كەشە استاناداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە بۇۇ باس اسسامبلەياسى جاريالاعان حالىقارالىق تولەرانتتىلىق كۇنىنە وراي قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ حالىقارالىق مەديا-فورۋمى باستالدى.
بۇل مەديا-فورۋمدى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى, مادەنيەت جانە اقپارات, ءبىلىم جانە عىلىم, سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى بىرىگىپ ۇيىمداستىرىپ وتىر. وعان مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ رەسمي ادامدارى, ەتنومادەني, باق جانە كوممۋنيكاتسيا سالاسىنداعى بەلگىلى حالىقارالىق ساراپشىلار, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ەلشىلىكتەر مەن ديپلوماتيالىق ميسسيالاردىڭ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, وتاندىق جانە شەتەلدىك باق جۋرناليستەرى قاتىسۋدا. سونداي-اق فورۋمعا ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇكپىرىنەن قحا مۇشەلەرى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەر, ۇەۇ, عىلىم-ءبىلىم جانە شىعارماشىلىق قاۋىمدار وكىلدەرى كەلىپ وتىر.
مەديا-فورۋمنىڭ ەڭ العاشقى شاراسى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باس عيماراتىندا ءوتتى. وندا ۇيىمداستىرۋشىلار مەن قوناقتاردىڭ باق وكىلدەرىمەن كەزدەسۋى بولدى. شارانى قحا حاتشىلىعى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى لەونيد پروكوپەنكو اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. سپيكەرلەر قاتارىندا اقش-تىڭ وگايو شتاتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترى, سولتۇستىك كارولينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلوسوفيا دوكتورى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى حەل فوستەر, م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتى دەكانىنىڭ ورىنباسارى پەتر شۋلتسمان, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ يۋنەسكو كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى عادىلبەك شالاحمەتوۆ, قحا حاتشىلىعىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى ءنازيپا شاناي جانە باسقالار بولدى.
ءوزىنىڭ كىرىسپە سوزىندە ل.پروكوپەنكو شارانى ۇيىمداستىرۋعا قولۇشىن بەرگەن ارىپتەستەرىنە ريزاشىلىعىن ايتتى. سونىڭ ىشىندە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-گە دە العىسىن ءبىلدىردى. ودان ءارى مەديا-فورۋمنىڭ ۇيىمداستىرىلۋ سەبەبىنە توقتالىپ, بۇل شارانىڭ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 20 ساۋىرىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان جاڭا تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ قاجەتتىگى تۋرالى بەرگەن تاپسىرماسىنان باستاۋ الاتىنىن ايتتى. بۇل قازاقستان حالقىنىڭ ەتنوسارالىق توزىمدىلىگى مەن قوعامدىق كەلىسىمىن ودان ءارى تەرەڭدەتۋدى كوزدەگەن ەڭ باستى ستراتەگيالىق باعدارلامالىق قۇجات بولادى. ول 2020 جىلعا دەيىنگى ارالىقتاعى ەلىمىزدىڭ ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن بەلگىلەيدى. ەلباسى ن.نازارباەۆ قحا-نىڭ 20 سەسسياسىندا اسسامبلەيانى بارلىق 17 ميلليوندىق قازاقستاندىقتاردىڭ ۇيىمى ەكەندىگىن ايتىپ, ونىڭ جالپىوتاندىق سيپاتىن ايقىنداپ بەردى. ءححى عاسىردا قحا قازاقستانداعى قوعامدىق كەلىسىم مەن ۇلتتىق بىرلىكتىڭ قۇرالى اتاناتىن جالپىازاماتتىق, جالپىۇلتتىق, جالپىحالىقتىق ساياسي ينستيتۋت بولادى, دەگەن ەدى پرەزيدەنت. ەلباسىنىڭ وسى يدەيالارىنىڭ مازمۇنىن اشۋ ءۇشىن جانە وسى جولداعى باق-تىڭ ميسسياسىن ايقىنداۋ ءۇشىن ءبىز وسى مەديا-فورۋمدى ۇيىمداستىرىپ وتىرمىز, دەدى مودەراتور.
