دامۋ بەلەستەرى

*قازاقستان سۋديالارىنىڭ ءVى سەزى قارساڭىندا

1996 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا وتكەن سۋديالاردىڭ ءبىرىنشى سەزىندە سۋديالار وداعىنىڭ ىرگەتاسى قالانعان بولاتىن. سودان بەرى تاريح ءۇشىن سوت جۇيەسىندە سان بەدەرلى قاتپارلارمەن, ايشىقتى دا ايقىن باعىتتارىن بەلگىلەگەن ۇلان-عايىر وزگەرىستەر ومىرگە كەلدى. بۇل جىلدار تىنىمسىز ىزدەنىستەر, سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋداعى باتىل بەتبۇرىستار, جاڭا تالاپقا ساي ءادىل سوتتى قالىپتاستىرۋ جىلدارى بولدى. سودان بەرى سۋديالاردىڭ بەس سەزى دە ءوتتى.

*قازاقستان سۋديالارىنىڭ ءVى سەزى قارساڭىندا

1996 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا وتكەن سۋديالاردىڭ ءبىرىنشى سەزىندە سۋديالار وداعىنىڭ ىرگەتاسى قالانعان بولاتىن. سودان بەرى تاريح ءۇشىن سوت جۇيەسىندە سان بەدەرلى قاتپارلارمەن, ايشىقتى دا ايقىن باعىتتارىن بەلگىلەگەن ۇلان-عايىر وزگەرىستەر ومىرگە كەلدى. بۇل جىلدار تىنىمسىز ىزدەنىستەر, سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋداعى باتىل بەتبۇرىستار, جاڭا تالاپقا ساي ءادىل سوتتى قالىپتاستىرۋ جىلدارى بولدى. سودان بەرى سۋديالاردىڭ بەس سەزى دە ءوتتى.

ءار سەزدىڭ ءوز الدىنا قوي­عان بيىك ماقساتتارى بولدى­ جانە ولار ناتيجەلى تۇردە ىسكە­ اسىپ وتىردى. العاشقى سەز­دەن كەيىن سۋديا ەتيكاسى قا­بىلداندى. 2005 جىلعى ماۋسىم ايىندا وتكىزىلگەن قازاقستان سۋ­ديالارىنىڭ IV cەزىنە دەلە­گات رەتىندە قاتىستىم. سەزد دە­لەگاتتارى الدىندا سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت: «تۋرا بيدە تۋ­عان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەگەن قاعيدا بار. مۇنىڭ ما­عىناسى بيلىك ايتۋشى ەشكىمدى الالامايتىن ادال, قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل بولۋى كەرەك دە­گەنىن, بۇل ۇلتتىق سوت جۇيەسىن تەك ادىلدىككە نەگىزدەلىپ, زاڭعا عانا باعىناتىن زامان تالاپتارىنا ساي قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت.

قۇقىق جوق جەردە بوستاندىق تا, دەموكراتيا دا جوق» دەگەن بولاتىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا سوت تورەلىگىن تەك سوت قانا جۇزەگە اسىرادى. سۋديالار سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە تاۋەلسىز ءجا­نە تەك كونستيتۋتسيا مەن زاڭعا عانا باعىنادى. سوت بەدەلى – سوت شەشىمدەرىنىڭ ادىلدىگىنە, سۋديالاردىڭ بىلىكتىلىگىنە, سۋديا­نىڭ ۇستانعان ۇستانىمى مەن جەكە باسىنىڭ قاسيەتىنە بايلانىستى.

ودان كەيىن, 2009 جىلدىڭ قاراشا ايىندا استانادا تاۋەل­سىزدىك سارايىندا ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ V سەزىندە سوت جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋدىڭ جاڭا باسىمدىقتارى بەلگىلەنىپ, رەسپۋبليكادا سوت رەفورماسىنىڭ جەتىستىكتەرى مەن بارىسى تالقى­لانىپ, سوتتار الدىندا تۇرعان مىندەتتەردى جۇيەلى شەشۋ قاجەت­تىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. بۇل سەزد وزىنە دەيىنگى وتكەن سەزدەردىڭ زاڭدى جالعاسى دەسەك بولادى. ويتكەنى, ولاردىڭ قاي-قايسىسىندا دا ەلىمىزدەگى دەربەس سوت جۇيەسىن ودان ءارى بارىنشا دامىتىپ, الداعى ۋاقىتتا ونى رەفورمالاۋدا وڭ تابىستارعا قول جەتكىزۋدىڭ جولدارى كورسەتىلگەنى انىق. رەسپۋبليكاداعى سوت قۇرى­لى­مىنىڭ ءىس جۇرگىزۋىن, ونى وڭتاي­لاندىرۋ ارقىلى تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ باستى ماسەلەگە اينالدى. جۇمىستى وڭتايلى ۇيىمداستىرۋ ارقىلى سوتتاردىڭ حالىققا جاقىن­دىعىن, اشىقتىعىن, سوت تورەلىگىنە قول جەتكىزۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىگىن رەتتەۋگە قابىلەتتى, ءۇش بۋىندى سوت جۇيەسى قۇرىلدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق, قىلمىستىق ءىس ءجۇر­گىزۋ جانە ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەك­ستەرىنە سوت جۇيەسىن جەتىل­دىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگى­زىلدى. اتالعان زاڭ سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالدى. بۇل سوتقا جۇگىنۋشىلەردىڭ احۋالىن جاقسارتتى. اتاپ ايتقاندا, ازا­ماتتاردىڭ سوت جۇيەسىنە سەنىمىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار الىندى. سوت ءوندىرىسىن جەتىلدىرۋ جانە ىستەردى سوتتا قاراۋدىڭ مەرزىمىن قىسقارتۋ جونىندەگى جۇمىستار جالعاستىرىلدى. سوتتار مەن سۋديالاردىڭ ودان ءارى ماماندانۋىن قامتاماسىز ەتۋ, سوت اكىمشىلىگى جۇيەسىن دامىتۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلدى. قۇقىقتانۋ مەن سوت اكىمشىلىگى مىندەتتەرىنىڭ اراجىگىن ناقتى ايقىنداۋ قولعا الىنىپ, سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ پروتسەسى جاڭارتىلعان زاڭناماعا سايكەس جۇرگىزىلۋدە.

اتا زاڭىمىزدا مەملەكەت ادامنىڭ جانە ونىڭ ومىرىنە, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا ءوزىنىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى رەتىندە قارايتىندىعى ايقىندالعان. سوتتار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى, ولاردىڭ شىعاراتىن شەشىمدەرىنىڭ ادىلەتتىلىگى مەن جەدەلدىگى جانە تولىق ورىندالۋى – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ دەموكراتيالىق دا­مۋى­نىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى. سوتتاردىڭ شەشىمدەرىنە قاراپ قوعامنىڭ مەملەكەتكە دەگەن كوز­قاراسى قالىپتاسادى, زاڭنىڭ ۇستەمدىگى قامتاماسىز ەتىلەدى جانە ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ قابىلەتى باعالانادى.

قازاقستان – تاۋەلسىزدىككە جەتكەن العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ, ءوزىنىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن بەلسەندى قالىپتاستىرىپ كەلە جاتىر. قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرگە قاراماستان, سوت جۇيەسىندەگى رەفورمالار جال­عاسىپ, قوعامنىڭ سۇرانىسىنا, ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ دامۋ دەڭگەيىنە, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق ساناسىنىڭ قالىپتاسۋىنا سايكەس ءوز جەمىسىن بەرەدى دەپ سەنەمىز.

وتكەن سەزدە سۋديالار اراسىندا مورالدىق تازالىقتى, پاراساتتىلىق پەن جوعارى ادام­­گەرشىلىكتى, كاسىبي بىلىكتىلىكتى جانداندىرۋ قاجەتتىلىگىنە كوڭىل ءبولىندى. دەمەك, اشىقتىق پەن جاريالىلىق بىزگە قويىلعان باستى تالاپتاردىڭ ءبىرى. مەملەكەتىمىز وزىق الەمدىك ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن اشىق جانە ءمولدىر سوت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان كوپتەگەن شارالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. سون­دىقتان الداعى وتەتىن قازاقستان سۋديالارىنىڭ القالى جيىنىندا ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جانداندىرىپ, سوت جۇيەسى مەن سۋديالاردىڭ الدىنا جاڭا مىندەتتەر قويىلىپ, جاۋاپكەرشىلىكتى جوعارىلاتۋعا با­عىتتالعان اۋقىمدى باعدار­لامالار بەلگىلەنەدى دەگەن ويدامىز.

گۇلجيھان ساعيتوۆا,

باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى

اقجايىق اۋداندىق №2

سوتىنىڭ ءتورايىمى.