پلاستيك الەمگە قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر

قوردىڭ ءتورايىمى گۇلنار ەرەجەپوۆانىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى ۋاقىتتا پلاستيكتەن جاسالعان بۇ­­يىمداردى تۇتىنۋ دەڭگەيى ون ەسە­گە وسكەن. قازىر الەمدە جىلىنا 400 ملن توننادان ارتىق پلاس­تيك وندىرىلەدى. ايتالىق, 1950-2018 جىلدارى ارالىعىندا 8,5 ملرد توننا پلاستيك بۇيىمدا­رى شىعارىلدى (Plastics Europe دە­رەكتەرى). جاھاندىق دەڭگەي­دە پلاس­تيك قالدىقتارىنىڭ تەك 5-10% قايتا وڭدەلسە, 91% ور­تەلىپ, قو­قىسقا ارنالعان پو­لي­گونعا جانە قورشاعان ورتاعا تاس­تالادى. بۇل جاعداي ءىرى ەكو­لو­گيالىق اپاتقا اكەلۋى مۇمكىن دەي­دى ماماندار.

«اتالعان ماسەلە بىزگە دە تاڭ­سىق ەمەس. ەلىمىزدىڭ اۋماعىن­دا جىل سايىن 5 ملن توننادان اسا قاتتى تۇر­مىستىق قالدىق (قتق) جي­نالادى. ونىڭ ىشىندە 15% – پلاست­ماسسا. دەمەك, ءار قازاق­ستان­دىق جىلىنا 42 كيلوعا جۋىق پلاس­تيك قالدىعىن تاستايدى. بۇل – رەسمي دەرەككوزدەردەن الىنعان مالىمەت. بىراق ەلىمىزدەگى پلاستيكپەن لاستانۋ ماسەلەسى ودان دا كۇردەلى ەكەنىن, سونداي-اق ستاتيستيكا الدەقايدا جوعارى ەكەنىن تۇسىنەمىز. قازىرگى پروبلەماعا قا­تىستى شىنايى ءارى جاڭا دەرەكتەر الۋ ماقساتىندا قور بيىل وڭىرلەردىڭ پلاستيكپەن لاستانۋى­نا بايلانىستى اۋقىمدى زەرتتەۋ جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. ونىڭ ءتۇرلى ادىستەرى, مىسالى ستا­تيستيكالىق تالداۋ جانە جەر­گىلىكتى جەرلەردە كوشپەلى سا­راپ­تامالار دا قولدانىلماق. بۇل كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى. الاي­­دا ەلىمىزدەگى پروبلەمانىڭ اۋقى­مىن ناقتى انىقتاپ, ءتيىستى جۇ­مىستى جۇرگىزۋگە قاجەت جانە دۇ­رىس قادام دەپ ەسەپتەيمىز», دەدى گ.ەرەجەپوۆا.

قوعامدىق ۇيىمنىڭ ساراپشىسى مارينا دروبوتتىڭ سوزى­نە سۇيەنسەك, قاتتى تۇرمىستىق قال­­­دىقتاردى ساقتاۋ جانە جويۋ ماسە­لەسىن رەتكە كەلتىرمەسە, تاياۋ جىلدارى جەر پلانەتاسىنداعى تىرشىلىك يەلەرى ۇلكەن قاۋىپپەن بەتپە-بەت كەلۋى مۇمكىن. سپيكەر ۇسىنعان ستاتيستيكاعا سايكەس, جىل سايىن لاستانۋدىڭ تىكەلەي نەمەسە جاناما اسەرىنەن ميلليونداعان ادام مەن جانۋارلار زارداپ شەگىپ كەلەدى. پلاستيكتىڭ اسەرىنەن ادامدار جۇيكە جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارىنا, قاتەرلى ىسىك جانە گەنەتيكالىق مۋتاتسيالارعا شالدىعىپ جاتادى. تۇراقتى دامۋعا ۇمتىلعان الەم ەلدەرىندە پلاستيكتى پايدالانۋعا شەكتەۋلەر ەنگىزىلىپ, ونىڭ ىشىندە بوتەلكە, ءبىر رەت قولدانىلاتىن ىدىس-اياق جانە پاكەت ءوندىرىسىنىڭ كولەمى ازايدى. قازاقستاندا, اسى­رەسە اۋىلدى جەرلەردە قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتىڭ, ونىڭ ىشىندە پلاستيك بۇيىمدارىنىڭ كولەمى كۇرت وسكەنى بايقالادى.

«جاعداي مۇشكىل دەسەك تە بولادى. نەگە دەسەڭىز, اۋىل اي­ماقتاردا سۋ سابىننىڭ, كىر جۋ­عىش ۇنتاقتاردىڭ پلاستيكا­لىق بوتەلكەلەرىن, سونداي-اق پاكەتتەرگە دەيىن ورتەلەدى. مۇ­نىڭ سالدارى اۋىر بولۋى مۇمكىن. پلاس­تيكالىق پاكەت جانعان كەزدە اۋاعا 70-كە دەيىن ءتۇرلى قوسپالار شىعارىلىپ, ادام اعزاسىنا زيا­نى تيەدى. پلاستيكتى, پوليەتيلەندى ورتەگەندە بۋلانۋ مەن شىعا­رىن­دىلار بولاتىنىن ەسكەرسەك, ولار اعزاعا تۇسسە قاۋىپتى. بۇل قال­دىق­­تاردى جاققاندا تارالاتىن كان­تسەروگەندەر اۋادا جينالىپ, ونكو­لوگيالىق اۋرۋلاردىڭ ارتۋى­نا اكەلەدى», دەدى «Jasyl Arystan» جەكە قورىنىڭ ساراپشى-ەكولوگى.

قوعام بەلسەندىسىنىڭ ايتۋىن­شا, 2019 جىلدىڭ سو­ڭىندا ون­كولوگيالىق اۋرۋعا شال­دىققاندار سانى 180 مىڭ ادامعا جەتىپ, جىل­ما-جىل 35 مىڭعا جۋىق جاڭا جاعداي انىقتالىپ وتىرا­دى. بىلتىر 15 مىڭعا جۋىق قازاق­ستان­دىق قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنان كوز جۇمعان.

«قازاقستان حالقى اراسىن­دا يدەيالار ۇسىنۋ بويىنشا 2 اي­لىق حاكاتون وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. ەڭ ۇزدىك ەكولوگيالىق باس­تامالار سالالىق ۇيىمداردىڭ قولداۋىن يەلەنىپ, ونى مۇددەلى تۇلعالار, مەتسەناتتار ىسكە اسىرادى دەپ ويلايمىز. بۇل ەلىمىزدە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى جانە ەكويندۋستريانى ودان ءارى دامىتۋعا اسەر ەتەدى. وسىلاي­شا جوبانى اعارتۋشىلىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق دەپ ەكىگە ءبو­لىپ, قاراستىرۋعا بولادى», دەدى قوعامدىق ۇيىمنىڭ باسشىسى.

قازىر حالىقارالىق ۇيىم­دارمەن بىرگە «پلاستيك ىندەتىنىڭ» الدىن الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءتيىستى شارالار جۇيە­سىن ەنگىزىپ, ۇگىت-ناسيحات جانە پىكىر الماسۋ جۇمىستارىن كۇ­شەيتۋ كوزدەلۋدە. سونداي-اق ەكولوگيالىق بەينەروليكتەر ازىر­لەپ, قوقىستى سۇرىپتاۋعا قا­تىستى شەبەرلىك سا­عاتتارى ۇيىم­داستىرىلادى.