا سەمينار-ترەنينگتەر ءوتتى, ەلەكتروندى كورنەكى قۇرالدار مەن وقۋلىقتار دايىندالىپ, تاراتىلدى.

سوتتىڭ شىعاراتىن جالعىز ءونىمى – شەشىم, ۇكىم, قاۋلى. بۇرىن ولار وتە قيىن, تۇسىنىكسىز تىلمەن جازىلاتىن. وعان قوسا, جازىلعاندى سۋديا تۇسىندىرمەيتىن. جاريالاعان سوڭ زالدان كەتىپ قالاتىن. تاراپ­ت­ار سۋديانىڭ نەگە سونداي قورى­تىن­دىعا كەلگەنىن تۇسىنبەي, جان-جاققا ارىز جاۋ­دىراتىن. سوندىقتان سوت اكتىلەرى­نىڭ جاڭا پارامەترلەرى جاسالدى. سوت شەشىم­دەرى مەن ۇكىمدەرىنىڭ مازمۇنىنا, قۇ­رى­لىمىنا, تىلىنە قاتىستى تالاپ­تار وز­گەرتىلدى. بۇل تالاپتار­دى جوعارعى سوت­تىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىمەن بەكىتتىك.

سونداي-اق قوعامنىڭ نازارىن ەرەكشە اۋدارعان رەزونانستى ىستەر بويىنشا سوت شەشىمى شىققان سوڭ ارتىنشا سۋديا بريفينگ وتكىزىپ, ءىستىڭ ءمان-جايىن ءجىتى تۇسىندىرەتىن وڭ تاجىريبە ەنگىزدىك.  

قازىرگى كەزدە قوعامدا داۋ-داماي كوپ ەكەنى بەلگىلى. جۇرتتىڭ كوبى ءوز ماسەلەسىن سوت ارقىلى شەشكىسى كەلەدى. ەلباسى, مەملەكەت باسشىسى قوعامداعى ۇساق-تۇيەك داۋلاردى بىتىممەن شەشۋدىڭ بالامالى تاسىلدەرىن قاراستىرۋدى مىندەتتەدى. ءبىز سوتتارداعى داۋ-داماي دەڭگەيىن تومەندەتۋ ءۇشىن تاتۋلاستىرۋ راسىمدەرىن كەڭىنەن قولدانىسقا ەنگىزۋدەمىز.

جوعارعى سوتتىڭ «تاتۋلاسۋ: سوتقا دەيىن, سوتتا» جوباسى 2018 جىلى باس­تالدى. سودان بەرى 86 053 ءىس قارالدى, تاتۋلاسۋ راسىمدەرى 24 159 ءىس بويىنشا جۇرگىزىلدى. باستاپقىدا پيلوتتىق جوباعا رەسپۋبليكاداعى 97 سوت قاتىستى, ەل بو­يىنشا 118 تاتۋلاستىرۋشى-سۋديا داۋ­دىڭ بىتىممەن اياقتالۋىنا اتسالىستى.

بۇگىندە ەلىمىزدىڭ 17 وڭىرىندە 47 تاتۋلاسۋ ورتالىعى اشىلىپ, 413 بيلەر كەڭەسى قۇرىلعان. سونىڭ ارقاسىندا داۋلاردىڭ 28 پايىزى سوتقا دەيىن تاتۋلاسۋمەن اياقتالعان. بۇعان قوسا, «وتباسىلىق سوت» جوباسى 2019 جىلى باس­­تالسا, «تۇنگى سوت» جوباسى 2018 جىلعى ماۋسىم­نان 2019 جىلعى جەلتوقسانعا دەيىن جۇر­گىزىلدى. ناتيجەسىندە 2019 جىلعى 30 جەل­­توقساندا اقبتك-كە ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى.  

وسى جۇمىستار الەمدى جايلاعان پاندەمياعا قاراماستان جۇرگىزىلىپ جاتىر. كوپ ەلدە سوتتار جۇمىسىن توق­تاتىپ جاتقاندا, ەلىمىز ەپيدەميا باستال­عان كەزدەن ءتيىستى شارالاردى باتىل قا­بىلدادى. باس پروكۋراتۋرامەن بىرلەسىپ, رەسپۋبليكا كولەمىندە قۇقىق ءتارتىبى مەن قىلمىسپەن كۇرەستى قامتاماسىز ەتۋ الگوريتمى ازىرلەندى. مۇنداي شارا قو­عامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋعا, ادام قۇقى­عىن قورعاۋعا باعىتتالدى.

سوتتاردا تسيفرلاندىرۋدىڭ دامىتۋ دەڭگەيى پاندەميا كەزەڭىندە سوت تورە­لىگىن ونلاين رەجىمدە جەدەل جۇر­گىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. ۆيرتۋالدىق سوت پرو­تسەسىنە قاشىقتان قاتىسۋعا مۇمكىن­دىك جاسالدى.

توتەنشە جاعداي ەنگىزىلگەن العاشقى اپتادا سوتتار كۇنىنە 1 مىڭعا جۋىق ءىستى قاشىقتان قارادى. ناۋرىز ايىنىڭ ورتاسىندا كۇنىنە 4,5 مىڭعا دەيىن سوت پروتسەسى جۇرگىزىلدى. ءساۋىردىڭ ءبىرىنشى ونكۇندىگىنىڭ سوڭىندا شامامەن 2 مىڭ سوت وتىرىسى ەلەكتروندى تۇردە ءوتتى. جالپى, بيىلعى 8 ايدا 300 مىڭنان استام ونلاين-وتىرىس وتكىزىلدى. وسىنىڭ بارلىعى سوت وتى­رىسى وتەتىن 1452 زالدىڭ اۋديو-بەينە قۇرىل­عىلارىمەن جابدىقتالۋىنىڭ ناتيجەسى. 

قازاقستاندىق سوت جۇيەسىن دامىتۋ ۆەكتورى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ نازارىنان تىس قالعان ەمەس. بۇعان الەمدىك رەيتينگ ولشەمى دالەل. مىسالى, «قۇقىق ۇستەمدىگى» يندەكسى بويىنشا رەس­پۋبليكامىز كورسەتكىشىن 11 پوزيتسياعا, ياعني 2017 جىلعى 73-پوزيتسيا­دان بيىل 62-پوزيتسياعا جاقسارتتى. ال Doing business رەيتينگىسىندە «كەلىسىمشارت­تاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ» يندەكسى بويىنشا 190 ەلدىڭ اراسىن­دا 4-ورىن يەلەندى. حالىقارالىق بەدەل­دى ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل تسيفر­­لار ۇلكەن جۇمىستىڭ اتقا­رىل­عانىن ايعاقتايدى.

قورىتا ايتقاندا, سۋديالاردىڭ VII سەزىندە سوت جۇيەسىنە بەرىلگەن تاپ­سىر­مالار ورىندالۋدا. ناتيجەسى كوپشى­لىكتىڭ كوز الدىندا.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ححI عاسىرداعى ۇلتتىڭ دامۋىنىڭ ما­ڭىزدى ولشەمى – ءمىنسىز جانە ءتيىمدى ۇلت­تىق سوت تورەلىگى جۇيەسى. تاۋەل­سىز جانە ادىلەتتى سوت – قۇقىقتىق مەملە­كەت­­تىڭ نەگىزى. ونسىز الەمنىڭ بىردە-ءبىر ەلىن­­دە, ءتىپ­تى ەڭ دامىعان مەملەكەتتەردە  قولاي­لى ينۆەستيتسيالىق احۋالدىڭ دا, ازا­مات­تار­دىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جوعارى دەڭ­گەيىنىڭ دە, قوعامنىڭ تابىستى دامۋى­نىڭ دا بولۋى مۇمكىن ەمەس» دەگەن ءسوزى­نىڭ ماڭىزى كۇن ساناپ ارتا تۇسۋدە. وسى تۇ­جى­رىم­نىڭ ىسكە اسۋىنا تيىسىنشە ۇلەسىمىزدى قوسا بەرمەكپىز.

جاقىپ اسانوۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى