التايدان اتىراۋعا دەيىنگى ۇشقان قۇستىڭ قاناتىن, جۇگىرگەن اڭنىڭ تۇياعىن توزدىراتىن سايىن دالانى كىمدەر مەكەن ەتپەگەن. سونىڭ ىشىندە قازاق دالاسىنىڭ قاسيەتىن ۇعىپ, حالقىنىڭ قادىرىن بىلەتىن ورەلى ازاماتتار دا از ەمەس. ءبىر-بىرىنە باۋىرلاستىرىپ, تۋىس ەتىپ جىبەرگەن رياسىز شىنايى كوڭىلى مەن وزگەگە دەگەن قۇرمەتى ءارى سىيلاستىعى.
ءاليحان ارازوۆ 1980 جىلداردىڭ باسىندا اعاسى تەمىرحان ەكەۋى سوناۋ داعىستاننان كەلگەن. باستى ماقسات – قولايلى كاسىپ ىزدەۋ. اۋەلى قۇرىلىس سالاسىندا جۇمىس ىستەپتى. بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ چيستوپول اۋدانىندا تۇرعىن ۇيلەر سالعان, مال قورالارىن كوتەرگەن. جەرگىلىكتى جۇرتپەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ كەتۋى سول تۇستان باستالسا كەرەك. 1983 جىلى تسەلينوگراد ينجەنەرلىك قۇرىلىس ينستيتۋتىن ءتامامداپ, وسى سالانىڭ بىلىكتى مامانىنا اينالعان. قازاق دالاسى كوڭىلىنەن شىققان سوڭ ىرگە تەۋىپ, جۇبايىن كوشىرىپ اكەلىپتى. ءوزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ اق پەيىلى, كەڭ قۇشاعى, اقجارقىن مىنەزى ابدەن شىققان.
– العاش كەلگەندە جاتىرقاعانىمىز دا راس, كەيىن ابدەن باۋىر باسىپ كەتتىك. مەنى تاڭعالدىراتىنى قازاقتىڭ كەڭ پەيىلى, – دەيدى ءاليحان ءاليفحان ۇلى, – ءبىزدىڭ داعىستاندىقتار دا قوناقجاي, ءمارت حالىق قوي, ال قازاقتاردىڭ جومارتتىعى ون ەسە ارتىق. بىردە ءبىز قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقان ەلدى مەكەندە اۋىل اقساقالى ومىرتقاعا شاقىردى. وسىنداي ءداستۇر بار ەكەن. تاباق-تاباق ەتتى كورگەندە, مىناداي مول تاعاممەن جۇزدەگەن ادامدى شاقىرىپ, ۇلكەن توي وتكىزۋگە بولار ەدى عوي دەپ ويلادىم. ءدام ۇستىندە ءداستۇردىڭ مازمۇنىن سۇرادىم. سوندا اۋىل اقساقالى ماعان بىلاي دەدى: «ادامنىڭ دا, جان-جانۋاردىڭ دا ون ەكى مۇشەسى بولادى. سونىڭ ءبارىن بىرىكتىرىپ تۇراتىن ومىرتقا سۇيەگى. ەگەر ول بولماسا, قىبىرلاۋعا شاماسى كەلمەي, بوس قالار ەدى. ءبىز دە بىرلىگىمىز بەكەم بولسىن دەپ ءبىر-ءبىرىمىزدى دامگە شاقىرامىز. ومىرتقا ءسوزدىڭ سىراعىسى, ادال ءدام ءدال سول ومىرتقاداي اعايىن-تۋىستىڭ, جورا-جولداستىