بۇگىندە بۇكىل ادامزاتتى تولعاندىرىپ, الەمدى دۇرلىكتىرگەن پاندەميا ءومىرىمىزدى وزگەرتىپ جىبەردى. ءتىپتى كوپتەگەن دامىعان, الدىڭعى قاتارداعى مەملەكەتتەر ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك داعدارىسقا ىلىكتى. سونىڭ سالدارىنان ەل-جۇرت ءالى دە قالىپتى تىرشىلىك اۋانىندا ءومىر سۇرە الماي كەلەدى. قاۋىپ ازداپ بولسا دا سەيىلگەنىمەن, حالىقتا قورقىنىش, ۇرەي باسىم. ويتكەنى ەۋروپا مەن امەريكا قۇرلىعىندا ىندەتتىڭ ەكىنشى تولقىنى كۇن ساناپ مىڭداعان ادامدى اۋرۋعا شالدىقتىرىپ, كوپتەگەن جان كوز جۇمۋدا.
كۇن سايىن تەلەديدار مەن باسپالار ۆيرۋستىڭ ەكىنشى تولقىنى قايتا باس كوتەرۋى مۇمكىن ەكەنىن, ەلىمىزدىڭ تاجال قۇرساۋىنا ىلىككەن ناۋقاستار سانى جايلى مالىمەت تاراتىپ, كوروناۆيرۋستان ساقتانۋ جولدارى جايلى ۇزبەي حاباردار ەتىپ كەلەدى.
ءيا, بۇل اۋىر ىندەت الەمگە, بارشا ادامزاتقا اپات بولىپ وتىرعانى ءمالىم. ارينە, بۇل ادەيى ساياساتپەن جاسالىپ وتىر ما, باسقاشا جاعداي ورىن الدى ما, ءارتۇرلى پىكىر ايتىلادى. دەگەنمەن, ءدال قازىر قازاق ەلىنە وسىنداي كۇن تۋعاننان كەيىن مەملەكەت مۇمكىندىگىنشە حالىققا قولداۋ كورسەتىپ وتىر. ەگەر ءبىز توزىمدىلىك تانىتىپ, كوكتەم-جاز ايلارىندا قاتاڭ كارانتين رەجىمىن ءارى قاراي سوزعاندا, سوڭعى كەزدەگىدەي كوروناۆيرۋس جۇقتىرعان ادامداردىڭ سانى ازىراق بولارى ءسوزسىز ەدى. اتتەڭ...
اقپارات قۇرالدارىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, بۇل ىندەت باستالعالى بەرى الەمدە 34 ملن-نان استام ادام كوروناۆيرۋس جۇقتىرعان. اقش, ءۇندىستان جانە برازيليا حالقى كوروناۆيرۋسقا كوپ شالدىققان. رەسەيدە سوڭعى تاۋلىكتەردە 9 859 ادامنىڭ كوروناۆيرۋس جۇقتىرعانى بەلگىلى بولدى. پاندەميا باستالعالى بەرى وندا 1 204 502 ادام ىندەتكە شالدىعىپ, 21 251 ادام قايتىس بولىپتى.
بۇگىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ماماندارى حالىقتى ساقتىق شارالارىن ساقتاۋعا شاقىرۋدا. سونىمەن بىرگە ءار وبلىستا جاڭا ينفەكتسيالىق اۋرۋحانالار بوي كوتەرىپ, قاجەتتى ءدارى-دارمەكتەرمەن, تىنىستاندىراتىن اپپاراتتارمەن, كەرەكتى قورعانۋ قۇرالدارىمەن, اۆتوماشينالارمەن قامتىلۋدا. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى اراسىندا COVID-19-دان قورعانۋ, اۋرۋ بەلگىلەرى, ەمدەۋ جولدارى جايلى ارنايى سەمينارلار, كونفەرەنتسيالار وتكىزىلۋدە. مۇنىڭ بارلىعى ەل-جۇرتتى قاۋىپتى اۋرۋدان قورعاپ قالۋ, ءولىم-ءجىتىمدى ازايتۋ باعىتىندا جاسالىپ جاتقان يگىلىكتى شارالار. وسىعان وراي ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ايماعىندا كارانتيندىك شەكتەۋلەر قويىلىپ, ەپيدەميالىق احۋالدىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى ءبازبىر ايماقتاردا باس سانيتارلىق دارىگەردىڭ نۇسقاۋىمەن كارانتيندىك شارالار كۇشەيتىلۋدە. بۇل, بىرىنشىدەن, حالىق اراسىندا ينفەكتسيانىڭ كەڭ تارالىپ كەتپەۋىنە توسقاۋىل بولسا, ەكىنشىدەن, «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرماۋدىڭ جولىن ىزدەۋ» كەرەك ەكەنىن ەسكەرتەدى.
قازىرگى تاڭدا مەملەكەتىمىز ءوز تاراپىنان حالىققا بارلىق جاعدايدى جاساپ وتىر. ماسەلەن, اقش-تا, ەۋروپادا ىندەت العاش باستالعاندا حالىق نەگە كوپتەپ اۋىرىپ, قايتىس بولدى؟ سەبەبى ولاردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تەك اقىلى بولعان-دى. ال ءبىزدىڭ مەملەكەتتە وسى ىندەتكە شالدىققان ءاربىر قازاقستاندىققا تەگىن مەديتسينالىق كومەك جاسالىپ جاتىر. ودان باسقا جۇمىسسىز قالعان ميلليونداعان ازاماتتارعا مەملەكەت ەكى مارتە 42 500 تەڭگەدەن ماتەريالدىق كومەك كورسەتتى.
مەملەكەتتىك كوميسسيا تاراپىنان قويىلىپ وتىرعان تالاپتارعا ساي سابىرلىق, توزىمدىلىك تانىتىپ, الەۋمەتتىك ارا قاشىقتىقتى ساقتاپ, قوعامدىق ورىنداردا بەتپەردە تاعىپ جۇرگەنىمىز دۇرىس. توي جاساۋ, بەتاشارعا جانە باسقا ادامدار كوپ جينالاتىن جيىنداردى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىن ازىرشە توقتاتا تۇرعان ءجون. بۇل – ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس, بۇگىنگىنىڭ باستى تالابى. ساقتانساڭ – ساۋ بولاسىڭ.
وكىنىشكە قاراي, ەپيدەميانىڭ ادام ومىرىنە, دەنساۋلىعىنا قاۋىپتىلىگىن تولىق سەزىنبەي, كارانتيندىك تالاپتاردى ورىنداماي, وعان سەلقوس, بەيجاي قاراپ, ەنجارلىق تانىتىپ جۇرگەندەر كوپشىلىك اراسىندا جوق ەمەس. ولار وزدەرىنىڭ دەنساۋلىعىنا عانا قاۋىپ توندىرمەي, وتباسىنا, ەڭبەك ەتەتىن ۇجىمىنداعى قىزمەتكەرلەرگە, ءتىپتى جاقىن ۇشىراسقان كىسىلەرگە, جاقىندارىنا بۇل قاۋىپتى اۋرۋدى جۇقتىرۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ۇعىنا الماي ءجۇر. ولاردى جاۋاپكەرشىلىگى تومەن, وي-ءورىسى تاياز ادام دەۋ كەرەك. كەيدە كوپشىلىك ورىندا بەتپەردە كيمەي جۇرگەن ادام كەزدەسكەندە, «نەگە كارانتيندىك تالاپتى ورىنداماي ماسكاسىز ءجۇرسىز؟» دەسەڭ, «سول ماسكا ينفەكتسيادان ساقتايدى دەپ ويلايسىز با؟» دەپ دۇرسە قويادى. وعان نە دەيسىز؟..
بازبىرەۋلەر ەلىمىزدە قاۋىپتى كەسەلدىڭ تارالۋ قارقىنى باسەڭدەگەنىن العا تارتادى. الايدا دارىگەرلەر احۋال تۇراقتى بولعانىمەن, ءبىر ساتكە دە بوساڭسۋعا بولمايتىنىن ايتادى. سەبەبى ىندەتتىڭ ىلمەگىنە ىلىككەندەر كەز كەلگەن ۋاقىتتا كۇرت كوبەيىپ كەتۋى مۇمكىن. مىسالى, قاتار جاتقان رەسەيدىڭ قازىرگى ەپيدەميالىق احۋالىن كەلتىرۋگە بولادى. وندا كۇن سايىن بىرنەشە مىڭداعان ادام ىندەتكە شالدىعىپ, ودان كوز جۇمعاندار سانى ءوسىپ بارادى. ەرىكسىز قازاقتىڭ «جاۋ جوق دەمە – جار استىندا» دەگەن قاناتتى ءسوزى ەسكە تۇسەدى.
2020 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىندا الماتىعا جۇمىس ساپارى بارىسىندا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ەڭ الدىمەن قالالىق كلينيكالىق جۇقپالى اۋرۋلار اۋرۋحاناسىنىڭ جاڭا فيليالىنا بارىپ, 500 ادامعا ستاتسيونارلىق مەديتسينالىق جاردەم بەرۋگە ارنالعان جانە زاماناۋي قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالعان پالاتالاردى ارالاپ كوردى. مەملەكەت باسشىسى كوروناۆيرۋستىڭ ىقتيمال جاڭا تولقىنىنا دايىن بولۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسى رەتتە ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن بارلىق رەسۋرستى جۇمىلدىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
«قازىر بۇكىل الەمدەگى جاعداي كۇردەلى. ەۋروپا مەن امەريكادا كوروناۆيرۋستىڭ ەكىنشى تولقىنى ءوتىپ جاتىر. وسىنداي جاعدايدا ءبىز قىراعىلىق تانىتىپ, دايىن بولۋىمىز قاجەت», دەدى ق.توقاەۆ.
ول ۇكىمەت پاندەميانىڭ ءبىرىنشى تولقىنىنان جاقسى ساباق العانىن, بۇل تاجىريبەنىڭ پايداسى بولعانىن اتاپ ءوتتى.
«ارينە, قيىن بولدى, قاتەلىكتەر جىبەرىلدى, سونىڭ ىشىندە, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى تاراپىنان دا اعاتتىقتار كەتتى. بۇل قاتەلىكتەردى جۇمىس بارىسىندا جوندەۋگە تۋرا كەلدى. دەگەنمەن, كەز كەلگەن تاجىريبەنىڭ, ءتىپتى اۋىر بولسا دا, پايداسى بار. سوندىقتان ەكىنشى تولقىنعا دايىن بولايىق. سودان كەيىن بۇكىل دۇنيە جۇزىمەن, حالىقارالىق قوعامداستىقپەن بىرگە بارلىق قيىندىقتى لايىقتى تۇردە ەڭسەرۋگە ءتيىسپىز», دەدى پرەزيدەنت.
الەمدى دۇرلىكتىرىپ, ادامزاتقا تاجال سەپكەن ىندەتتەن قالاي قورعانۋ كەرەك؟ بۇل جايلى از ايتىلىپ جاتقان جوق. ءبىز دە سول بەلگىلى شارالارعا قايتا دەن قويايىق: «قاي جەردە (كوپشىلىك شوعىرلانعان اۋلادا, كوشەدە, دۇكەندە, قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىندا, تەاتردا, قوعامدىق كولىكتە, ەمحانا مەن اۋرۋحانادا جانە ت.س.س.) بولساڭىز دا بەتپەردە تاعىڭىز. ماسكا تولىقتاي اۋىز بەن مۇرىندى جاۋىپ تۇرۋى كەرەك. ىلعالدى جانە دىمقىل ماسكانى جاڭاسىنا, قۇرعاعىنا اۋىستىرۋ كەرەك جانە ءبىر رەتتىك ماسكانى قايتالاپ قولدانۋعا بولمايدى. ادامدار كوپ جينالاتىن ورىنداردا, قوعامدىق كولىكتە, سونىمەن بىرگە ناۋقاسقا قاراۋ كەزىندە تاققان ءجون. ماسكانى شەشەر كەزدە ونىڭ بەتكى جاعىنا قول تيگىزبەۋگە تىرىسىڭىز. شەشكەن ماسكاڭىزدى بەيبەرەكەت تاستاي سالماي, ونى تسەللوفان پاكەتكە سالىپ, اۋلاداعى قالدىقتار سالىناتىن ارنايى كونتەينەرگە تاستاعانىڭىز ءجون. كوشەدە, اۋلادا شاشىلىپ جاتقان كىر ماسكا اۋرۋ تاراتاتىن ۇيا بولۋى ابدەن مۇمكىن. قولىڭىزدى سابىنمەن جانە سپيرتتىك سۇيىقپەن (ارنايى انتيسەپتيك قۇرالمەن) ىشكە ەنگەننەن كەيىن مۇقيات جۋىڭىز.
ەگەر جوعارىدا ايتىلعان كارانتين تالابىن ساقتاماساق, بۇل دەرتتىڭ قۇربانى بولۋىمىز ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان قۇرىلعان كوميسسيانىڭ شەشىمدەرىنە, ۇسىنىستارىنا قۇلاق اسىپ, ءار ازامات, ءار وتباسى ورىندايتىن بولسا, ىندەتتەن جەڭىل قۇتىلامىز. دەمەك, كارانتين تالاپتارىنا ساي ساقتىق شارالارىن قاتاڭ ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى باسىم, پايداسى زور. ول ءۇشىن ءبىز بارلىق جەردە بەتپەردە تاعۋدى, قوعامدىق ورىنداردا الەۋمەتتىك قاشىقتىقتى ساقتاۋدى, سونداي-اق قاراپايىم گيگيەنالىق تالاپتاردى ورىنداۋدى كۇندەلىكتى داعدىعا اينالدىرعانىمىز ءجون. ويتكەنى بۇل ساقتىق – ءوزىمىزدىڭ دەنساۋلىعىمىز ءۇشىن قاجەت. ياعني ءاربىر ادام ءوزىنىڭ جەكە باسىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى ءتيىس. مۇمكىندىگىنشە كوپشىلىك جينالعان ورتاعا بارماۋعا, قولىمىزدى كۇندەلىكتى سابىنمەن جۋعا, سونداي-اق قورعانىس ءۇشىن مەديتسينالىق بەتپەردە تاعىپ جۇرۋگە تىرىسۋ كەرەك. كوپشىلىك COVID-19 ىندەتىن ەل اراسىندا تارالماۋ ىسىنە تۇسىنىستىكپەن قاراپ, جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرىپ, ەل بولىپ پاندەميامەن كۇرەسۋدە ساقتىق شارالارىن باستى نازارعا ۇستاساق, ءبىز المايتىن قامال بولماس ەدى.
تولقىن ايماحانوۆا,
«تاراز-بولاشاق» جوعارى مەديتسينالىق كوللەدجىنىڭ وقىتۋشىسى
تاراز