«Egemen Qazaqstan» باسىلىمى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت دايىندايتىن Project Syndicate جوباسى ماقالالارىن جاريالاۋدى جالعاستىرادى.
بۇگىنگى نومىردە وقىرماندار نازارىنا ەكى ماقالا ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىن اتقارعان شاشي تارۋر ماقالاسىندا پاندەميا سالدارىنان بۇۇ-نىڭ قىزمەتىنە وراسان نۇقسان كەلگەنىنە توقتالادى. اۆتور الەم ەلدەرىنىڭ جاھاندىق مۇددەدەن ۇلتتىق مۇددەنى جوعارى قويعانىنا قىنجىلىس ءبىلدىرىپ, ۇيىمدى رەفورمالاۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە ەكەنىنە ەكپىن بەرەدى.
ەۋروپالىق پارلامەنتتەگى يسپانيا دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى لۋيس گاريكانو بۇگىنگى ماقالاسىندا «برەكسيتتەن» كەيىنگى ەۋروپالىق وداقتاعى ءبىلىم سالاسىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ءسوز قوزعايدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, جاھاندىق دەڭگەيگە شىعۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى عىلىمدى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس. وسى ورايدا, اۆتوردىڭ ماقالاسى قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىلعى جولداۋدا ء«ىرى بيزنەس وكىلدەرى وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ عىلىمي قىزمەتىن قامقورلىققا السا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى», دەگەن سوزىمەن ۇندەس شىعىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
نيۋ-دەلي – بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى 24 قازاندا 75 جىلدىق مەرەيتويىن تويلايدى. 1945 جىلى بۇۇ-نىڭ تاريحي جارعىسى ءوز كۇشىنە ەنگەن بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, ۇيىمنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن اتقارعان جۇمىسىنا قاراماستان, كوپجاقتىلىققا ءدال قازىرگىدەي قاۋىپ تونگەن ەمەس.
Covid-19 پاندەمياسى دەگلوباليزاتسيانىڭ جاڭا ءداۋىرىن باستاپ بەردى. يزولياتسيونيزم مەن پروتەكتسيونيزم كۇن ساناپ ارتىپ بارادى. كوپتەگەن ەلدىڭ بيلىگى ەگەمەندىكتى, ۇلتشىلدىقتى جانە دەربەس شەشىم قابىلداۋدى جوعارى قوياتىنىن ايتىپ, حالىقارالىق كەلىسىمشارتتار مەن ساۋدا كەلىسىمدەرىنە كۇمانمەن قاراپ وتىر. سوندىقتان بۇۇ-دا ۇيىمنىڭ ومىرشەڭدىگىنە بايلانىستى ماسەلە كوتەرۋىنە سەبەپ جەتەرلىك.
بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 22 قىركۇيەكتەگى جيىنىندا سويلەگەن سوزىندە بۇۇ باس حاتشىسى انتونيو گۋتەرريش Covid-19 ىندەتىن اقىرەتتىڭ ءبىر بەلگىسى دەپ اتادى. كوروناۆيرۋستىڭ شىعۋى, الەمگە تەز تاراۋى, ادام ءولىمىنىڭ كوبەيۋى (قازىر قايتىس بولعاندار سانى ميلليوننان استى), سونداي-اق ىندەتتەن تۋىنداعان قاۋىپ جاھاندىق ساۋدا اينالىمىن كۇرت ازايتىپ, 1930 جىلدارداعى ۇلى توقىراۋدان كەيىنگى ەڭ الاپات داعدارىسقا اكەلىپ وتىر. قازىر ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ مەن الەۋمەتتىك سالانىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا جەتۋ مۇمكىن ەمەس.
بۇگىندە بۇۇ-نىڭ تاعدىرى ب ۇلىڭعىر تارتىپ تۇر. ءتىپتى بۇۇ قۇرىلعاندا نەگىزگى تەمىرقازىعى سانالعان مۋلتيلاتەراليزمگە كۇمانمەن قارايتىندار قاتارى كوبەيە باستادى. پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ باستاماسىمەن اقش كوپجاقتىلىقتان باس تارتۋعا كوشتى. فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون تاياۋدا اقش-تىڭ حالىقارالىق جۇيەنىڭ سوڭعى كەپىلگەرى اتانۋعا ىنتا بىلدىرمەۋىن قاتاڭ سىنعا الدى. اقش-تىڭ دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنان شىعاتىنى تۋرالى ترامپتىڭ كەيىنگى جاساعان مالىمدەمەسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ىرگەسى اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ قالانعان كوپجاقتى جۇيەنىڭ قۇلاۋىنا باستاماشى بولۋى ىقتيمال.
ەۋروپا دا پاندەمياعا قاتىستى قيىندىقتاردان زارداپ شەكتى. كەزىندە قۇرلىق وڭىرلىك ينتەگراتسيانىڭ وزىق ۇلگىسى سانالعان ەدى. الايدا ەۋروپالىق ىنتىماقتاستىق ىندەتتىڭ قارقىنىنا توتەپ بەرە الماي, تەز قۇلادى. وسىلايشا, شەكاراسىز شەنگەن ايماعى العاشقىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە قۇرباندىققا شالىندى.
نەگىزىندە, ەۋروپالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر ۆيرۋستىڭ العاشقى بەلگىلەرى بايقالعاندا-اق ۇلتتىق كەدەرگى جاساپ الدى. قىتايدان كەيىن ىندەت تەز تاراعان يتالياعا ەو-داعى كورشى مەملەكەتتەر العاشقىدا مەديتسينالىق جابدىقتار جىبەرگەن جوق. ەسەسىنە, قۇرلىقتاعى ارىپتەسىنە تىلەكتەستىك كورسەتۋدىڭ ورنىنا ەكسپورتتىق باقىلاۋ ورناتتى. ەۋروپالىق وداقتاعى كوپجاقتىلىقتىڭ ابىرويىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كوپ ۋاقىت كەرەك.
الەمدەگى كوپجاقتى قاتىناسقا قىتاي-اقش اراسىنداعى شيەلەنىس تە سىزات ءتۇسىردى. ءتىپتى, سەنىمدى ليبەرالداردىڭ ءوزى باتىس الەمى بۇۇ-دان باس تارتقان جاعدايدا قىتايدىڭ كوپجاقتى جۇيەدە توپ باستاۋعا ۇمتىلاتىنىن ايتىپ دابىل قاعىپ وتىر. دەگەنمەن, قىتايدىڭ مۋلتيلاتەراليزمى ريتوريكالىق مانگە يە. ولار تاڭداعان modus operandi, ياعني پرەزيدەنت سي تسزينپين نەگىزىن قالاعان ترانسۇلتتىق ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما – ء«بىر جول, ءبىر بەلدەۋ» جوباسى تاۋەلسىز مەكەمە بۇۇ-نىڭ كوپجاقتى باقىلاۋىنسىز جۇزەگە اسىپ, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى تەڭ دارەجەدە جۇرگىزبەيدى. وسىلايشا, ارىپتەس ەلدەر باعىنىشتى ءارى قارىزدار بولىپ قالماق.
ددۇ ۋحاندا پاندەميا باستالعاندا باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە تالپىنعان كەزدە قىتاي ودان باس تارتتى. Covid-19 ۆيرۋسى جاھاندىق دەنساۋلىق سالاسىنداعى توتەنشە جاعدايمەن بىرلەسىپ, كوپجاقتى كۇرەسۋ جۇيەسىنىڭ ارتىقشىلىعىن كورسەتتى, سونداي-اق حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ لەگيتيمدىگى السىرەگەنىن اڭعارتتى.
ددۇ-نىڭ پاندەميامەن كۇرەسۋدەگى ارەكەتى كوپتەگەن جاھاندىق ينستيتۋت پەن ولاردىڭ اگەنتتىكتەرى ساياسيلانعانىن, ۇلكەن كۇشكە يە مەملەكەتتەردىڭ ىقپالىندا قالىپ, كوشباسشىلىق پەن ماقساتى كەمشىن سوعاتىنىن كورسەتتى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنداعى باستى رولگە يە قىتاي جاھاندىق دەنساۋلىق سالاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنەن گورى ۇلتتىق مۇددەنى جوعارى قويدى.
بۇل ۇلتشىلدىق پەن ەكونوميكالىق شەكتەۋلەر ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى حالىقارالىق ءتارتىپ پەن بۇۇ-نىڭ ىنتىماقتاسا ارەكەت ەتۋ قابىلەتىنە نۇقسان كەلتىرگەن جالعىز سالا ەمەس. بالكىم, ەڭ قاتەرلى جاھاندىق ساتسىزدىكتىڭ ءبىر پاراسى كليماتتىڭ وزگەرۋىن بولدىرماۋعا قاتىستى شىعار. بۇل ماسەلە عالىمدار مەن بەلسەندىلەردى عانا مازالاعاندىقتان, جاھاندىق جىلىنۋدىڭ اسەرى انىق بايقالا باستادى جانە كەز كەلگەن ساتتە تاريحتا كەزدەسپەگەن اپاتقا اكەلۋى ىقتيمال. قازىرگى تاڭدا, كليمات سالدارىنان كوشكەندەر سانى قاقتىعىستان باس ساۋعالاعان نەمەسە ەكونوميكالىق مۇمكىندىك ىزدەگەن بوسقىنداردان الدەقايدا كوپ. تاياۋدا وتكەن باس اسسامبلەيانىڭ جيىنىندا بىرنەشە ەلدىڭ باسشىسى كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى ايتقانىمەن, ونى بولدىرماۋعا باعىتتالعان بىرلەسكەن كەلىسىم جاسالعان جوق. ءدال قازىرگى 2020 جىل «نە بەل, نە بەلبەۋ» كەتەتىن ۋاقىت ەكەنى انىق.
بۇگىندە الەم ەڭ قاۋىپتى قاتەرمەن كۇرەسۋدە قيىندىققا تاپ بولىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, حالىقارالىق ساياساتتىڭ دا داعدارىسقا تىرەلگەنىنە تاڭعالۋدىڭ ءجونى جوق. XX عاسىردىڭ ەرەجەسى سانالاتىن ساۋدا, بايلانىس, يننوۆاتسيا, بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك بىرجاقتى مەملەكەتتىك ءتارتىپتىڭ فورۋمىنا اينالدى. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى وعان تۇراقتى مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كۇردەلى ايىرماشىلىقتارىنا بايلانىستى توقىراپ تۇر.
ايتسە دە, بۇۇ قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ بۇرىش-بۇرىشىندا ماڭىزدى جۇمىس اتقارىپ جاتىر. شامامەن 95 مىڭ سارباز, پوليتسيا جانە ازاماتتىق قىزمەتكەر بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرلىك وپەراتسيالارى مەن ساياسي ميسسيالارىندا قىزمەت ەتىپ ءجۇر. دەگەنمەن, بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرلىك بيۋدجەتىنە بەرىلۋى ءتيىس 8 ميلليارد دوللار جارنانىڭ تولەنبەگەن سوماسى بىلتىر 1,7 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. ءدال سول سەكىلدى, بۇۇ-نىڭ جالپى بيۋدجەتىنە 711 ميلليون دوللار جارنا كەم تولەندى.
دامۋشى ەلدەر بۇۇ-نىڭ نەگىزگى ەلەكتوراتتارى رەتىندە قالا بەرمەك. ۇيىم ولار ءۇشىن جاھاندىق ارەنادا ءوز داۋسىن ەستىرتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن «كۇش تەڭەستىرگىش», ولار كەزىگەتىن قيىندىق پەن ماسەلەلەر بارشانىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى رەتىندە ارەكەت ەتەدى. ءۇندىستان سەكىلدى مەملەكەت بۇۇ-دا رەفورما جۇرگىزۋدى سۇراعاندا ۇيىمنىڭ كوپتەگەن ماسەلەنى شەشۋدە العىرلىق كورسەتكەنىن, رەفورما جاسايتىن ۋاقىت كەلگەنىن مويىندايدى. كوپجاقتىلىق تەڭسىز الەمدە مۇيىزدەۋگە ۇشىراۋى مۇمكىن ەلدەردى قورعاۋعا باعىتتالعان.
بىراق Covid-19 ىندەتى بۇۇ-عا سوققى جاسادى. ەگەر جۇيە ءتيىمدى جۇمىس ىستەگەندە, كوروناۆيرۋس شىعا سالا ونىڭ قاۋپى تۋرالى جاھاندىق دابىل قاعىلىپ, ۆيرۋستىڭ الدىن الۋ مەن تارالۋىن شەكتەۋگە قاتىستى ۇزدىك تاسىلدەر انىقتالىپ, كوپشىلىككە تاراتىلاتىن ەدى, مەملەكەتتەر سوعان بەيىمدەلەتىن ەدى.
ونىڭ ورنىنا, پاندەميا الەمنىڭ تاعدىرىن تالقاندايتىن ءباس ويىنىنا بەرىلىپ كەتكەنىن اڭعارتتى. قازىرگى داعدارىس اياقتالعاننان كەيىن بۇۇ مەملەكەتتەردى بولعان جاعدايدان ساباق الۋعا باستاپ, حالىقارالىق جۇيلەر مەن ينستيتۋتتاردىڭ قايتكەندە كۇشەيتىپ, راديكالدى تۇردە رەفورمالاۋعا جول كورسەتۋى ءتيىس. ايتپەسە, بۇۇ-نىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويى ادامزاتتىڭ ىزگى ويىنان تۋىنداعان ورتاق جوبانى قاۋىپتى ۆيرۋستىڭ جويىپ جىبەرگەن ءساتى رەتىندە ەستە قالماق.
شاشي تارۋر,
بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى. ءۇندىستاننىڭ سىرتقى ىستەر مەملەكەتتىك ءمينيسترى,
ادام كاپيتالىن دامىتۋ مەملەكەتتىك ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان. قازىرگى تاڭدا ءۇندىستان ۇلتتىق كونگرەسىنىڭ مۇشەسى
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org