كوكتەمىر

ويىل-قيىل بويىن جايلاعان ماتەن ەسىمدى بەدەلدى كىسىنىڭ قى­زى ساپۋرا 1775 جىلدىڭ كوك­تەمىندە قوبدا وزەنىنىڭ ەلەك­كە قۇيار ساعاسىندا جاساق قۇر­عان­دا, ونىڭ قولىنا كەلىپ قو­سىل­عان ساربازداردىڭ سانى ەكى مىڭعا جەتەدى. پاتشالىق ەز­گىگە قارسى كۇرەستە تەز ارادا قۋات­تى كۇشكە اينالعان كوك­تەمىر (ساپۋرا) قولى نۇرالى حان­نىڭ بيلىگىنە دە ەلەۋلى قاتەر ءتون­دىردى. كوكتەمىر سارىتاۋعا (سا­راتوۆقا) دەيىن جاۋلايمىن دەگەن جوسپار قۇردى. بۇل – پۋگاچەۆ كوتەرىلىسى اياقتالعان كەزەڭ بولسا دا, ەدىل بويىنىڭ ءار جەرىندە وشاقتارى تۇتانىپ جاتقان كەز ەدى. كوكتەمىردىڭ قولى ورىنبور شەبىنىڭ بويىنداعى – جوعارعى جايىق, قىزىل, تانالىق, ور بە­كىنىستەرى مەن يلينسك جانە ەلەك قورعانىسى قامالدارىنا بىرنەشە دۇركىن شابۋىل جاسايدى. ونىڭ ساربازدارى قاشا سوعىسۋ جانە پارتيزاندىق كۇرەس تاسىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەندىگى سونداي, ءبىر جىل بويى جازالاۋشى وتريادتاردى ابدەن اداستىرىپ كەلدى. كوكتەمىردىڭ نەگىزگى تۇراعى – قوب­دا مەن ەلەكتىڭ اراسىندا بولسا دا, جىلدام ورىن اۋىستىراتىن جيناقى اسكەري كۇشتى دوسالى سۇلتان دا قولداعان.

1776 جىلدىڭ جازىندا كو­تەرىلىس باسىلدى. وسىعان دەيىن «جىن-پەرىمەن بايلانىسقان, تە­مىر ساۋىتتى پالە» دەپ قارسى­لاس­تارىنا قورقىنىش ۇرەيىن تۋ­عىزعان قىز ۇشتى-كۇيلى عايىپ بول­دى. كەتكەنىن ەشكىم كورمەدى, كوش­كەنىن ەشكىم كورمەدى, ولگەنىن ەشكىم كورمەدى.

قاسقىر تەرىسىن جامىلعان قىز

ولكەتانۋشى نۇرلىبەك قالا­ۋوۆ ويىل اۋدانى امانگەلدى اۋى­لىنىڭ قارتتارى – ەسمۇحانوۆ ورازعالي, مەڭدىعاليەۆ تورەحان, كوتىباروۆ مەڭدىعاليدەن 1983 جىلى كوكتەمىر تۋرالى اتالا­رى­نان جەتكەن اڭگىمەلەردى جازىپ العان. قارتتاردىڭ ايتۋىن­شا, جۇرتتان ساياق جۇرەتىن جاس ساپۋرانى ەل ء«پىرى – ءبورى, تە­مىر قىز – شۋ اساۋدىڭ پەرىسى» اتان­دىرعان. بۇل كوتەرىلىستەن بۇ­رىن­عى جاعداي بولسا كەرەك.

«شۋ اساۋدىڭ پەرىسى» دەگەننىڭ ءمانىسى – اپامىزدىڭ وراق جانە جاراق جىلقىنى تاي كۇنىندە تا­ني­تىن ەرەكشە قاسيەتى بار ەكەن. وراق – كۇندەلىكتى شارۋاعا مىنە­تىن جاي تۇعىر ات بولسا, جاراق – سە­زىمتال, وتە ءتوزىمدى, قاجىرلى, جاۋ­عا شاپقاندا مىنەتىن تۇلپار. قان­شالىقتى اساۋ جىلقى بولسا دا, ساپۋرا جاقىنداعان كەزدە اياقتارى دىرىلدەپ, جۋاسىپ قال­عاندا, باتىر جالى مەن شوق­تىعىنان تارتىپ تۇرىپ جاداعاي ءمىنىپ كەتە بەرەدى ەكەن.

ال ء«پىرى – ءبورى» دەگەندى قاس­قىردى جالاڭاش قولىمەن ۇستاي­تىن قايراتىنا بولا ايتقان. ول زاماندا دا مالعا قاسقىر شا­ۋىپ مازا بەرمەيدى عوي. سودان قاسقىر اۋلاۋعا شىققاندا, ابادان كوكجالدار دالاعا بەزىپ كەت­كەندە, جاندارى قىسىلعان ۇر­­عا­شىلار اپانعا قاشىپ تىعى­لادى. ساپۋرا اپانداعى قاسقىردى تىرىلەي جالاڭاش قولمەن سۋىرىپ الىپ شىعادى ەكەن. بۇل – بى­لاي. قاسقىر اپانىنىڭ اۋزى كەڭ بولعانىمەن, بىرتىندەپ تا­رى­­لا بەرەدى. ادام قولى جارا­قات­­­تانباۋى ءۇشىن قىل شىلبىردى قالىڭ ەتىپ وراپ تۇسەدى. تار ءىن, ساسىق يىسكە قاراماي, تۇبىنە دەيىن ەڭبەكتەپ جەتىپ, بەتپە-بەت كەلگەن ادامنان قاسقىر تايىنبايدى. قولىن العا سوزعاندا, ءبىر اتىلادى دا, سودان قارىسىپ الىپ جىبەرمەيدى. قاسقىردى سۇي­رەلەي سىرتقا الىپ شىعادى. ءتىرى بورىلەردى جالاڭاش قولمەن سۋىرىپ الاتىن جۇرەكتىلىگىنە قاراي ساپۋرا ء«بورىنىڭ ءپىرى» اتانعان».

ول ۇزىن بويلى, ءىرى دەنەلى, قاراسۇر قىز ەكەن. ۇنەمى جالعىز, ساياق جۇرەتىن بولسا كەرەك. جەر جاعدايىن وتە جاقسى بىلگەن. ءبىر جولى مىناداي ايلامەن قۇتىلىپ كەتكەن. كوكتەمىر جورىققا اتتانىپ بارا جاتقاندا ۇرعاشى قاسقىردى تىرىلەي ۇستاپ الىپ, قۇي­رىعىن ەكى اياعىنىڭ استىنان وتكىزىپ, قوزعالماستاي ەتىپ تۇمسىعىنا وراعان كۇيى ءبىر ساي­دىڭ تۇبىنە بايلاپ كەتەدى. شا­بۋىل­داپ قاشىپ كەلە جاتقاندا الگى جىراعا تۇسەدى. سوڭىنان جەت­كەن قۋعىنشىلار ساي-جىرانى تۇ­گەل قورشاعاندا, ۇستىندەگى شەك­پەنىن بايلاۋلى قاسقىردىڭ ۇستى­نە جابادى دا, قۇيرىعىن شەشىپ قويا بەرەدى. قۋعىنشىلار ونى جاياۋ قاشىپ بارا جاتىر دەپ ويلاپ, شەكپەن كيگەن قاسقىردىڭ سو­ڭىنان كەتەدى. ماعان دەرەك بەرگەن ءۇش كىسىنىڭ ايتۋىنشا, كوكتەمىر قىز يىعىنا تىستەرى اقسيعان ەكى قاسقىردىڭ باسىن بايلاپ جۇرەدى ەكەن. بۇل دۇشپانعا ايبات شەگۋ ءۇشىن جاسالعان ارەكەت بولسا كەرەك», دەيدى نۇرلىبەك قالاۋوۆ.

اقىن مەيىرحان اقداۋلەت ۇلى «ساپۋرا – قازاقشا ايتقاندا ارۋاق قونعان ادام. ول جونىندە ءنايلا بەكماحانوۆانىڭ «كوكتەمىر تۋرالى اڭىز» دەگەن ۇلكەن ەڭبەگى, ءىزتاي مامبەتوۆتىڭ «كوكتەمىر» جانە «پۋگاچەۆتىڭ نوكەرى» دەگەن پوەمالارى بار. ەكىنشىسىندە, پۋگاچەۆپەن انتتاسىپ دوس بولىپ, قازاندى العاندا قازاق جا­ساعىن باسقارىپ, تساريتسىنداعى پۋ­گاچەۆتىڭ سوڭعى شايقاسىندا اۋىر جارالانعان كارىم تۋرالى جىر­لانادى. كارىم كىم؟ قاي جەر­دىڭ ادامى؟ بىلمەيمىز. ەگەر پۋگاچەۆ كوتەرىلىسىن ىندەتىپ قا­زا بەرسە, قازاقتارعا قاتىستى دا كوپ جايتتىڭ بەتى اشىلارى انىق. ول ءۇشىن ومبى, ورىنبور ارحيۆ­تەرىندەگى قۇپيا كەڭەستىڭ جازبالارىن, اسكەري ەسەپتەردى قاراۋ كە­رەك», دەيدى.

«بەكىندى پۋگاچ بەردى

قىستاعىنا...»

«ورىنبور گۋرەۆتىڭ اراسىنا

قازاقتار بولدى كۇزەت

ءار اسۋعا».

ء(ى.مامبەتوۆ. «پۋگاچەۆتىڭ نوكەرى»)

1774 جىلدىڭ باسىندا پۋگا­چەۆتىڭ ورىس-كازاك, قالماق, باش­قۇرت, قازاق, تاتار ۇلتتارىنان قۇ­رالعان قالىڭ اسكەرى ورىن­بوردى التى اي قورشاپ تۇرعاندا, ونىڭ تۇراعى قازىرگى بەردياەۆ اۋدانىن­دا بولعان. بۇل – پۋگاچەۆ زاما­نىنداعى بەردى قىستاعى.

1774 جىلدىڭ قارا كۇزىندە تسا­ريتسىننىڭ شىعىسىندا تاس-تالقان بولىپ جەڭىلگەن پۋ­گا­چەۆ ەدىلدەن ءوتىپ, قازاق دالا­سىنا ءسىڭىپ كەتكىسى كەلگەن. سو­­دان سۋۆوروۆتىڭ اسكەرىمەن قا­شا سو­عىسىپ, ون شاقتى كازاكپەن ەدىل­گە شەگىنگەندە, ونى قاسىن­دا­عىلار ۇستاپ بەرگەن. ءىزتاي اقىن­نىڭ ايتۋىنشا, بۇل جولى

«شايقاستا قازا تاۋىپ

وۆچيننيكوۆ,

قۇلادى كارىم اتتان

جارالانىپ».

پوەمانىڭ سوڭىنداعى ەپيزود: كوكتەم. ەل ىرعىز جاعاسىنا جايلاۋعا قونىپ, ءۇي تىگىپ جات­قان­دا, ولاردان ساياق ساقال-شاشى اق كۇمىستەي 100 جاستاعى قارت توبەدە ويعا شومىپ وتىر. ول – پۋگاچەۆتا قازاق جاساعىن باسقارعان كارىم. تساريتسىن تۇبىندەگى ايقاستا قۇ­لاعان ول جارالى كۇيدە قاشا ءجۇ­رىپ, «قالماق جەرىن كەزىپ, ءۇي كورسە بىردە بارىپ, بىردە بەزىپ ساياق ءجۇرىپ», جايىققا جۇزەتىن پاروحودقا مىنگەن. قىردا جاسى­رىنىپ جۇرگەندە حيۋالىقتار ۇستاپ الىپ, قۇم ىشىمەن ايداپ اپا­رىپ, قۇلدىققا ساتادى. 20 جىل قۇل­دىقتا ءجۇرىپ, ەلگە ورالعان. ءىزتاي مامبەتوۆتىڭ كەيىپكەرى ىر­عىزدا جاتىر.

تاريحتان اڭىز بولىپ كەلىپ, اڭىز بولىپ جوعالعان باتىر قىز جازالاۋشى وتريادتىڭ قۇر­بانى بولدى ما, بەلگىسىز. ۇرپاق­تا­رى تۋرالى دا ايتىلمايدى. پۋ­­گاچەۆ كوتەرىلىسىنەن كەيىن ءبىر جىل­­دان سوڭ ورشىگەن ساپۋرا قىز­­دىڭ كوتەرىلىسى ەل جادىندا ساق­­تالمادى. تەك سول كەزدىڭ وقي­عا­­لارىنىڭ كۋاسى ويىل-قيىل بو­­يىن­داعى جەر-سۋ اتاۋلارى, قو­رىم­­دارعا بەتتەرى جاسىرىلعان كۇيى شاھيدتەر تومپەشىك بولىپ قال­عان شايقاس الاڭدارى عانا. ءۇش ءجۇز جىلدان بەرى مۇنداي ورىن­­دار سول كۇيى قاراۋىتىپ جاتىر.