«كۇز اسپانى كۇڭگىرت, ب ۇلىڭعىر. اۋادا دىمقىل سىز بار. تاڭ سالقىنى قازىر كۇزدىڭ سۋىق جەلىنە اينالعان. ماڭايدا قىزارىپ سولعان قۋرايلار كوپ كورىنەدى. بۇرىنەن ايىرىلعان توبىلعى دا قۋقىل رەڭدى. ۇزارىپ سارعايعان سەلەۋ مەن بوزعىل كودە, جۋسان – ءبارى دە جەل لەبىنەن قالتىرايدى. باس شۇلعىپ, ەلبەك قاعادى. قارا جەل قۋعان قاڭباق تا ەرىلىنىڭ كەڭ جازىعىندا كوپ بۇلاڭداپ, تىنىمسىز كەزىپ, جوسىپ وتەدى. تاڭ جاڭادا اتقان. سالقىن ءتۇننىڭ قالىڭ شىعى جۇرگىنشىلەردىڭ اتتارىنىڭ تۇياعىن جىلتىراتىپ, شاشاسىنا شەيىن سۋلاندىرعان».
مۇحتار اۋەزوۆ, «اباي جولى»
ساعىنىش ماۋسىمى
قۇستار قايتىپ بارادى. قوڭىر كۇزدە قوڭىر انگە سالىپ ۇشىپ بارادى. ءبىز توبەمىزدەن قۇستار كوشكەندە قول بۇلعايمىز. قيمايمىز. قۇس-ءومىردىڭ ەركىندىگىنە مۇڭايا قىزىعامىز. سوندا بۇل ومىردە شاراسىز ادام عانا ما دەيسىڭ. سۇپ-سۇر تىرشىلىكتە سوپايىپ ءوزىمىز قالامىز. جانە جالعىزدىق. سوندا ىشىڭدە ءبىر قۋىس پايدا بولعانداي سۇمدىق قۇلازيسىڭ. وتكەن-كەتكەندى ءبىر ويلاپ, جىپ-جىلى ساتتەردى مەزەت ەسكە ءتۇسىرىپ, ءبىرتۇرلى ساعىناسىڭ. كەۋدەڭدى ۇنەمى ءبىر ساعىنىش كەرنەيدى دە تۇرادى. كىمدى, نەنى – ءوزىڭ تۇسىنبەيسىڭ. بار بىلەتىنىڭ – قۇستار قايتىپ بارادى.
قاراشادا الىستان ۇشىپ جەتەتىن سامىرقۇس دەگەن قۇس بار ەكەن. بىراق, ءبىر قىزىعى, ءبىز كۇرەڭ كۇزدە جۇبانىش بولىپ كەلگەن سامىرقۇسقا قۋانبايمىز. قايتقان قۇستاردىڭ سىزىلتىپ سالعان مۇڭدى ءانى ءالى دە الىستان تالىقسىپ ەستىلەتىن سياقتى. ەستىلىپ قانا قويماي, ىشتەگى مومىن-شەردى ءبىر تولقىتىپ, ءوزىڭدى توماعا-تۇيىق كۇيگە تۇسىرەدى. اينالاڭدى ساعىنىش كەزىپ جۇرگەندەي ءار بۇرىشتان سارى مىسىق سىعالايدى دا تۇرادى.
كەيدە قۇستار بارار جاعىنا ءبىزدىڭ ىڭكار كوڭىلىمىز بەن بويداعى بار جىلى سەزىمدەردى قوسا الىپ ۇشاتىن سياقتى. ايتپەسە نەگە كۇزدە جەر-دۇنيەنى كوڭىلسىزدىك بيلەيدى؟ نەگە ادامدار سەبەپسىز مۇڭايادى؟ ال كەۋدەڭدى ۇستاساڭ, ساپ-سارى ساعىنىشتان باسقا ەشتەڭە جوق. ەندى تەك ساعىنامىز. كىمدى, نەنى – تاعى بىلمەيمىز. ايتەۋ, ساعىنامىز. كۇز كەلدى. ساعىنىش ماۋسىمى باستالدى.
كۇزگى رومانس
جاز ءومىرىن,
ءماز ءومىرىن قىسقارتىپ,
بارا جاتىر,
بارا جاتىر قۇس قايتىپ...
جىلدىڭ ءدال وسى مەزگىلىندە قازاق دالاسىن تەربەتە اۋەلەيتىن ءھام قايتقان قۇستارعا قوش ايتىساتىن ءبىر ءان بار. ول – قوس تالانتتىڭ دارىنىنان تۋعان «قۇستار قايتىپ بارادى» ءانى. ءار كۇز سايىن ءبىز وسى انمەن كوكتەمىنە اسىققان قۇستاردى شىعارىپ سالامىز. بۇل – كۇزدىڭ ءانى. بۇل – ءبىزدىڭ ءان.
«قۇستار قايتىپ بارادىنى» تىڭداپ وتىرىپ, بويىڭدا تۇسىنىكسىز ءبىر قيماستىق پايدا بولادى. كىمدى, نەنى؟ ءبىر قاراعاندا, ۇشقان قۇستاردى قيماي تۇرعانداي كورىنەسىڭ. ال ىشتەي كەۋدەڭدى وتكەنگە, جىپ-جىلى ەستەلىكتەرگە ءھام «ۇمىتىلعان» جاقسى ادامدارعا دەگەن ساعىنىش كەرنەپ تۇرادى. ءومىردىڭ وتكىنشى ەكەنىن ەندى ءبىر ويلاعاندا ءاننىڭ قايىرماسىنا تەرەڭ كۇرسىنە قوسىلاسىڭ. قايتقان قۇستارعا قاراپ, ادامنىڭ شاراسىزدىعىن امالسىز مويىندايسىڭ. «قوس قانات قۇسقا بىتكەن ماعان بىتسە» دەگەن ءان دە وسىنداي كۇزگى كوڭىل كۇيدە تۋسا كەرەك.
«قۇستار قايتىپ بارادى» – ءبىزدىڭ قوشتاسۋ ءانىمىز. ارمان ءانىمىز. ۇشقان قۇستارعا «جاقسى كۇندەرىمدى قايتىپ الا كەل» دەگەن ۇمىتكە تولى سالەم ءانىمىز.
مەزگىل اۋەنىنە اينالعان قۇستار ءانىنىڭ تاريحىن تۋعان مەكەنگە تاعى دا كۇز كەلگەنىن ەسكەرىپ, ايتا كەتۋدى ءجون كوردىك.
1965 جىلى – ول كەزدە «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى» دەگەن اتاعى بار, سازگەر نۇرعيسا تىلەنديەۆ «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا مۋزىكالىق باعدارلامالاردىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ەدى. بىردە كوڭىلسىز كۇيمەن 28 پانفيلوۆشىلار ساياباعىنا بارىپتى. سوندا كوزىنە ۇشىپ ءجۇرىپ, اعاشقا كەلىپ قونعان تىرنا تۇسەدى. جاڭا قونعان تىرناعا اعاشتا وتىرعان باسقا قۇستار, اسىرەسە قارعالار تىنىشتىق بەرمەپتى. قايتا-قايتا شوقىپ, مازاسىن الادى. قۇستاردىڭ بۇل ارەكەتىنەن كوڭىلى بۇزىلعان ۇلى سازگەر: «ادام مەن قۇستىڭ ءومىرى قانداي ۇقساس» دەگەن ويعا كەلەدى. «جەر بەتىندە ادام بالاسى ءبىر-بىرىنە سۇستانا قاراپ, قىزىل سوزگە جول بەرىپ, ءبىر-ءبىرىن كورە الماي, قۋدالاپ جاتادى. بۇل جامان عادەت قۇستاردىڭ دا ومىرىندە بار ەكەن-اۋ. تىرنانى قارعالار وتىرعىزباي قويدى. مەن بولسام, كوزىمە جاس الىپ, ۇيگە قاراي بەتتەدىم», دەپ كەلگەن بويدا جارى داريعا تىلەندىكەلىنىنە ايتىپ بەرەدى. وسىلايشا, ساياباقتاعى وقيعادان قاتتى اسەرلەنگەن نۇرعيسا تىلەنديەۆ «قۇستار قايتىپ بارادى» ءانىن جازعان ەكەن.
كەيىن تۇمانباي مولداعاليەۆكە جاڭا ءاننىڭ شىعۋىنا ىقپال ەتكەن كوڭىلسىز كورىنىستى بايانداپ, جۇرەگىندە سىز قالدىرعانىن ايتىپتى. كوپ وتپەي-اق تۇماعاڭ بۇل تەبىرەنىستى ولەڭگە اينالدىرىپ, «قۇستار قايتىپ بارادى» ءانى قازاق اسپانىندا قالىقتاي جونەلدى. تالانتتار ۇندەستىگى دەگەن وسى شىعار, ءسىرا.
قوس جۇلدىز – نۇرعيسا تىلەنديەۆ پەن تۇمانباي مولداعاليەۆ قۇستارمەن قوشتاسۋ انىنەن سوڭ اراعا بىرنەشە جىل سالىپ, «قايتقان قۇستاردى قايتا ۇشىرىپ اكەلەيىك» دەپ ءبىر جاقسى ءاننىڭ مۋزىكاسى مەن ءسوزىن جازىپتى دەيدى. ەل اۋزىندا ايتىلىپ جۇرگەن بۇل اڭگىمەنىڭ ءمان-جايىن الىس-جاقىنعا سۇراۋ سالىپ, بىلە المادىق. بىراق, «قۇستار قايتىپ بارادىنىڭ» جالعاسى ىسپەتتى سانالاتىن كەزەكتى تۋىندى قۇس قاناتىنا قوندىرىپ كوكتەمدى دە الا كەلىپتى.
«قۇس قايتىپ ورالدى الماتىما» – كوكتەمدى, جىلىلىقتى, جاقسىلىقتى كۇتكەن بارشا جۇرتتىڭ جۇدەگەن كوڭىلىن ءبىر سەرپىپ تاستاعان ءان بولدى. الماتىعا ورالعان قۇستار باقىتتى انگە سالىپ, بار قالانى شاتتىققا بولەدى. ءاندى ەستىگەن ەل قۇستاردىڭ قاناتىمەن سول ءبىر جاقسى كۇندەر قايتىپ كەلگەندەي قۋاندى. كۇزدە كەتكەن ارمان ءان قايتا ورالدى دەپ جۇباندى.
كەلەدى اسپاندا قۇستار قايتىپ,
ساعىنىش ارمانىن
ءان عىپ ايتىپ.
الاتاۋ, قابىلدا,
وراشى ساعىمعا,
باقىت دەپ ماعان كەلگەن, – دەپ اقباس تاۋلارعا جۇرەكجاردى تىلەگىن ايتتى.
تاعدىرى بايلانعان بۇل اندەرمەن قوس اۆتور كۇزدەن وتسەڭ, كوكتەم, قۇلازۋدان سوڭ قۋانۋ, ساعىنۋدان سوڭ قاۋىشۋ, ساتسىزدىكتەن سوڭ كۇتپەگەن جاقسىلىقتار قارسى الاتىنىن جەتكىزگىسى كەلگەندەي. ادامدار ءاۋ باستان جاقسىلىققا سەنىپ ۇيرەنگەن عوي. ارقاشان ءبىر باقىتقا ۇمىتتەنىپ جۇرەدى. ءار جاننىڭ جۇرەگىندە ءبىر ۇلى ساعىنىش بار. بالكي, ادامنىڭ كەي-كەيدەگى ماعىناسىز عۇمىرىن ۇزارتاتىن دا وسى ءۇمىت پەن ساعىنىش شىعار. كىم ءبىلىپتى؟..
كۇزگى يديلليا
كۇز – اقىنداردىڭ مەزگىلى. كۇز – جاقسى ولەڭدەردىڭ مەزگىلى. ليريكالىق ولەڭدەر, تەك كۇزدە عانا تۋاتىن سەكىلدى. اقىن جانىن تەك كۇز عانا ۇعاتىن سەكىلدى. ال شىعارماشىلىق ادامدارى جاز بەن قىس, كوكتەمگە جىلى جىميىپ, كۇزگە عانا سىر اشاتىن سەكىلدى. ءبىز ءبارىمىز كۇزدى جاقسى كورەمىز. مەيلى, مۇڭايتسا دا, جىلاتسا دا جەك كورە المايمىز. ال كۇزگى كوڭىل كۇيدى اقىندارشا جىرلاۋ قولدان كەلمەيدى – بۇل دا ونەرسىزدىكتەن. تەك ىشتەي ءھام ءۇنسىز قوڭىر كۇيگە سالىنىپ, قوڭىر ءاندى ىڭىلداعانداي بولامىز. جاپىراق كومگەن ىزدەردى تامسانا باسىپ ءجۇرىپ وتەمىز: جاپىراعى تونالعان تال-قايىڭعا كوڭىل ايتپايمىز. ال اقىندار كۇزگە ادال. ۇعىنىسادى. شۇيىركەلەسەدى. سىرلاسادى. ءتىپتى, كەيدە قوسىلا ءان دە ايتادى. سول ءۇشىن دە كۇزدىڭ اقىن دوسى كوپ.
بۇگىنگىدەي كۇزدىڭ ءبىر ميزامشۋاق كۇنىندە بىرنەشە اقىن ولەڭدەرىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز. ويتكەنى كۇز – ولەڭ وقيتىن ماۋسىم عوي. قۇلازىعان كوڭىلگە مەدەۋ بولسىن, جاۋراعان جانىڭىزدى جىلىتسىن. ءھام بۇل جىرلاردى قوڭىر كۇزدىڭ سالەمى دەپ ءبىلىڭىز.
كەلىپ تۇرمىن ءوزىم وسكەن شاعىلعا,
قوڭىر كۇز بار جانىمدا.
بۇل عالامدا مەنى ۇعاتىن – كۇز عانا,
شەشەم بار-تىن, جاتىر انە, ول قابىردا.
قوڭىر كۇزىم ۇندەمەيدى قۋ ماڭداي,
ءوڭىر دەي مە بۇل قانداي.
مىناۋ جارىق دۇنيەدە ول داعى
دوسى جوعىن ەندى ءبىلىپ تۇرعانداي.
«ول داعى ءدال مەندەي بولعان سورلى ەكەن».
نەگە سۋىق كەشەگى جاز, كەڭ مەكەن؟
ءومىر – وتە كوڭىلسىز توي.
جوق, الدە
وسى تويدان كەتىپ قالعان ءجون بە ەكەن؟
قيماسام دا قياناتقا, زالالعا ەش,
قوڭىر كۇزىم, ايتسام با ەكەن ساعان قوش.
سوسىن قاشان دوس تاباسىڭ, جازعان-اۋ,
ساتپايتىن دوس, ادال دوس!
ءدوڭايبات بۇلت, ءدوڭ اسقان جول, دوكىر ءدۇز,
ءۇنسىز ويدا وتىرمىز.
...يىعىما باسىن ءۇنسىز سۇيەيدى
جەتىم كۇز.
ەسەنعالي راۋشانوۆ
* * *
بەتەگەلى بەل جۇدەپ وكتەم كۇز كەپ,
قۇستار قايتىپ بارادى كوكتەمدى ىزدەپ.
جاپىراقتار-جۇرەكتەر سىبىرلايدى:
«ساعىنىشتان سارعايىپ كەتكەنبىز» – دەپ.
بوگەت بولماي قۇستارعا تاس ماتاۋلار,
كوككە قاراپ كىسىنەپ, قاسقا ات اۋنار.
بيىكتىكتىڭ قىزىعىن كورمەگەسىن,
الاسارىپ قالعانداي تاسپا تاۋلار.
تابيعاتتىڭ تەپەرىش, تەپكىسى كوپ,
قاسقا دالا, قايتەسىڭ كوپ كىسىنەپ!
...ەبەلەكتەر ەلبەڭدەپ جۇگىرەدى
قۇسپەن بىرگە ۇشىپ-اق كەتكىسى كەپ.
ەستىلگەندە مۇڭدى اۋەن تۇزدەن – زارىق,
كۇزدەن كۇدەر مەن دە ءبىر ۇزگەن عارىپ.
ەكى قولدى شاراسىز جايىپ كورىپ,
قۇس سوڭىندا بارامىز بىزدەر قالىپ.
سايلار قىزعىلت,
قىر كۇرەڭ – كۇز جەلى وپكەن,
تۋعان جەردە بولعان كۇي بىزدە دە وتكەن.
...قۇمىر-عۇمىر قۇستاردا نە ارمان بار,
تىرىسىندە كوكتەمىن ىزدەپ وتكەن؟!
سۆەتقالي نۇرجانوۆ
* * *
تارىلىپ كوكتىڭ كوڭىلى بىردەن,
تارقادى جەردىڭ ماستىعى.
كورىنبەيتۇعىن ءومىرى گۇلدەن
قالانىڭ قايتتى جاس كۇنى.
«وسىلاي!» – دەپ جەل وسقىلاپ بەردى,
«ايىرىلدىڭ, – دەدى, – جازىڭنان!»
قالقيعان قالا توستى داپتەردى
مۇڭدى ولەڭ ىلعي جازىلعان...
ساعىنىش ءوتىپ, ساباعىن قيدى,
جاپىراقتاردىڭ جانى ۇشىپ.
كۇلەم دەپ...
اسپان قاباعىن ءتۇيدى,
«كۇز!» – دەدى سوسىن تانىسىپ.
اڭساي ءبىر كۇتكەن اسىلىم – قوناق,
ارمانعا قاراي كەلىڭىز.
جاۋراتساڭ داعى جاسىلىم توناپ,
جەك كورۋ قايدا-ا-ا...
سەنى, كۇز...
گۇلنار سالىقباي
* * *
...بوياۋى از مەزگىل –
كوپ نارسە بىلەتىن سەكىلدى:
قاي قۇستىڭ – قاي جاققا قونارىن,
قاي باقتى – قانداي جەل تونارىن,
قاي بۇلتتىڭ – جاڭبىر بوپ
جاۋارىن,
قاي سۇراق – الارىن جاۋابىن,
قاي جارىق – ۇزاقتاۋ جانارىن,
قاي ارىق – قاي كولگە تامارىن,
قاي تەڭىز – قاي كۇنى شەگىنەن شىعارىن,
قاي جۇلدىز – قاي ءتۇنى كوگىنەن
قۇلارىن,
قاي مۇڭنىڭ – قانشاعا جەتەرىن,
قاي شاتتىق – وتەرىن, كەتەرىن,
قاي ارمان – قاي كۇنى ورىندالارىن,
قاي سۇمنىڭ – ولگەنشە جولىن
باعارىن,
قاي ءسوزدىڭ – قانشالىق بەكەمىن,
قاي ولەڭ – عاسىرلىق ەكەنىن...
تۇنەرىپ بىرەسە,
بىرەسە كۇلەدى كۇن – نەسىن؟
بۇل – كۇز عوي:
بىلگەسىن...
جاننا ەلەۋسىز
توپتامانى دايىنداعان مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan