جاپونياداعى قازاقتار مەن قازاقستانداعى جاپوندار تۋرالى كوپتەگەن قىزىقتى رەپورتاجدار وقىدىم. ياعني تاعدىردىڭ جازۋىمەن كۇنشىعىس ەلىنە تابان تىرەپ, قازىر سوندا وقىپ, جۇمىس ىستەپ جاتقاندار حاقىندا. نەمەسە كەرىسىنشە قازاقتىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرىنە دەڭدەپ ەنگەن جاپوندار تۋرالى كوز جۇگىرتتىم. وتە قىزىقتى ماتەريالدار. كۇنشىعىس ەلى قاي زاماننان وزىنە ءتان جۇمباق بولمىسىمەن, سالت-داستۇرىمەن جانە بىرەگەي مەنتاليتەتىمەن قىزىقتى عوي.
دامىعان الدىڭعى قاتارلى ەكونوميكانىڭ ارقاسىندا, ۇلتاراقتاي جەرى بولسا دا, جاپون ەلى ادامزات وركەنيەتىنىڭ دامۋىنا تولاسسىز ۇلەس قوسىپ كەلەدى. بۇل مەملەكەت بىزدەن گەوگرافيالىق تۇرعىدا الشاق, ودان بولەك, ءوزىنىڭ عاجايىپ الەمى بار. كوبىمىز ءۇشىن جۇمباعى ءالى دە شەشىلمەگەن ەل ىسپەتتى. سوندىقتان با, قازىرگى زامانداعى جاھاندانۋ ءۇردىسى مەملەكەتتەر اراسىنداعى شەكارالاردى اشىق ەتسە دە, جاپونيامەن تىعىز بايلانىسى بار وتانداستارىمىز اسا كوپ ەمەس.
ماعان ەلىمىز ەگەمەندىگىن ەندى الىپ, بوي تۇزەپ جاتقان ۋاقىتتا, العاشقى قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ, جاپونيادا كاسىبي ءىس-تاجىريبەدەن ءوتىپ, ەلگە ورالىپ, مىنە قاتارىنان 20 جىل بويى قازاقستاننىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن ءسىڭىرىپ كەلە جاتقان جانمەن تىلدەسۋ باقىتى بۇيىردى.
ول – كۇنشىعىس ەلىنىڭ ءتىلىن مەڭگەرىپ قانا قويماي, كاسىبي ءبىلىم الىپ, ونىڭ سان سالالى مادەنيەتىن تانىعان, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنداعى جەتەكشى ساراپشى, باسقارۋ سالاسىنىڭ توپ-مەنەدجەرى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور ءامىرحان راحىمجانوۆ ەدى. 1998 جىلى ول – جاپونيادا تاعىلىمدامادان ءوتىپ, وندا قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىن دامىتۋ مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وتە قۇندى ءبىلىم مەن تاجىريبە جيناقتادى. سول جىلدارى قازاقستاندا مۇنداي ماماندار ساناۋلى بولدى.
قازاقستان ءۇشىن جاپونيامەن سەرىكتەستىك ارقاشان ماڭىزعا يە. بۇل ەلدىڭ جالپى باسقارۋ مەن ءبىلىم جۇيەسىن دامىتۋ سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى اسا قۇندى. ءامىرحان مۇراتبەك ۇلى تاعىلىمدامادان وتەتىن ۋاقىت تاۋەلسىز جاس قازاقستاننىڭ, ونىڭ ەكونوميكاسى مەن قوعامدىق-ساياسي ينستيتۋتتارىنىڭ قۇرىلۋ كەزەڭىنە, ەلورداسى استانانىڭ (قازىرگى نۇر-سۇلتان قالاسى) سالىنىپ جاتقان ساتىنە تۇسپا-تۇس كەلدى. بۇل تاجىريبەدەن ءوتۋدىڭ ماقساتى بىرەۋ عانا – جاپون ءبىلىم جۇيەسىنىڭ نەگىزىن, زاماناۋي باسقارۋ تەحنولوگيالارىن مەڭگەرىپ, جاس ۇرپاقتىڭ جاقسى جابدىقتالعان ورتادا دامۋىنا ىقپال ەتەتىن ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قۇرۋعا كىشىگىرىم بولسا دا ۇلەس قوسۋ بولاتىن.
ءامىرحان مۇراتبەك ۇلى جاپونياعا ناقتى جوسپار قويىپ, ايقىن ماقساتتارىمەن اتتانادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ول سەمەي وبلىسى (قازىرگى شىعىس قازاقستان) ءۇرجار اۋدانىنداعى بىرقاتار مەكتەپتەردە ديرەكتور, اۋداندىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, سەمەي قالاسى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى, وبلىستىق ءبىلىم دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, وبلىستىق بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولعان ەدى. وعان مۇنىڭ الدىنداعى پارتيالىق جانە شارۋاشىلىق جۇمىستاردىڭ تاجىريبەسىن قوسىڭىز. ول اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ قاراپايىم تۇرمىستىق قيىندىقتاردان باستاپ قانداي ماسەلەلەرگە تاپ بولاتىنىن ايتقىزباي-اق تۇسىنەتىن. سول ساتتەن باستاپ-اق ءامىرحان مۇراتبەك ۇلى ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق مودەلىن جاساۋ جولدارىن ويلاپ, ىزدەنە باستادى. ونىڭ ىقپالىمەن ءبىرىنشى رەت اۋىلدى ايماقتا دارىندى بالالارعا ارنالعان قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن العاشقى مەكتەپ-ليتسەي اشىلدى.
بۇل تۋرالى ءا.راحىمجانوۆ ءوزىنىڭ «كۇنشىعىس ەلىندەگى ءومىردىڭ ساباقتارى. جيىرما جىلدان كەيىن» اتتى كىتابىندا: «جالپى جاس مەملەكەتىمىز, ونىڭ ىشىندە وتاندىق ءبىلىم جۇيەسى – مەنتاليتەتىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن ۋاقىت تالاپتارىنا ساي كەلەتىن وسكەلەڭ ۇرپاقتى وقىتۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن قۇرۋ جولدارىن ىزدەدى. جاڭا بۋىن وقۋلىقتارىن ازىرلەۋ, شۇعىل تۇردە جاپپاي كومپيۋتەرلەندىرۋدى جۇرگىزۋ كەرەك ەدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ شەشىمى وسىنداي بولدى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن دامىعان مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەۋ قاجەت ەدى. الەمدىك كەڭىستىكتە سول جىلدارى (قازىرگى ۋاقىتتا دا) الدىڭعى قاتارلى ەل بولىپ سانالاتىن جاپونيادا تاعىلىمدامادان وتۋىمە جوعارىدا اتالعان جايتتار سەبەپ بولدى», دەپ جازادى.
ءامىرحان مۇراتبەك ۇلىنىڭ تاعىلىمدامادان ءوتۋ ۋاقىتى 1997-1998 جىلعى ازيا وڭىرىندەگى داعدارىس كەزەڭىنە سايكەس كەلدى.
دەگەنمەن ءبىلىم سالاسى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. ەگەمەن ەلدىڭ ەڭسە كوتەرۋى قانشالىقتى قيىن بولسا دا, جاس قازاقستاندىقتارعا ۇزدىكسىز دامۋ قاجەت ەدى. جاھان تالاپتارىنا ساي كەلەتىن باسەكەگە قابىلەتتى ۇرپاق تاربيەلەۋ قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭ ماڭىزدى ماقساتى بولاتىن. ءدال وسى كەزەڭدەردە ەلباسى «بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىن قالاعان ەدى.
حالىقارالىق بايقاۋدا تاعىلىمدامادان ءوتۋ ءۇشىن كۇنشىعىس ەلىنىڭ گرانتىن جەڭىپ الدى. بايقاۋ تۋرالى اقپاراتتى وعان جاقىن دوسى, سول تۇستاعى ءىرى كۆازيسەكتورلىق كومپانيالاردىڭ ءبىرىن باسقارعان نۇرلان رىسحان ۇلى حابارلايدى. سول ءساتتى ەسىنە العان ءامىرحان راحىمجانوۆ ءوز كۇندەلىگىندە «وعان وسى ءۇشىن العىسىم شەكسىز», دەپ جازادى.
جاپونياعا تابان تىرەگەن العاشقى كۇندەرى ءامىرحان راحىمجانوۆ جەتەكشى ەلدەردىڭ جاڭا ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن قاجەت ەتكەن تۋعان ەلىنىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ ءتۇيسىنىپ, ءوز سوزدەرى مەن ارەكەتىنىڭ دە پارقىن بارلاي الدى. بار اقپاراتتى «قۇمارلىقپەن» بويىنا ءسىڭىرىپ, ۇيگە ورالعاننان كەيىن ەڭ ۇزدىگىن ءوز ىسىنە جاراتۋ ءۇشىن جاپونيالىق ءبىلىم جۇيەسى مەن جالپى اكىمشىلىگىنىڭ بارلىق ەرەكشەلىگىن ۇساق-تۇيەگىنە دەيىن تۇسىنۋگە تىرىستى. ول ءوزى سياقتى جاندار ارقىلى بارشا قازاقستاندىقتارعا, ءتىلى, ەلتاڭباسى, تۋى, ءانۇرانى مەن مەملەكەتتىك شەكاراسى بار ءوزىن تاۋەلسىز جاس مەملەكەت دەپ جاريالاعان وتانىنا باعا بەرەتىنىن ۇعىندى.