ودان ءارى قازاقستاندىقتاردىڭ مەديا-فورۋم وتكىزۋدە ۇلكەن تاجىريبە جيناقتاعانىن اتاپ ءوتتى. ءبىز سولاردىڭ تاجىريبەلەرىن پايدالانا وتىرىپ, اسسامبلەيانىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا جاساعان ءىس-ارەكەتتەرىن حالىققا اشىپ كورسەتۋدى ماقسات ەتتىك, دەدى ول. كەلەسى كەزەكتە جۇرگىزۋشى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تازا ەتنوجۋرناليستيكا سالاسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن قالامگەرلەردىڭ مول ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. ولار ەلىمىزدەگى 15 تىلدە شىعاتىن 37 ەتنوستىق باق-تاردا ەڭبەك ەتەدى. وتانىمىزداعى ۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋعا دا جۋرناليستەردىڭ ۇلكەن ارمياسى ۇلەس قوسىپ ءجۇر. بۇگىنگى كۇنى الەمدەگى مادەنيەتتەر, وركەنيەتتەر, دىندەر قاقتىعىسى دەگەن وزەكتى تاقىرىپتاردى مەڭگەرىپ, ولاردى حالىقارالىق بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ تۇرعىسىندا ساراپتاپ, حالىققا تۇسىندىرۋدە ءوزىنىڭ مول بىلىگى مەن ءبىلىمىن اياماي جۇمساپ جۇرگەن ماماندار مەن ساراپشىلار ارامىزدا وتىر. وسىلاي دەگەن ل.پروكوپەنكو كەزەكتى سپيكەرلەرگە بەردى.
العاشقى بولىپ ءسوزدى حەل فوستەر الدى. ول قازاقستانداعى ەتنوسارالىق توزىمدىلىك پەن كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنە ۇلگى بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە بۇل ماسەلەلەرگە امەريكالىق ماماندار دا كوڭىل اۋدارىپ, سوڭعى جىلدارى وزدەرىنىڭ زەرتتەۋ نىساندارىنا اينالدىرىپ وتىر. بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسى بولىپ تابىلاتىن بۇل پروبلەمالاردى زەرتتەۋدىڭ ماڭىزى زور, دەي كەلىپ, امەريكالىق مامان ەندىگى ءسوزىن پانەلدىك پىكىرتالاستاردا سۇراق-جاۋاپ تۇرىندە جالعاستىرۋعا ق ۇلىقتى ەكەنىن ايتتى.
ودان كەيىن ءسوز م.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-ءدىڭ وقىتۋشىسى پ.شۋلتسمانعا بەرىلدى. مەن استاناعا ءجيى كەلەتىندىكتەن, ءوزىمدى قوناق ەمەس, ءۇي يەسى سەكىلدى سەزىنىپ وتىرمىن, دەپ باستادى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن. ارينە, كەڭەس وداعىنىڭ تاراپ كەتكەنىنە كوپ جىلدار وتسە دە, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ جۋرناليستەرى ءۇشىن پوستكەڭەستىك كەڭىستىك بىرتەكتى اقپاراتتىق ارال بولىپ قالا بەرەتىن شىعار. مەن وسى فورۋمعا كەلگەن ادامداردىڭ بارىندە ەتنوسارالىق توزىمدىلىككە دەگەن وڭ كوزقاراس قالىپتاساتىنىنا سەنىمدىمىن. ارينە, بۇل ىستە اسسامبلەيانىڭ جاساپ جاتقان ىستەرى ۇلان-عايىر ەكەنىن سەزىپ وتىرمىن. بۇل ىستەردىڭ, اسىرەسە, جاستار اراسىنا تاراعانى ءجون بولار ەدى, دەدى ماسكەۋلىك مەيمان.
ءسوز كەزەگى وزىنە تيگەندە ع.شالاحمەتوۆ بۇگىنگى شارانىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەگەر حح عاسىردا ءبىز اتوم بومباسى مەن يادرولىق قۋاتتان قورىققان بولساق, ءححى عاسىرداعى ادامزات ءۇشىن قورقىنىش تۋدىرىپ وتىرعان ماسەلە – ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق توزىمسىزدىك, كوزقاراستارداعى قايشىلىقتار. ءبىزدىڭ جاڭا عاسىرىمىزدى وسى پروبلەمالار جارۋى مۇمكىن. مەن وسىنى 20 جىل بۇرىن ءتۇسىنىپ, يادرولىق قارۋدان العاشقى بولىپ باس تارتىپ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اتتى جوبانى ىسكە قوسقان پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءىسىن قازاقستاندىقتار ماقتان تۇتۋى كەرەك شىعار دەپ ويلايمىن. ەندى سول جوبانىڭ ارقاسىندا ءبىز ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستاردىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن تۇگەل اشىپ, ونىڭ قايناۋى جەتكەن پروبلەمالارىن شەشۋگە مۇمكىندىك الدىق. ال كەيبىر ايماقتار, سونىڭ ىشىندە ەۋروپا ەلدەرى, رەسەي ءالى كۇنگە بۇل پروبلەمالاردى جابا توقىپ, ونىڭ اشىلۋىنان اينالىپ قاشىپ وتىر. سوندىقتان دا, ول ءبىزدى دە الاڭداتۋدا. مەنىڭ ويىمشا, الدىمىزداعى ەكى كۇندە وسى پروبلەمالار اشىق تالقىلانار دەگەن ۇمىتتەمىن, دەدى ع.شالاحمەتوۆ.
* * *
ودان ءارى جينالعان قوناقتار ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ەتنوستىق جانە ءدىني توزىمدىلىك جونىندەگى يۋنەسكو جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كافەدرالارىن ارالاپ كوردى. وسىدان كەيىن حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ بۇقارالىق دارىستەرى مەن شەبەرلىك سىنىپتارىن وتكىزۋ باستالدى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ حالىقارالىق مەديا-فورۋمى اياسىندا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى اۋديتورياسىندا بەلگىلى عالىم, ديپلومات, ەۇۋ يۋنەسكو كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ءادىل احمەتوۆ ستۋدەنتتەر مەن وزگە دە جيىلعان جۇرتشىلىققا «باتىس باق-تارىنداعى ءدىني تولەرانتتىلىقتى ناسيحاتتاۋ ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا بۇقارالىق ءدارىسىن وقىدى. ول ءوز ساباعىندا ەلىمىزدەگى ەتنوستىق توپتاردىڭ اۋىزبىرشىلىكتە عۇمىر كەشىپ جاتقاندىعىن ايتا كەلە, رەسپۋبليكامىزدىڭ ابىرويى جوعارى تۇرعاندىعىن تىلگە تيەك ەتتى. سونداي-اق, لەكتور بۇگىندە كوپ ەلدەردە ەتنوستار اراسىنا ىرىتكىنى قارۋمەن ەمەس, الاۋىزدىق ارقىلى سالىپ ەلدى بۇلدىرۋگە نيەتتەنەتىندەر بار ەكەنىن دە جوققا شىعارمادى. كەيبىر «ساۋەگەيلەردىڭ» جاڭساق تەوريا ايتىپ قويىپ, سوعان قاتىستى ءبىر شەتىن نارسە بوي كورسەتە قالسا, مىنە, ايتتىم عوي, وسىلاي بولدى دەپ شىعا كەلەتىندەرى بار. بۇل – دۇرىس ەمەس. ءبىزدىڭ ەلىمىز اۋىزبىرشىلىكتى سۇيەتىن ەل, دەپ ءبىر توقتادى ول.
وسىدان كەيىن ۇستاز بولاشاق جۋرناليستەرگە: «ەمشىنىڭ جاقسىسى – اۋرۋعا اۋرۋ قوسپاۋ» دەگەندەي, اقپاراتتى ءدال, شىنايى جەتكىزۋ ءجۋرناليستىڭ باستى ماقساتى بولۋى كەرەك. جۋرناليست شىندىقتى تەمىرقازىق ەتىپ ۇستاۋى قاجەت. سوندا عانا ونىڭ ابىرويى ارتا بەرەدى», دەگەن كەڭەسىن ايتتى.
كوپ وقۋ مەن كوپ ىزدەنۋدىڭ جاس بۋىن جۋرناليستەر مەن ستۋدەنتتەر ءۇشىن بەرەر پايداسى مولىنان ەكەنى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدا دا پروفەسسور ءوز ويىن ىركىپ قالمادى. ءبىزدىڭ قۇندىلىقتارىمىز تەرەڭدە. ابايدى تەرەڭ وقۋىمىز كەرەك. قازاقتىڭ ءاربىر ماقالىندا ءبىر زاڭ جاتىر. ماقال-ماتەلدەردى بويىنا سىڭىرگەن ۇرپاق جامان جولعا تۇسپەيدى. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى دەپ ايتىلاتىن ماقال-ماتەلدەر مەن ناقىل سوزدەردى زەردەگە ءتۇيىپ ۇيرەنگەننەن كىم-كىمنىڭ دە ۇتارى كوپ, دەدى ول.
پروفەسسور ءا.احمەتوۆتىڭ ءدارىسىن ۇلكەن ىقىلاسپەن تىڭداعان جۇرتشىلىق كەلەسى كەزەكتە مەديا-فورۋمنىڭ ارنايى قوناعى, سولتۇستىك كارولينا ۋنيۆەرسيتەتى (اقش) جۋرناليستيكا جانە بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا سالاسىنداعى فيلوسوفيا دوكتورى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى حەل فوستەردىڭ دارىسىنە دەن قويدى. دوكتور ءوز ساباعىنا ەتيكا مەن گۋمانيزمدى وزەك ەتىپ الىپتى. ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەتتەرى قاشاندا العاشقى ورىندا تۇرۋى كەرەك دەگەندى العا تارتتى ول. ناسىلشىلدىككە بايلانىستى كەمسىتۋشىلىكتەردە جۋرناليستەردىڭ وتە اباي بولۋى قاجەتتىگىن ايتقان عالىم, ىزگىلىكتى قالىپتاستىرعاندا عانا بارلىق جاقسىلىقتاردىڭ بولاتىندىعىنا سەنەتىنىن ءبىلدىردى. بىرەۋدىڭ ار-نامىسىنا تيۋ ۇلتارالىق ارازدىقتى تۋدىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن ەكەندىگىن دە جاسىرمادى. ناسىلشىلدىككە وراي تاريحتان ازداپ شولۋ جاساي كەلىپ, بۇل ماسەلەنىڭ قوعامدا وتە نازىك ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى.
سالادا كوپتەگەن شاكىرتتەر تاربيەلەگەن ح.فوستەر ءوزىنىڭ ءبىلىم ىزدەگەن جاستار مەن الەۋمەتتىك از قامتىلعان وتباسىنداعى بالارعا قولىنان كەلگەنىنشە كومەگىن ايامايتىندىعىن جەتكىزدى. مۇنىڭ دالەلى رەتىندە ول الماتىدا اتا-اناسىز قالعان قوس قىز – اقنۇر مەن اينۇرعا اكەلىك قامقورلىق جاساپ, ولاردىڭ جوعارى وقۋ ورنىنداعى وقۋ اقىسىن تولەپ مۇمكىندىگىنشە قولۇشىن بەرگەنىن دە ستۋدەنتتەرگە ايتا وتىردى. مەنىڭ بۇگىندە بالالارىم ۇلكەن ازامات. وسىدان كەيىن اتالعان قىزداردى مەن ءوز قىزدارىم دەپ ەسەپتەيمىن. ءوز بالالارىمنان ءبىر مىسقال دا كەم كورمەيمىن. ءۇمىتىمدى اقتاپ, ولار قازىر ءوز ەلدەرىندە ءبىلىم الىپ, جاقسى ازاماتشالار بولىپ ءوسىپ كەلەدى. مەن بۇعان وتە قاتتى قۋانامىن, دەدى ول. ۇستازدىڭ ويى ءبىلىم الامىن دەگەن جاسقا قاشاندا قولداۋ ءبىلدىرىلۋى كەرەك دەگەنگە سايدى. قوس لەكتوردىڭ ساباعى ستۋدەنتتەردىڭ تاقىرىپقا قاتىستى ءوز ويلارى مەن پىكىرلەرىن ورتاعا سالعان سۇراق-جاۋاپقا ۇلاستى.
ەلوردانىڭ تورىندەگى اتالعان ءبىلىم ورداسىنداعى بۇل جۇزدەسۋدىڭ, اسىرەسە, ستۋدەنتتەرگە بەرگەنى مول ەكەنىن ءدارىس سوڭىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ديحان قامزابەك ۇلى ۇلكەن ىقىلاسپەن ايتا كەلىپ, ءبىلىم ىزدەگەن جاسقا فورۋم اياسىنداعى وتكىزىلگەن شارا الداعى ۋاقىتتا دا ءوز جالعاسىن تابا بەرسە دەگەن نيەتىن جەتكىزدى.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جانە بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا سالاسىنداعى حالىقارالىق ساراپشىلار رەتىندە مەديا-فورۋم قوناقتارى دارىستەر مەن شەبەرلىك-سىنىپتارىن وتكىزدى. سونداي ءبىر شەبەرلىك ساباعىن «تەلەگراف» گازەتى مەن «بيزنەس-كلاسس» جۋرنالىنىڭ ءجۋرناليسى (لاتۆيا, ريگا قالاسى) ۆلاديمير رەشەتوۆ جۇرگىزىپ وتىردى. ءجۋرناليستىڭ بۇقارالىق ءدارىسى «لاتۆياداعى ريگا گەتتوسى مەن حولوكوست مۇراجايى: تاعزىم مەن تولەرانتتىلىق» دەپ اتالدى. قازاقستاندا 7 جىل تۇرعان ونىڭ قازاق تىلىنە دەگەن ىقىلاسى ەرەكشە, الايدا, وزگە ەلگە كەتۋگە ءماجبۇر بولعاندىقتان, بۇل ءتىلدى مەڭگەرە الماعانىنا وكىنىش تە بىلدىرە كەتتى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, ول وتباسىمەن 1982 جىلى لاتۆياعا كوشىپ بارىپ, سوندا تۇراقتاپ قالعان. ەۆرەي ايەلىنىڭ وتباسى سوعىس جىلدارى وسىندا تۇرىپتى, الايدا, فاشيست باسقىنشىلارى كەلە جاتىر دەگەن سوڭ, ەۆاكۋاتسيالانعان كورىنەدى. 400 جىل بويى نەمىستەرمەن قويان-قولتىق بىرگە تۇرىپ كەلگەن ءارى ولاردىڭ وركەنيەتتى حالىق ەكەنىنە يلانىپ قالعان كوپتەگەن ەۆرەيلەر لاتۆيادا قالىپ قويعان. سولاردىڭ بارلىعى دەرلىك قازا تاۋىپتى. نەمىس باسقىنشىلارى يەلىك ەتكەن جەرلەردىڭ بارلىعىندا ەۆرەي حالقىن قىرعىنعا ۇشىراتۋ ءۇشىن گەتتولار قۇرسا, سولاردىڭ ءبىرى ريگا گەتتوسى دەپ اتالعان. اتالعان گەتتو 1941 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە قۇرىلىپتى.
اراعا ءۇش كۇن سالىپ جەرگىلىكتى سيناگوگاعا قاشقىن ەۆرەيلەردى قاماپ, تىرىدەي ورتەگەنى ءمالىم. 17 ماۋسىم, 1940 جىلى مولوتوۆ-ريببەنتروپ پاكتىسى بويىنشا لاتۆيا جەرىنە كەڭەستىك تانكتەر باسا-كوكتەپ كىرەدى. سول كەزدەن باستاپ ۇلتتىق باسىلىمدار جابىلىپ, ۆاليۋتاسى كەڭەستىك رۋبلگە كوشكەن. شىعارماشىلىق زيالى قاۋىم وكىلدەرى تۇتقىندالىپ, قوعام كەڭەستىك جۇيەمەن قۇرىلا باستاعان. الايدا, نەمىس باسقىنشىلارى كەلەردىڭ الدىندا مىڭداعان ادامدار ۆاگوندارعا تيەلىپ, وندا دا اۋقاتتى وتباسىلاردى سىبىرگە نەمەسە قازاق دالاسىنا جەر اۋدارعان. نكۆد قاتارىندا ەۆرەيلەر از بولماپتى, قاتىگەزدىك جەرگىلىكتى حالىققا جاسالعاندىقتان, ولار مۇنى ەۆرەيلەردەن كورە باستاپتى. كەڭەستىك جۇيە كەتكەننەن كەيىن ەۆرەيلەرگە دەگەن جەككورۋشىلىك كۇشەيىپ, ولاردى جويۋ قولعا الىنعان. سوعىسقا دەيىن لاتۆيادا 90 مىڭ ەۆرەي ءومىر سۇرسە, ولاردىڭ 75 مىڭى اجال قۇشقانى تۋرالى مالىمەت بار. باتىس ەۋروپادان اكەلىنگەن ەۆرەيلەردىڭ بارلىعى دەرلىك ولتىرىلگەن. فاشيستىك باسقىنشىلار ارنايى كىتاپ شىعارىپ, بولشەۆيكتىك رەجىمنىڭ ارەكەتتەرىن اشكەرەلەگەن. سول كىتاپتا ەۆرەيلەرگە دەگەن جەككورۋشىلىك پىكىر قالىپتاستىراتىن ماتەريالدار كەڭىنەن بەرىلىپتى. سول دا وزىندىك سەبىن تيگىزگەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. مىنە, وسىنداي شەبەرلىك سىنىپتارىن وتكىزۋ سول كەلەڭسىزدىكتەردىڭ سەبەبىن تۇسىنۋگە, ونىڭ الدا قايتالانباۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوساتىن بولادى.
بۇدان كەيىن مەملەكەتتىك تەلەۆيزيا مەن راديو ءجۋرناليسى, جۇرگىزۋشى (بەلارۋس رەسپۋبليكاسى, مينسك قالاسى) ۆيكتوريا ۋربانوۆيچ ء«سوز ونەرى» شەبەرلىك سىنىبىن وتكىزدى. ول ءوز ەلىندە كوپتەگەن دجاز, كلاسسيكالىق مۋزىكا فەستيۆالدەرى وتكىزىلىپ جاتاتىنىن, ال جاقىندا «ليستوپاد» كينوفەستيۆالىنىڭ وتكەنىن دە تىلگە تيەك ەتە كەتتى. بۇل شارالاردىڭ بارلىعى دا تەلە-جاڭالىقتارى مەن باعدارلامالارىندا جان-جاقتى كورسەتىلىپتى. وسى رەتتە ۆ.ۋربانوۆيچ سۇحباتتى قالاي ۇيىمداستىرۋعا بولاتىنى جايلى تاجىريبەلەرىمەن دە بولىسە كەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەز كەلگەن كەزدەسۋگە بارعاندا, ەڭ الدىمەن, بايقاعىشتىق قاسيەت قاجەت ەكەن. ماسەلەن, سۇحبات بەرۋشىنىڭ ساعاتىنا كوز سالىپ-اق ونىڭ نەمەن اينالىساتىنىن بايقاۋعا بولادى. اڭگىمەنى سودان باستاپ, دامىتىپ الىپ كەتۋگە دە بولادى, دەيدى تەلەجۇرگىزۋشى. جانە دە سۇراقتاردى توتەسىنەن قويماي, ءسوزدىڭ ارا-اراسىندا ۇتىمدى پايدالانعان ءجون. سوندا عانا الگى سۇحبات بەرۋشى اشىلا تۇسەدى. وندا دا اڭگىمەنى سۇحبات بەرۋشىگە جاعاتىن جايتتاردان باستاعان دۇرىس. سۇحبات بەرۋشى ادامنىڭ كوڭىل كۇيى جوق بولسا, وندا ونىڭ ىڭعايىندا كەتۋ قاجەت نەمەسە ىڭعايىن تابۋ ءۇشىن باسقا دا امالداردى قاراستىرۋىنا تۋرا كەلەدى. ارينە, مۇنىڭ بارلىعى ءجۋرناليستىڭ شەبەرلىگىنە بايلانىستى. اسىرەسە, جۋرناليست ادامنىڭ جەكە ومىرىنە سۇعىنا بەرگەندى ۇناتپايتىندىعى دا بەلگىلى جايت, دەدى ول. قويىلعان سۇراقتاردىڭ كوپتىگىنە وراي ول ءتىپتى جەلىلەر ارقىلى سولارعا جاۋاپ بەرۋگە دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى.
* * *
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ باستاماسىمەن, سونداي-اق, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان «اڭسار-2013» ادەبي بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازدارىن سالتاناتتى ماراپاتتاۋ ءراسىمى ءوتتى.
«بايقاۋ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تاراپىنان قازاق ادەبيەتى مەن قازاقستاندىق ادەبيەتتى, پۋبليتسيستيكا مەن جۋرناليستيكانى دامىتۋ, ءسوز ونەرىن بيىك ونەر رەتىندە قادىرلەپ, جاستايىنان جازۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن جاستاردى قولداۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلدى. ءار زاماندا دا جاستار ارقىلى ونەردىڭ ءورىسى كەڭەيىپ وتىرادى. ونەرلى جاستارعا تەك قانا ساتتىلىك تىلەيمىز», دەگەن ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى تاحير بالىقباەۆ ماراپاتتاۋ ءراسىمىن اشىپ بەردى. بايقاۋ بارىسىندا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ ساحنا تورىنەن جاستارعا جالىندى ءسوزىن ارنادى. ەلىمىز دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن, جاستار مىقتى بولۋى كەرەك. جاستاردىڭ شىعارماشىلىعى, ويلاۋ قابىلەتى ءوسۋى كەرەك. بۇل تۇرعىدا الدىڭعى بۋىن اعالار بيىككە تالپىنعان جاس دارىندارعا قولداۋ كورسەتەدى, دەدى ول.
بايقاۋعا 14 جاستان باستاپ 30 جاسقا دەيىنگى جۋرناليستيكا, پوەزيا جانە پروزامەن اينالىساتىن جاستار قاتىسقان. قازىلار القاسىنىڭ قاراۋىنا بارلىعى 200-دەن اسا شىعارما ۇسىنىلىپتى. ماراپاتتاۋ ءراسىمى بارىسىندا قازىلار القاسىنا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ يۋنەسكو كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, قحا جانىنداعى جۋرناليستەر كلۋبىنىڭ باسشىسى عادىلبەك شالاحمەتوۆ توراعالىق ەتكەنى بەلگىلى بولدى. سونداي-اق, قازىلار القاسىنىڭ قۇرامىندا حالىقارالىق دوستىق اكادەمياسىنىڭ رەكتورى مەرۋەرت جاپپاروۆا, ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى قايرات ساق, ماحامبەتتانۋشى عالىم, اقىن وڭايگۇل تۇرجان جانە بەلگىلى تەلەجۇرگىزۋشى گۇلناز الىمگەرەي بار. جاس تالاپتاردىڭ ەڭبەگىن ىرىكتەۋ بارىسىندا ماتەريالداردىڭ وزەكتىلىگى مەن قوعامدىق ماڭىزدىلىعى, وزىندىك ستيلمەن ايقىن دا مانەرلى جازىلۋى, دايەكتەردىڭ شىنايىلىعى, وقيعالاردىڭ بىرەگەيلىگى, جانرلىق بەلگىلەرىنە سايكەستىگى سىندى نىشاندارعا باسا نازار اۋدارىلعان.
«اڭسار-2013» ادەبي بايقاۋىندا «2013 جىلدىڭ ەڭ ۇزدىك جاس ءتىلشىسى», «2013 جىلدىڭ ەڭ ۇزدىك جاس اقىنى», «2013 جىلدىڭ ەڭ ۇزدىك جاس قالامگەرى» اتالىمدارى بويىنشا جەڭىمپازدار باعالى سىيلىقتارمەن, ديپلومدارمەن ماراپاتتالدى. بۇل جەردە اتاپ وتەر جايت – ۇزدىكتەردىڭ قاتارىنان كورىنگەن جاستاردىڭ بارلىعى دا ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى قالالارداعى جوعارى وقۋ وردالارىندا وقيتىن ستۋدەنت جاستار. سونىمەن, تارازدىق گۇلجاينار سەيىتجانوۆا جىلدىڭ ەڭ ۇزدىك جاس قالامگەرى اتانسا, جىلدىڭ ەڭ ۇزدىك جاس ءتىلشىسى مارتەبەسى استانالىق نازىم كەنجەباەۆاعا, ال جىلدىڭ ەڭ جاس اقىنى مارتەبەسى تالدىقورعاندىق سىرىم ابىلگە بۇيىردى.
شىعارماشىلىق بايقاۋدىڭ ناتيجەسى بويىنشا بايقاۋ قاتىسۋشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرى جيناققا ەنگىزىلمەك.
جاقسىباي سامرات,
اسقار تۇراپباي ۇلى,
ءابدىراحمان قىدىربەك,
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».