قىرعىزستاندا سايلاۋ ناتيجەلەرىنە كەلىسپەۋشىلىكتەن تۋعان ساياسي نارازىلىق تاعى دا جاپپاي بەي-بەرەكەتسىزدىك پەن زاڭسىزدىقتارعا ۇلاسۋى ارقىلى تۇتاس ەلدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇردىمعا اكەلەتىن اسا قاۋىپتى سيپات العانداي. اعايىن ەلدىڭ اۋماعىندا بولىپ جاتقان, ەشقانداي دەموكراتيانىڭ اياسىنا سىيمايتىن ارەكەتتەردىڭ بارىسى ەرىكسىز وسىنداي ويعا جەتەلەيدى. قازىر بيلىك ناقتى كىمنىڭ قولىندا ەكەنىن دە, پرەزيدەنت سوورونباي جەەنبەكوۆتىڭ قايدا جۇرگەنىن دە ەشكىم بىلمەيدى. بىرنەشە تاراپ وزدەرىن ۋاقىتشا بيلىك دەپ جاريالاپ ۇلگەردى. شەرۋدىڭ العاشقى كۇندەرى دەمونسترانتتار پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسىنا باسا-كوكتەپ كىرىپ, كەن ورىندارىن باسىپ العان-دى. كەيىنىرەك ەرىكتىلەردەن قۇرىلعان توپتار مەملەكەتتىك م ۇلىكتىڭ ودان ءارى تونالماۋى ءۇشىن ولاردى قورعاۋعا كوشتى. وسىلايشا, دەموكراتيانىڭ ۇشقىنى رەتىندە باستالعان قوزعالىس بۇگىندە انارحياعا اينالىپ بارادى.
بولدى دا پارتيا, ەل ءىشى جارىلدى
4 قازاندا قىرعىزستاندا پارلامەنتتىك سايلاۋ ءوتىپ, سول كۇنى ساعات كەشكى 9-عا جاقىنداعاندا قىرعىزستاننىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتورايىمى نۇرجان شايلدابەكوۆا ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, سايلاۋدىڭ الدىن الا قورىتىندىسىن جاريالاعان. داۋىس بەرۋدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, پارلامەنتكە 4 پارتيا ءوتىپ, «بيريمديك» پارتياسى – 46, «مەكەنيم كىرگىزستان» پارتياسى – 45, «كىرگىزستان» پارتياسى – 16, ء«بۇتۇن كىرگىزستان» پارتياسى 13 دەپۋتاتتىق ماندات يەلەنگەندى.
بۇل پارلامەنتكە ءوتۋ ءۇشىن قاجەتتى 7 پايىزدىق مەجەدەن اسۋعا ۇمىتتەنگەن پارتيالاردىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى. ولار كەلەسى كۇنى نارازىلىق شەرۋىن باستايتىنىن عالامتور ارقىلى جاريالادى. كوپشىلىككە جوعارعى كەڭەشتەگى 120 دەپۋتاتتىق ورىنىڭ 17-ءىسىن ءۇش پارتيانىڭ يەلەنگەنىنە كۇمان كەلتىردى.
جالپى, جوعارعى كەڭەشكە سايلانۋعا العاشقىدا 44 پارتيا ۇسىنىس ءبىلدىرىپ, 16 پارتيا قاتىستى. ايتسە دە, پارتيالاردىڭ ەلگە تانىمال مۇشەلەرى ءبىر پارتيادان ءبىر پارتياعا ءوتىپ, پارلامەنتتەن ورىن الادى-اۋ دەگەن پارتيانىڭ جالىنا جارماستى. بۇل دا ءوز كەزەگىندە پارتيا باعدارلاماسى دەگەننىڭ بوس ءسوز ەكەنىن بىلدىرسە كەرەك-ءتى.
سونىمەن, 5 قازان كۇنى ساسكەدە بىشكەكتىڭ ورتالىق «الاتاۋ» الاڭىندا باستالعان ميتينگ كەشكە دەيىن سوزىلدى. الاڭعا جينالعان «سوتسيال-دەموكراتتار», «مەكەنچيل», «چون كازات», «رەفورما», «مەكەن ىنتىماگى», «بير بول», «رەسپۋبليكا» جانە «اتا مەكەن» پارتيالارى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنان سايلاۋدىڭ الدىن الا قورىتىندىسىن جوققا شىعارۋدى, سايلاۋدى قايتا وتكىزۋدى تالاپ ەتتى.
بەيبىت ميتينگ كۇن باتىپ, قاس قارايىپ, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعى بولعانشا جالعاستى. الايدا ءتۇننىڭ ەكىنشى جارتىسىندا شەرۋشىلەردىڭ ءبىر توبى پرەزيدەنت جانە جوعارعى كەڭەش ورنالاسقان «اقۇيدىڭ» تەمىر قورشاۋىن سىندىرىپ, عيماراتقا كىرۋگە ارەكەت جاسادى. عيماراتتاردى كۇزەتىپ تۇرعان ميليتسيا قىزمەتكەرلەرى جەلىم وقتاردى, cۋ, كوزدى اشىتاتىن گاز شاشىپ, شەرۋشىلەردى كەرى قاراي ىعىستىردى. شەرۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى تارقاپ, قالىڭ ءبىر توبى ەكى كوشە كەيىن شەگىنىپ, قارسىلىعىن توقتاتقان جوق. بىرنەشە ساعاتتان سوڭ ولار ميليتسيا جاساقتارىنان باسىم بولىپ, تاڭعى 3-تە «اقۇيدىڭ» عيماراتىن باسىپ الدى. قاقتىعىس كەزىندە ميليتسيا تاراپىنان قورقىتۋ رەتىندە وق اتىلىپ, داۋىس شىعارۋشى گراناتالار جارىلدى.
تاڭ اتار-اتپاستان شەرۋشىلەردىڭ ءبىر توبى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ عيماراتىنا شابۋىل جاساپ, تەرگەۋ يزولياتورىندا جاتقان بۇرىنعى پرەزيدەنت المازبەك اتامباەۆتى شىعاردى. سونداي-اق تاڭ اتقانعا دەيىن تۇرمەدە جاتقان بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر ساپار يساكوۆتى, بۇرىنعى دەپۋتات سادىر جاپاروۆتى بوساتىپ الدى.
المازبەك اتامباەۆتىڭ ادۆوكاتى بىشكەك قالاسىنداعى ءبىرىنشى ماي اۋداندىق سوتىنىڭ شەشىمى ارقىلى 11 قاراشاعا دەيىن المازبەك اتامباەۆتى ءۇي قاماعىنا شىعارۋ تۋرالى قارار شىعارتىپ, ماسەلەنى زاڭداستىردى. ساپار يساكوۆ تۇرمە باستىعىنان ءبىر اپتا ۇيىندە بولۋعا رۇقسات العان كورىنەدى-مىس.
باس-باسىنا بي بولعان...
6 قازاندا بىشكەكتە توڭكەرىس ناتيجەسىندەگى جاعدايدى شەشۋ ءۇشىن ۇيلەستىرۋ كەڭەسى قۇرىلدى. قۇرامىنا 8 پارتيانىڭ ليدەرلەرى كىرگەن كەڭەستى سايلاۋدا پارلامەنتكە وتۋگە مۇمكىندىك العان ء«بۇتىن قىرعىزستان» پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى اداحان مادۋماروۆ باسقارادى دەگەن شەشىم قابىلداندى. بىشكەكتە جانە رەسپۋبليكادا ءتارتىپتى ساقتاۋ ماسەلەسىن قىرعىزستاننىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قولعا الدى.
ەلدەگى بەي-بەرەكەتسىزدىك مۇنىمەن بىتپەيدى. الاڭعا اتويلاپ شىققان ايىرقالپاقتى اعايىن مەملەكەتتىك م ۇلىكتى تالان-تاراجعا سالۋعا دا كىرىسىپتى. مۇنداي بەيباستىق جالعاسا بەرەر مە ەدى, كەيىنىرەك ەرىكتىلەر توناۋشىلارعا قارسى توپ قۇرىپ, ماڭىزدى نىسانداردى قورعاۋعا الدى.
سونداي-اق وسى كۇنى جوعارعى كەڭەشتىڭ دەپۋتاتتارى ەكىگە ءبولىنىپ, جيىندارىن وتكىزدى. ولاردىڭ ءبىر توبى جوعارعى كەڭەشتىڭ سپيكەرى داستانبەك جۇمابەكوۆتىڭ, ۇكىمەت باسشىسى كۋباتبەك بورونوۆتىڭ ءوز ىقتيارىمەن قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى ءوتىنىشىن قابىل الىپ, جوعارعى كەڭەشتىڭ توراعاسى ەتىپ بۇرىنعى دەپۋتات مىقتىبەك ابدىلداەۆتى, ۇكىمەت باسشىسى ەتىپ سادىر جاپاروۆتى تاعايىندادى. ال «الاتاۋ» الاڭىنداعى شەرۋشىلەر جاس كاسىپكەر تيلەك توكتوگازيەۆتى ۇكىمەتباسى ەتىپ جاريالادى. دەپۋتاتتاردىڭ ەكىنشى توبى بۇل ارەكەتتى زاڭسىز دەپ, شەشىممەن كەلىسپەي وتىر. قازىرگى كەزدە زاڭدى بيلىكتىڭ يەلەرى – پرەزيدەنت جانە جوعارعى كەڭەش.
6 قازاندا تاڭەرتەڭ ورتالىق الاڭدا باستالعان ميتينگكە قاتىسۋشى جاستار جاعى كوبەيدى. «جاستارعا جول» جانە «ايەلدەرگە جول» دەگەن ۇرانمەن شىققان ولار, بيلىككە جاستاردىڭ, ايەلدەردىڭ وكىلدەرىن كوبىرەك تارتۋدى جانە «ليۋستراتسيا تۋرالى» زاڭدى دەرەۋ قابىلداۋدى تالاپ ەتتى. ولار سوتتالعانداردىڭ تۇرمەدەن شىعارىلعانىنا نارازىلىعىن دا ءبىلدىردى.
وسى كۇنى پرەزيدەنت س.جەەنبەكوۆ YouTube جەلىسى ارقىلى ۇندەۋ جاساپ, ەلدى سابىرعا شاقىردى. سونىمەن بىرگە باق-قا بەرگەن سۇحباتىندا وپپوزيتسيامەن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە دايىن ەكەندىگىن ءبىلدىردى. وسى كۇنى وسك سايلاۋدىڭ قورىتىندىسىن جويعان بولاتىن.
سونداي-اق بىشكەكتىڭ ورتالىق الاڭىنا جينالعان جۇرتشىلىق «ليۋستراتسيا تۋرالى» زاڭ قابىلداۋدى, ەل پرەزيدەنتىنىڭ وتستاۆكاعا كەتۋىن تالاپ ەتتى. شەرۋشىلەردىڭ ءبىر توبى ۇكىمەت ءۇيى عيماراتىنىڭ الدىنا كەلىپ, سادىر جاپاروۆتىڭ پرەمەر-مينيستر بولۋىنا قارسىلىق ءبىلدىردى.
قىرعىزستاننىڭ تاۋەلسىز ينتەرنەت رەسۋرسى Kloop.kg-نىڭ حابارلاۋىنشا, ءتۇرلى ساياسي كۇشتەردىڭ مەملەكەتتى باسقارۋعا تالپىنۋ ارەكەتتەرىنىڭ ءبارى زاڭسىز. بىرىنشىدەن, شەنەۋنىكتەردىڭ ءوز-وزدەرىن ءتۇرلى لاۋازىمدارعا تاعايىنداۋلارى زاڭعا ساي ەمەس. ەكىنشىدەن, بابانوۆ, جاپاروۆ, مادۋماروۆ سەكىلدى ساياساتكەرلەر باسقاراتىن ۇيلەستىرۋ كەڭەستەرىنىڭ دە زاڭدى قۇزىرەتى جوق. ۇشىنشىدەن, 6-شاقىرىمداعى جوعارعى كەڭەشتىڭ عانا قىرعىزستانعا قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋگە قۇقىعى بار.
Kloop.kg ينتەرنەت-رەسۋرسىنىڭ كەلتىرگەن مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, سادىر جاپاروۆ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ شەشىمدەرىنە باعىنبايدى. وسىعان بايلانىستى, ول ءوزىن پرەمەر-مينيستر ەتىپ تاعايىنداۋعا كىرىسكەن.
قىرعىزستاننىڭ زاڭى بويىنشا ەلدەگى وسىنداي اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە پارلامەنت قانا قۇزىرەتتى بيلىك وكىلى سانالادى. سوندىقتان پالاتا ۇكىمەتتىڭ جاڭا قۇرامىن بەكىتۋى ءتيىس. بىراق بۇل قادامدى ورىنداۋ ءۇشىن بىرنەشە تالاپ بار. بىرىنشىدەن, پارلامەنتكە مۇشە 61 دەپۋتات جيىنعا قاتىسۋى ءتيىس. سونداي-اق كوپشىلىك كواليتسياسى قۇرىلۋى قاجەت. بۇدان بولەك پرەمەر-ءمينيستردى سايلاپ, ۇكىمەتتىڭ قۇرامىن بەكىتەدى. الايدا مينيسترلەر كابينەتى تولىقتاي زاڭدى بولۋى ءۇشىن پرەزيدەنت وعان كەلىسۋى قاجەت نەمەسە ءۇش كۇن كۇتۋى ءتيىس.
جوعارىدا اتالعان ينتەرنەت-رەسۋرسقا سەنسەك, «دوستۋك» قوناقۇيىندە مۇنىڭ ءبىرى بولماعان. ول جاققا نەبارى 35 دەپۋتات جينالعان. ولار قالعان 26 ارىپتەسىنىڭ سەنىمحاتىن دا الا كەلگەن كورىنەدى. بىراق جيىن جابىق ەسىك جاعدايىندا وتكەندىكتەن, بۇل مالىمەتتىڭ قانشالىقتى راس ەكەنىن انىقتاۋ قيىن.
ءبىر قىزىعى, «دوستۋك» قوناقۇيىندە جينالعان دەپۋتاتتار پارلامەنت سپيكەرى ەتىپ مىكتىبەك ابدىلداەۆتى سايلادى. ول كەزىندە «اتا-جۋرت» پارتياسىنىڭ قۇرامىندا بولعان ەدى. پرەمەر-مينيسترلىككە ۇسىنىلعان سادىر جاپاروۆ تا 2010 جىلدارى «اتا-جۋرت» ساپىندا جوعارعى كەڭەشكە وتكەن-ءدى.
تاعى ءبىر تاڭعالارلىق ماسەلە مىنادا. جوعارىدا داۋلى سايلاۋدا ءۇش پارتيانىڭ باسىمدىققا يە بولعانىن ايتتىق. «دوستۋك» قوناقۇيىندە جينالعان دەپۋتاتتاردىڭ باسىم بولىگى وسى ءۇش پارتيانىڭ وكىلدەرى. ەندەشە, ولاردىڭ سايلاۋ قورىتىندىسىنا نارازى توپتىڭ وكىلىن پرەمەر-مينيسترلىككە جەدەل تۇردە ماقۇلداي سالۋى دا كۇمان تۋعىزادى.
بىشكەك قالاسىنىڭ زاڭگەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سانيا توكتوگازيەۆانىڭ ايتۋىنشا, سادىر جاپاروۆتى پرەمەرلىككە, مىكتىبەك ابدىلداەۆتى سپيكەرلىككە تاعايىنداۋ سەكىلدى جوعارعى كەڭەشتىڭ شەشىمدەرى زاڭعا ساي ەمەس. ويتكەنى پالاتا جيىنىندا كۆورۋم بولعان جوق. سونداي-اق ۇيلەستىرۋشى كەڭەستىڭ دە قىزمەتى زاڭسىز. ويتكەنى قىرعىزستان كونستيتۋتسياسىندا دا, زاڭ اكتىلەرىندە دە ونداي ورگان قاراستىرىلماعان. «قازىر كادرلىق ساياساتتاعى جۇگەنسىزدىك – انارحيا, ول زاڭسىز ءارى كونستيتۋتسياعا تولىقتاي قارسى كەلەدى», دەيدى س.توكتوگازيەۆا.
زاڭگەردىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا 2010 جىلعى وقيعانىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەۋ كەرەك. ەستەرىڭىزدە بولسا, سول كەزدە قىرعىزستاندا كوتەرىلىس بولىپ, ەلدە ەشقانداي زاڭدى كونستيتۋتسيالىق ورگان قالماعان ەدى. مەملەكەتتى ۋاقىتشا ۇكىمەت باسقاردى.
«قىرعىزستان ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ دەكرەتتەرى ارقىلى باسقارۋعا شىداي المايدى. ويتكەنى كەز كەلگەن مەملەكەت زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەيدى. ال بىزدەگى باستى زاڭ – كونستيتۋتسيا. قىرعىزستانداعى 2010 جىلدان باستالعان تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ءبارى وسىنداي دەكرەتتەردىڭ سالدارىنان تۋىندادى. بۇل وتە قاۋىپتى. بۇل قۇقىقتىڭ ۇستەمدىگىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ, ناعىز دەموكراتياعا, كونستيتۋتسيوناليزمگە كەدەرگى كەلتىرەدى», دەيدى ول.
Kaktus media سايتىنىڭ حابارلاۋىنشا, قۇقىق قورعاۋشى دينارا وشۋراحۋنوۆا سادىر جاپاروۆتىڭ پرەمەر-مينيستر لاۋازىمىنا تاعايىندالۋى زاڭسىز دەپ ەسەپتەيدى.
ء«بىز سادىر جاپاروۆتىڭ تاعايىندالۋى زاڭسىز دەپ ەسەپتەيمىز. ويتكەنى شەشىم جابىق ەسىك جاعدايىندا قاجەتتى كۆورۋمسىز ءوتتى. سەنىمحاتى بار بىرنەشە دەپۋتات جينالىپ, تاسادا شەشىم قابىلدادى. كىم ونى ۇسىنعانىن, قانداي كريتەريگە سۇيەنگەنىن بىلمەيمىز. سوندىقتان شەشىم زاڭعا ساي كەلمەيدى دەپ ەسەپتەيمىز. تاياۋدا قاماۋدان بوساتىلعان ادامدار ەشقانداي لاۋازىمدى قىزمەتكە ۇسىنىلماۋى ءتيىس, باقىلاپ قانا وتىرۋى كەرەك. ماڭىزدىسى وسى. سوت ىستەرىنىڭ قايتا قارالۋىن كۇتۋى كەرەك», دەدى د.وشۋراحۋنوۆا بىشكەك قالاسىندا كەزەكتەن تىس وتكەن ازاماتتىق فورۋمدا.
پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى تولگوناي ستاماليەۆانىڭ ايتۋىنشا, سوورونباي جەەنبەكوۆ پارلامەنت سپيكەرلىگىنە سايلانعان مىكتىبەك ابدىلداەۆپەن كەزدەسۋگە دايىن. سونداي-اق يمپيچمەنت ماسەلەسىن تالقىلاۋعا, بۇكىل ماسەلەنى زاڭ اياسىندا شەشۋگە مۇددەلى.
مەملەكەت تۇراقسىزدانۋى مۇمكىن
قىرعىزستانداعى ساياسي داعدارىسقا الەمدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا نازار اۋداردى. ماسەلەن, BBC ارناسىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازىرگى تاڭدا بيلىكتەگى بەلگىسىزدىك قىرعىزستاندى تۇراقسىزدىققا اكەلۋى مۇمكىن.
«ەلدە داۋلى پارلامەنتتىك سايلاۋدان تۋىنداعان كوتەرىلىستەن كەيىن بيلىكتىڭ ءترانزيتىن زاڭدى تۇردە جۇرگىزۋ قيىنعا سوعىپ تۇر. وپپوزيتسيالىق توپ پارلامەنت عيماراتىن باسىپ العاننان كەيىنگى ەيفوريا سەزىمى كوپ ۇزاماي بەلگىسىزدىك پەن سەنىمسىزدىككە اينالدى.
وقيعا سالدارىنان بيلىك داعدارىسقا تاپ كەلگەندىكتەن, ەل ىشىندە توبىرلىق ەرەجە قالىپتاستى. ادامدار مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە باسىپ كىرىپ, توراعا, مەر, مينيستر سەكىلدى وزدەرىنىڭ كوشباسشىلارىن تاعايىنداپ جاتىر. بىراق مۇنداي ءوزىن ءوزى تاعايىنداۋدى كەلەسى ءبىر ۇلكەن توبىر جوققا شىعارادى», دەيدى BBC.
كەي توپتاردىڭ وسىنداي تۇسىنىكسىز جاعدايدى پايدالانىپ, تۇرمەدە جاتقان بىرنەشە ساياساتكەردى بوساتىپ العانى بەلگىلى. BBC-ءدىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداي ساياساتكەرلەر مەن توپتاردىڭ شىعۋى بيلىكتەگى داعدارىستى ودان ءارى كۇردەلەندىرە تۇسپەك. ويتكەنى ولاردىڭ ارقايسىسى وزدەرىنىڭ مۇددەسىن العا شىعارعىسى كەلەدى.
شۆەتسيالىق Dagens Nyheter گازەتى قىرعىزستانداعى وقيعانى تىگىلىپ بىتپەگەن كوستيۋمگە ۇقساتادى. شالبارى بار, ال پيدجاگىنىڭ قولى جوق. ەلدە ەركىن سايلاۋ مەن ساياسي پليۋراليزم قالىپتاسقان, بىراق ونى باسقارۋ ناشار جانە تاۋەلسىز قۇقىقتىق جۇيە قالىپتاسپاعان...
ەلدىڭ باسشىلارى ەشتەڭەدەن ساباق الماعانداي اسەر قالدىرادى. ولار اۋەلى دەموكراتيالىق ينستيتۋت ارقىلى سايلاۋدا جەڭىسكە جەتەدى. كەيىننەن سول ينستيتۋتتى جويۋ ءۇشىن ءبارىن جاسايدى...
بىراق جۇيە وزگەرگەن جوق. قىرعىزستان ىرگەسى بەرىك ينستيتۋتتار مەن ورنىقتى قۇقىقتىق جۇيە بولماسا, دەموكراتيانىڭ ويلاعانداي جۇزەگە اسپايتىنىن انىق اڭعارتادى», دەيدى Dagens Nyheter گازەتى.
ەكى رەۆوليۋتسيانىڭ ەكونوميكالىق سالدارى
ءتاج-داعدارىس قوس وكپەدەن قىسقاندا, الاتاۋداعى اعايىننىڭ الا تايداي ءب ۇلىنۋى باۋىرلاس ەلدەردى دە الاڭداتپاي قويعان جوق. سەبەبى بۇعان دەيىنگى 2005 جانە 2010 جىلدارى ورىن العان كەلەڭسىزدىكتەردىڭ قىرعىزستان ەكونوميكاسىنا قانشالىقتى زيان اكەلگەنىن كوپشىلىك جاقسى بىلەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل جولعى بەي-بەرەكەتسىزدىكتىڭ دە سالدارى زور بولماق. ەلدىڭ ەكونوميكاسى وسىعان دەيىنگى ەكى رەۆوليۋتسيادان كەيىن ەس جيىپ, ەڭسە تىكتەپ كەلە جاتقاندا, تاعى ءبىر دۇربەلەڭنىڭ باستالۋى ءبىرىنشى كەزەكتە قاراپايىم حالىققا قيىن تيمەك.
ماسەلەن, 2004 جىلى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 55,118 ملن سومدى قۇرادى. 2005 جىلى ورىن العان كەلەڭسىزدىكتەردەن كەيىن ءوندىرىس كولەمى 3,902 ملن سومعا قىسقاردى. جالپى, ەلدىڭ ەكونوميكاسىن 2005 جىلعى وقيعالاردان سوڭ قالپىنا كەلتىرۋگە ەكى جىلدان اسا ۋاقىت كەتتى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2006 جىلى رەسپۋبليكاداعى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 3,207 ملن سومعا وسسە, 2007 جىلى ءوسىم 5,4 ملن سومدى قۇراعان. ارادا ەكى جىل وتكەننەن كەيىن عانا ءوسىم شامامەن 30 ملن سومعا ارتىپ, قالىپتى دامۋ جولىنا ءتۇستى. وسىدان 15 جىل بۇرىنعى رەۆوليۋتسيا ەكونوميكانىڭ دامۋىن قانشالىقتى تەجەگەنىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى.
2010 جىلى بولعان بەي-بەرەكەتسىزدىك حالىقتى كەدەيلەندىرىپ جىبەردى. ماسەلەن, 2009 جىلى ەلدەگى كەدەيلىك دەڭگەيى 31,7 پايىزدى قۇراسا, ءبىر جىلدان كەيىن اتالعان كورسەتكىش 2 پايىزعا, ال 2011 جىلى 3,1 پايىزعا, 2012 جىلى 1,2 پايىزعا ارتتى. تەك رەۆوليۋتسيادان كەيىن ەكى جىل وتكەندە عانا كەدەيلىك دەڭگەيى ازداپ تومەندەي باستادى.
اراعا بىرنەشە جىل سالىپ بارىپ قايتالاناتىن ەلدەگى كەلەڭسىزدىكتەر قىرعىزستاننىڭ سىرتقى جانە مەملەكەتتىك قارىزىن كوبەيتىپ وتىر. 2005 جىلى ەلدىڭ سىرتقى قارىزى 1 ملرد 882,2 ملن دوللاردى قۇراسا, قازىر 4,8 ملرد دوللارعا جەتتى. سوندا ون بەس جىلدىڭ ىشىندە مەملەكەتتىڭ سىرتقى بەرەشەگى شامامەن 3 ملرد دوللارعا كوبەيگەن. بەي-بەرەكەتسىزدىكتەن كەيىنگى جاعدايدى رەتتەپ, تۇرالاعان ەكونوميكانى دەمەۋ ءۇشىن الىناتىن سىرتقى قارىزى ورتاشا ەسەپپەن جىل سايىن 200 ملن دوللارعا كوبەيىپ وتىر. وسى ورايدا قىرعىزستاننىڭ سىرتقى قارىزىنىڭ شامامەن 50 پايىزى قىتايعا تيەسىلى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. سوڭعى وقيعالار مەن پاندەمياعا بايلانىستى قارىز كولەمىنىڭ تاعى جۇزدەگەن ميلليونعا ۇلعاياتىنى انىق. بىراق مۇنىڭ ءبارىن ءتۇپتىڭ تۇبىندە قايتارۋ كەرەك بولادى. مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرەتىن ماڭىزدى فاكتوردىڭ ءبىرى دە وسى. ايتپاقشى, بىلتىر سىرتقى قارىزدىڭ ەلدىڭ ىشكى جالپى ونىمىنە شاققانداعى اراقاتىناسى 54,1 پايىزدى قۇرادى. بۇعان دەيىنگى جاعدايلاردى ەسكەرسەك, قازىرگى دۇربەلەڭنەن كەيىن كورسەتكىشتىڭ تاعى ۇلعايارى انىق.
2005 جانە 2010 جىلدارداعى وقيعالار ينفلياتسياعا دا كەرى اسەر ەتتى. رەسمي مالىمەتكە سۇيەنسەك, 2005 جىلى ينفلياتسيا كولەمى 4,4 پايىزدى قۇراسا, ودان كەيىنگى ەكى جىلدا شامامەن 6 پايىزعا وسكەن. سول سەكىلدى 2010 جىلعى دۇربەلەڭنەن كەيىن ينفلياتسيا 8 پايىزدان 16,5 پايىزعا دەيىن ۇلعايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلدى. بۇگىندە ەل حالقى تابىسىنىڭ جارتىسىنان كوبىن ازىق-ت ۇلىككە جۇمسايدى.
ءۇش جىلداي تۇراقتى ۆاليۋتالاردىڭ قاتارىندا بولعان قىرعىز سومى سوڭعى وقيعالاردان سوڭ قۇنسىزدانا باستادى. دوللاردىڭ باعامى 80 سومعا دەيىن كوتەرىلدى. ۇلتتىق ۆاليۋتا بۇرىن-سوڭدى ءدال بۇلاي قۇنسىزدانعان ەمەس.
اۋىرتپالىق ەلدىڭ موينىنا تۇسەدى
بۇعان دەيىن وقيعالاردىڭ بارىسىنا ۇڭىلسەك, ەل ىشىندەگى نارازىلىقتاردىڭ ورىن الۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپشى فاكتور ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق. ماسەلەن, 2010 جىلعى رەۆوليۋتسياعا ەكى جىل بۇرىنعى داعدارىستىڭ سالدارى اسەر ەتسە, بيىلعى دۇربەلەڭگە پاندەميانىڭ تيگىزگەن سالدارى مول. ويتكەنى ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ارتىپ بارادى. ەل ىشىندە ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي جۇرگەندەردىڭ قاتارىنا بيىل پاندەمياعا بايلانىستى رەسەي مەن قازاقستانداعى قارا جۇمىستان ورالعان 20 مىڭنان استام ادام قوسىلدى. وسىلايشا رەسپۋبليكاداعى جۇمىسسىزدىق 21 پايىزدان اسىپ ءتۇسۋى مۇمكىن. ءبىر قىزىعى, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 30 پايىزعا جۋىعىن ءدال وسى ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ اقشا اۋدارىمى قۇرايدى ەكەن. ال قازىردىڭ وزىندە قارجىلىق اۋدارىمداردىڭ جىلدىق كولەمى 25 پايىزعا قىسقارعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇل سوڭعى ءۇش جىلدا تىركەلگەن ەڭ تومەنگى كورسەتكىش.
ەلدەگى بيزنەستىڭ باعىتى دا, بولاشاعى دا ب ۇلىڭعىر. ويتكەنى پاندەميا كەزىندە ءدال وسى سالا ۇلكەن شىعىنعا ۇشىرادى. وزگە مەملەكەتتەر بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر قاراستىرىپ جاتقاندا, ايىرقالپاقتى اعايىن مۇنداي قادامعا بارعان جوق. سالىقتىق كانيكۋل دا جاريالامادى. سالدارى بەلگىلى. ءىرىلى-ۇساقتى كومپانيالار جابىلىپ, بانكروت بولدى. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءبىرشاما بولىگىن قۇراپ وتىرعان بيزنەس سالاسىنىڭ كورسەتكىشتەرى قاتارىنان ءتورت اي بويى تومەندەپ بارادى. ەلدەگى جۇمىسسىزدىقتىڭ كوبەيۋىنە تۋريزم سالاسى دا «اتسالىسقان». بۇل سالادا 180 مىڭعا جۋىق ادام ەڭبەك ەتسە, وسى جىلى ولاردىڭ 90 پايىزى جۇمىسسىز قالعان.
مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز سوڭعى كۇندەرى ورىن العان وقيعالاردا ءدال وسى جۇمىسسىزداردىڭ ىقپالى زور بولدى. قارا جۇمىستى عانا مالدانىپ كەلگەن, مەملەكەتتىك مۇددە جولىندا باسى بىرىكپەگەن ەل ازاماتتارى اكىمشىلىك عيماراتتاردى, ءوندىرىس ورىندارىن باسىپ الدى. ۇلتتىق بانك جەدەل شەشىم قابىلداماعاندا, 2005 جانە 2010 جىلدارداعىداي كوشەدەگى بانكوماتتاردىڭ دا تونالاتىنى انىق ەدى.
ءار توپ ءوزىن بيلىك رەتىندە جاريالاپ, اركىمدەر كەلىپ ستراتەگيالىق ءوندىرىس ورىندارىن وسىلاي باسىپ الا بەرەتىن بولسا, بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ, سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ تاعدىرى قالاي بولادى؟ ينۆەستيتسيانىڭ قورعالاتىنىنا ەش كەپىلدىك بولماسا, ينۆەستور ەندى كەلە مە؟ ينۆەستيتسيا كەلمەسە, وندىرىستەردىڭ دە ءورىسى تار ەكەنى, مەملەكەتكە سالىق تۇسىمدەرى دە ازاياتىنى بەلگىلى. وسى كۇندەرى وندىرىستەر, شاعىن جانە ورتا كاسىپ قانشالىق زيان شەكتى, ونى ويلاپ جاتقان ەشكىم جوق. ساراپشىلار پاندەمياعا بايلانىستى اۋەلدە ەلدىڭ ەكونوميكاسى جىل قورىتىندىسى بويىنشا 6 پايىزعا تومەندەيدى دەپ بولجام جاساعان ەدى. سوڭعى وقيعالاردان كەيىن ەكونوميكانىڭ ءوسىمى 10 پايىزعا قۇلدىراۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدار ايتىلا باستادى. ەكونوميكا تاعى قۇلدىراسا, حالىق قايتەدى؟ ەڭ وكىنىشتىسى دە – وسى, الاساپىراننىڭ ءزىلماۋىر زاردابى ەرتەڭ قاراپايىم حالىقتىڭ موينىنا تۇسەتىنى تاعى انىق.
قىسقاسى, بولىپ جاتقان وقيعالار ەشقانداي دا دەموكراتيانىڭ جەمىسى ەمەستىگى كورەر كوزگە ايدان انىق. سايلاۋلار وتەدى, بيلىك اۋىسادى, بىراق مەملەكەت قالادى. ول – حالىقتىڭ ەڭ قىمبات قۇندىلىعى. وكىنىشكە قاراي, كورشى ەلدەگى ءجيى قايتالانىپ جاتقان وقيعالار بيلىكتى كۇشپەن باسىپ الۋ سوزىلمالى دەرتكە اينالعانىن عانا كورسەتىپ قويمايدى, ودان دا جامانى – مەملەكەتتىلىكتىڭ كيەلى رامىزدەرى سانالاتىن تۋدى اياقاستى ەتۋ, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ باستى ورداسىن باسىپ الىپ توناۋ, قۇجاتتاردى ورتەۋ حالىقتىڭ كيەلى قۇندىلىعىنا دەگەن قۇرمەتتىڭ, ءوز بولاشاعىنا دەگەن جاناشىرلىقتىڭ جوعالىپ بارا جاتقانىن اڭعارتادى. ءتۇبى ءبىر – تۋىسقان ەلدىڭ بولاشاعىنا قالاي الاڭدامايمىز؟!
بەت قاتتالىپ جاتقاندا: قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ جاعدايىنا قاتىستى مالىمدەمە جاسادى. «قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى قازاقستاندىق ينۆەستورلارعا تيەسىلى بىرقاتار كاسىپورىنعا شابۋىلدار مەن ولاردى باسىپ الۋ ارەكەتتەرىنە بايلانىستى ۇلكەن الاڭداۋشىلىق بىلدىرەمىز. كاسىپورىنداردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى بولىپ تابىلاتىن قىزمەتكەرلەرىنە كۇش جۇمساۋ جانە وسى كاسىپورىنداردىڭ مۇلكىن جويۋ تۋرالى قاۋىپ-قاتەر كورسەتۋ فاكتىلەرى ەرەكشە الاڭداتادى.
قازاقستاندىق كومپانيالار سوڭعى جىلدارى قىرعىزستان ەكونوميكاسىنا 1 ملرد اقش دوللارىنان استام ينۆەستيتسيا قۇيىپ, كورشى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. قىرعىز تاراپىن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ دا, قىرعىزستان اۋماعىنداعى قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ دا قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا دەرەۋ شارالار قابىلداۋعا شاقىرامىز» دەلىنگەن مالىمدەمەدە.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
فارحات قايرات ۇلى,
نازاربەك بايجىگىتوۆ,
«Egemen Qazaqstan»