تاعىلىمدامادان ءوتۋ كەزەڭىندەگى ەڭ قيىنى – از ۋاقىتتىڭ ىشىندە الەمدەگى كۇردەلى تىلدەردىڭ ءبىرى سانالاتىن جاپون ءتىلىن مەڭگەرۋ ەدى. كۇنشىعىس ەلىنە ساپارعا دايىندالىپ جاتقان كەزىندە جاپونيادا 2 جىل ءبىلىم العان شەنەۋنىكپەن كەزدەسەدى. ول ەكى جىل وقىسا دا جاپون ءتىلىن مەڭگەرە الماعانىن ايتىپ, توعىز ايدا ونى يگەرىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەستىگىن العا تارتادى. جەرلەسىنىڭ پەسسيميستىك پىكىرىنە قاراماستان, ءامىرحان مۇراتبەك ۇلى ىشتەي كەز كەلگەن جاعدايدان شىعاتىن جولدىڭ بارىن ويعا الادى. سەبەبى ونىڭ جادىندا وزىنە ءبىر كەزدەرى ايتقان جاپوندىق ءىرى ماماننىڭ ءسوزى سايراپ تۇرعان ەدى: «ەگەر ءسىز ماقساتقا جەتەر جولدا تاباندى جانە ەڭبەكقور بولساڭىز, توعىز ايدا جاپونشا سويلەپ قانا قويماي, جاپونشا ويلايتىن بولاسىز» دەگەن ەدى ول. ءدال وسىنداي كوڭىل كۇيمەن جاپون ەلىنە ۇشىپ كەتتىم دەيدى ءا.مۇراتبەك ۇلى.
سول كەزدەگى قىزىقتى ساتتەردىڭ ءبىرىن ءا.راحىمجانوۆتىڭ دوسى, بيزنەسمەن, مەتسەنات داۋلەت جاقىپوۆ بىلاي دەپ ەسكە تۇسىرەدى: «8-9 ايدان سوڭ ءامىرحان ەلگە ورالدى. ول جاپون ءتىلىن مەڭگەرگەنىن, ەركىن سويلەي الاتىنىن ايتتى. بىراق مەن سەنبەدىم. ءبىز قايتا جاپوندىق ينجەنەرگە باردىق. ءارى ولار جارتى ساعات بويى جاپون تىلىندە اڭگىمەلەستى. مەن سوندا امىرحانعا قاراپ, تاڭداي قاقتىم. جانىندا ءبىر قازاق, ءبىر ورىس بولماسا دا, شەت مەملەكەتكە بارىپ, ءوزىنىڭ ەڭبەكسۇيگىشتىگىنىڭ, تاباندىلىعىنىڭ, پاراساتتىلىعىنىڭ ارقاسىندا جاپون ءتىلىن ۇيرەندى.
1999 جىلى جاپونيادان ەلگە ورالعان ءامىرحان مۇراتبەك ۇلى جاپوندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە سەرتيفيكاتتالعان مامان رەتىندە ءوزىنىڭ بۇرىنعى جانە قازىرگى جيناقتاعان بار ءبىلىم-بىلىگىن وتاندىق ءبىلىم جۇيەسىنىڭ دامۋىنا باعىتتادى. جاپونيادا يگەرگەن تانىمدارى سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك اكىمشىلىك سالاسىندا جيعان-تەرگەنى ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا قىزمەت ىستەگەن ساتىندە كادەگە جارادى, ءارى قازىر دە كاسىبي قىزمەتىندە مۇنى ءساتتى پايدالانىپ كەلەدى.
ءامىرحان مۇراتبەك ۇلىنىڭ كۇنشىعىس ەلى تۋرالى كۇندەلىگى تۋعان-تۋىستار مەن دوس-جاراندارعا ارنالىپ, از عانا تارالىممەن شىققان. ماعان سول كۇندەلىكتى وقۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى. سول جىلدارداعى باسىنان وتكەرگەن سىناقتارى مەن قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى تۋرالى اۆتور قاراپايىم تىلمەن ۇعىنىقتى تۇردە تۋراسىنان سول جىلدارداعى سىناقتارى مەن جەتىستىكتەرى جايلى جازعان. جاس قازاقستاندىق رەتىندە مەن ءامىرحان مۇراتبەك ۇلىنا ءوزىنىڭ ايرىقشا تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ, قيىرداعى جاپون ەلىندەگى تانىتقان ەڭبەكسۇيگىشتىگى مەن ەرىك-جىگەرى ءۇشىن, ءوزى ارقىلى ماقسات قويعان جاننىڭ المايتىن اسۋى مەن شىڭى جوقتىعىن دالەلدەگەنىنە العىسىمدى جەتكىزگىم كەلەدى. جۋرناليست رەتىندە دە مەن ول كىسىدەن وزىمە ساباق الدىم: اقيقاتتىڭ ءتىلى قاراپايىم جانە دانا. ءامىرحان مۇراتبەك ۇلىنىڭ كۇندەلىگى – پۋبليتسيستيكانىڭ جارقىن جانە تالانتتى ۇلگىسى.
ولجاس بەركىنباەۆ,
جۋرناليست,
«دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى