تەمىردىڭ جۇلدىزى ءالى جانعان جوق

ارعى بەتى – تەمىر وزەنىنە تاقا­لىپ, بەرگى بەتى قالالىق ساياباق­قا تىرەلگەن ۋەزد باستىعىنىڭ ءۇيىن بۇگىندە اۋىل اكىمى مەن گاز, سۋ شا­­رۋاشىلىعى مەكەمەلەرى, ۋچاس­كە­لىك پوليتسەي بىرگە پانالاپ وتىر.

تەمىر قالاسىنىڭ بۇرىنعى اتاۋى – قاراقامىس. 1879 جىلى ۋەزد ورتالىعى قاراقامىس بولىپ بەكىتىلىپ, ودان تۇركىستان-ورىنبور تەمىر جولى تارتىلعاندا ورىنبور, قازان, بۇحارادان كەلىپ ورنىققان ساۋداگەرلەر دۇكەندەرى مەن باسپانالارىن ورىنبور ۇيلەرىنە ۇقساتىپ سالعان. قازىرگى تەمىر قالاسىنىڭ اكىمى اسقار قوقانوۆتىڭ ايتۋىنشا, وزدەرى وتىرعان پريستاۆ ءۇيى ناعىز مۇرا­جايعا سۇرانىپ-اق تۇر.

اقتوبە گۋبەرنياسىندا تە­مىر قالاسى مەن ونىڭ توڭىرەگى كە­ڭەس وكىمەتىنە ەڭ سوڭعى بولىپ باعىندى. باعىنعاندا دا قانتو­گىسپەن باعىندى. مۇنىڭ دالەلى, قالانىڭ ورتالىق كوشەسىندەگى 24 قىزىل پارتيزان جەرلەنگەن ورىن. 1918-1919 جىلدارى پولكوۆنيك دۋتوۆ پەن بولشەۆيك فرۋنزەنىڭ اسكەرىن ءبولىپ تۇرعان اقتوبە مايدانىنىڭ شەكاراسى – ەمبى قالاسى بۇل جەردەن قاشىق ەمەس. 1919 جىلدىڭ ماۋسىمىندا تەمىردەن 30 شاقىرىم جەردە (قازىرگى جامبىل اۋىلى) پارتيزاندار مەن اق كازاك اسكەرىنىڭ اراسىندا باستالعان شايقاس قالا ىشىندە جالعاستى. شىلدەنىڭ اپتاپ ىستىعىندا وققا ۇشقان 24 پارتيزاننىڭ بەتتەرى اسىعىس جاسىرىلعانداي. كوك بوياۋمەن مارقۇمداردىڭ ەسىمدەرى جازىل­عان كۇن جەگەن اعاش تاقتادان دميتريەۆ دەگەن 16 جاستاعى ءجاس­وسپىرىم مەن ماشا, نينا ەسىمدى جاس مەدبيكە قىزداردىڭ ەسىمدە­رىن وقىدىق.

ەرتەدەگى بۇل جاقتاعى نەگىزگى وتىن – شاعىر مەن قامىس. 1904 جىلى سالىنىپ بىتكەن مەشىتتىڭ جىلۋ جۇيەسى شاعىر مەن قامىس­پەن جاعۋعا لايىقتالىپ, سول زا­مان­نىڭ قۋات ۇنەمدەگىش تاسىلىمەن جاسالعان. پەشتەردىڭ زورايىپ سىرتقا شىعىپ تۇراتىن مۇرجاسى كوزگە تۇسپەيدى. ەندەشە ءتۇتىن قايدا كەتەدى؟ شىركەۋدىڭ جىلۋ جۇيەسى دە سولاي جاسالعان دەي­دى تۇرعىندار. وتىن-سۋ تاپشى ۋاقىت­تا ەكى قاباتتى اۋماقتى قۇ­رى­لىس­تاردى ءتۇتىنسىز پەشپەن جى­­­لى­تۋ جۇيەسىن جاساعان نيكو­لاي ءىى ين­جەنەرلەرى قازاق دالاسىنداعى قۇپيا­لارىن وزدەرىمەن بىرگە الا كەتكەندەي.

ورىنبوردان تاسىلعان قارا تاستان تۇرعىزىلعان مەشىتتىڭ جىلۋ جۇيەسىن ءماجيت فاتكۋللين كوپەستىڭ قالاي جاساتقانىنان قازىرگى يمام ەربول بالاشوۆ ەمىس-ەمىس حاباردار. «بۇرىنعىلاردىڭ ايتۋىنشا, قابىرعا تاستارىمەن بايلانىستى پەش اپتاسىنا ءبىر رەت قاتتى قىزدىرىلىپ جاعىلعاندا, ونىڭ قىزۋى ءبىر اپتاعا جەتەتىن بولعان. جاعۋ ءتاسىلىن مەشىتتىڭ العاشقى يمامى احمەت حالفە نا­سىروۆ قانا بىلگەن. ول كىسى شا­عىر­دى تۇتاتقاندا, وت بىق­سىپ جانىپ, ءتۇتىنى مەشىتتىڭ قابىر­عاسىن قۋالاي كىرپىشىنە دەيىن قىز­دىرعان. مۇندا مۇرجا جوق.

1937 جىلى احمەت حالفەنى ۇستاعان بەلسەندىلەر پەشتىڭ اۋزىن بىتەپ كەتكەن. قاسيەتتى ورىن الپىس جىل بويى اڭعال-ساڭعال كۇيدە تۇردى. 1995 جىلى قايتا قالپىنا كەلتىرىلە باستاعاندا, حالفەنىڭ پەشىن ەشكىم تابا المادى. 2018 جىلى تەمىرلىك ازاماتتار مەشىتتىڭ ىشىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزگەندە, مەن قابىرعا مەن كىرپىشتىڭ اراسىنان كۇيە مەن ىستى كوردىم. جىلۋ قابىرعا ارقىلى بەرىلدى دەگەنگە دالەل وسى», دەيدى تەمىر قالالىق مەشتىنىڭ يمامى.

شىركەۋدىڭ جىلۋ جۇيەسى دە ­اۋاسىز جانۋ تاسىلىنە ساي جاسال­عان. ورىلعان قامىس ءبىر-بىرىنە ورىلە بايلانادى. سودان سۋىق تۇس­كەندە, ءبىر شەتى تۇتاندىرىلعان سوڭ وت وزىنەن ءوزى بىقسىپ جانا بە­رەدى. اۋا كىرمەگەن وت تۇتىندەپ جانادى. شىركەۋدىڭ دە ءتۇتىن شى­عاتىن مۇرجاسى جوق.

جيەنعالي زيراتىندا

تەمىر قالاسىنىڭ كۇنشىعىس بەتىندە ەسكى قورىم – سىرلىتام­دا پۋبليتسيست-جازۋشى, فەلە­تون­شى, قازاقتىڭ تۇڭعىش دراما­تۋرگ­تەرىنىڭ ءبىرى – جيەنعالي تىلەپ­بەرگەنوۆ جەرلەنگەن. ول 1933 جىل­دىڭ ساۋىرىندە 38 جاسىندا تە­مىر قالاسىندا اشتىق پەن اۋرۋ­دان ازاپ شەگىپ, كوز جۇمدى. تالانت­تى پۋبليتسيست اقتوبە, سولتۇستىك قا­زاقستان, قىزىلوردا وبلىس­تىق گازەتتەرىندە تىلشىلىك قىزمەت ات­­قا­رىپ, قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قا­لىپ­تاسۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوس­قان. «پەريزات-رامازان», ء«تىل­شى», «كۇنجان – كەدەي قىزى», «سۇيىسكەندەر», «ورازا» پەسا­لا­رىنىڭ دا اۆتورى, 1895 جىل­دىڭ 3 قاراشاسىندا تەمىر اۋدا­نىنىڭ 47-اۋىلىندا تۋعان. بۇل قازىرگى مۇعالجار اۋدا­نىنىڭ جەم اسكەري قالاشىعى ءتۇبى. ول لينگۆيست-عالىم قۇداي­بەر­گەن جۇبانوۆپەن قاتار وسكەن, ورىن­بورداعى «حۋساينيا» مەد­رە­­سەسىندە دە بىرگە وقىعان. جيەن­عالي ۋفاداعى «عاليا» مەدرە­سەسىندە وقىپ جۇرگەندە «ساداق» جۋرنالىنىڭ سوڭعى ساندارىن شىعارىپ تۇرعان.

1918 جىلى تەمىر ۋەزىنە ورالىپ, قونجاردا, قاندىاعاش اۋىلدارىندا مۇعالىمدىك قىزمەت­كە كىرىسكەن. ول زاماندا قاتار وتىر­­عان اۋىلداردىڭ بالالارىن جيناپ وقىتادى. سۋ تاسىپ جاتقان مەزگىلدە بالالاردى سۋ­دان وتكىزىپ ءجۇرىپ, سۋىق ءتيىپ قات­تى اۋىرعان. بۇل دەرت جيەن­عا­ليعا ابدەن جابىستى. 1932 جى­لى قىزىلوردادان قايتىپ كە­لىپ, تەمىردەگى اۋداندىق گازەتتە جۇ­مىس ىستەپ, ودان جاعدايسىز-جاي­سىز كۇي كەشكەندە 1933 جىلى قاڭتاردا ءىلياس جانسۇگىروۆكە حات جازعان. ادەبي ورتامەن قوشتاسۋ حاتىندا ول بىلاي دەپ جازادى: ء«ىلياس, سەنىڭ جىبەرگەن حاتىڭدى الىپ, ءبىرسىپىرا بويىم كوتەرىلىپ, ناۋقاسىم سەرگىپ قالعانداي بولدى. بەيىمبەت «ارىقتاسا» ارىقتاعان شىعار. ويتكەنى ول حات جازۋىن توقتاتتى. بالكىم ء«بىر تۇنگى ەڭ­بە­گىمە جابىسىپ بالە قىلار» دەپ باسىن الىپ قاشىپ, بويىن اۋلاق سالعىسى كەلگەن شىعار. سە­نەن گورى ەكەۋىمىز جاقىنداۋ ەدىك, قازىر ول قۇداي ۇرعانعا سا­لەم ايت, ولاي قورىقپاسىن, حات جازار­لىق دوستىعىنان ايرىلماسىن! تاعى دا حات جاز! ىستەپ جاتقان كۇردەلى ىستەرىڭدى ايت, ەڭ بولماسا ولگەنىمشە ەستىپ جاتايىن. جاي-كۇيىڭدى ايت!».

1920-1932 جىلدارداعى بەلسەن­دىلەردىڭ ەلگە جاساعان قياناتىن جازا ءجۇرىپ, زورلىقشىلاردان جاۋ تاۋىپ العانداي. ماسەلەن, 1921-1922 جىلى قاندىاعاش تە­مىر ­جول بەكەتىندەگى دەلدالدار ءبىر تا­باق بيدايعا بايلارعا اش كە­دەي­دىڭ قىزدارىن ساتقانىن اشىپ كورسەتكەن. بارىمتا, ۇر­لىق, اپەر­باقان بەلسەندىلەر, سالىق­تىڭ ءزابىرى, ەل ىشىندەگى قيانات – جيەن­عاليدىڭ قالامىنان ۋ بو­لىپ توگىلدى. جازۋشىنىڭ ايەلى الفيا دا ابدەن قيانات كور­دى. جيەنعالي ولگەننەن كەيىن الما­تىعا ورالعاندا, ەرىنىڭ اماناتى – قولجازبالارىن الدەكىمدەر قولدى قىلدى. قياناتتان, قۇسالىقتان, شاراسىزدىقتان قينالا ءجۇرىپ, ەرىنەن كەيىن ول دا كوپ كەشىكپەي دۇنيەدەن ءوتتى.

جيەنعالي كوشەسىندە

قازىرگى اۋىل اكىمىنىڭ, بۇرىنعى ۋەزدىك پريستاۆ ءۇيىنىڭ الدىندا – ابىلقايىر حان مەن ءابۋ تا­كەنوۆ اتىنداعى كوشەلەردىڭ قيى­لىسىندا تۇرعان ەسكى باراك ءۇي – بۇرىنعى ءبىلىم ءبولىمى, اۋداندىق «سوتسيالدى مايدان» گازەتىنىڭ رە­داكتسياسى. بۇل – جيەنعالي تىلەپ­بەرگەنوۆ قىزمەت ەتكەن ورىن.

تەمىر اۋداندىق ارداگەر­لەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرمۇحان وتەپوۆ 1995 جىلى جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆتىڭ 100 جىل­دى­عىن وتكىزەر كەزدە, كوپ تومپە­شىك­تىڭ ءبىرى بولىپ جاتقان جازۋ­شىنىڭ زيراتىن تاۋىپ بەرگەن سەيتەن تىلەسوۆ اقساقال دەيدى. ءجاس­وسپىرىم شاعىندا جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆتىڭ جەرلەۋىنە قا­تىسىپ, كەيىننەن ستاليندىك سايا­ساتتىڭ قۇربانى بولىپ, ۇزاق جىل­عا سوتتالعان سەيتەن اقساقال كور­سەتكەن تومپەشىككە سول جىلى اق كىرپىشتەن بەيىت تۇرعىزىلدى.

جازۋشىنىڭ 100 جىلدىعىنا پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىشەۆ باستاعان ءبىر توپ عالىم, جازۋشى كەلىپ, كوپشىلىكپەن كەزدەسۋ وتكىزگەن. ودان كەيىن جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆتىڭ مۇراسىن تۇ­گەن­دەۋ جونىندە ايتىلمايتىن بول­دى. ناسيحاتى جوق, ىزدەۋشىسى جوق تالانتتاردىڭ كوشىندە قالعان جازۋشىنى سودان بەرى ەشكىم ىزدەگەن ەمەس.

قازىرگى ۋاقىتتا ەكى ءداۋىر ارا­­­سىندا قالعانداي كۇي كە­شىپ وتىرعان تەمىر قالاسى مونو­­قا­لالاردى دامىتۋ باعدارلا­ما­سى­نا ەنگىزىلمەي قالدى. تۇرعىن­دارى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, جۇ­مىسپەن قامتۋ مەملەكەتتىك باع­دارلامالارىنا قاتىسىپ, نەسيە الىپ, شاعىن كاسىپكەرلىك نىساندارىن كوبەيتكەندىكتەن دە, قالا بىرتە-بىرتە قاتارعا قوسىلىپ كە­لەدى. ەگەر مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كۇشتى قولداۋ جاسالىنسا, تەمىر قالاسى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءوزىن ءوزى اسىراۋعا قاۋقارلى مونوقالاعا اينالار ەدى.

اقتوبە وبلىسى,

تەمىر اۋدانى,

تەمىر قالاسى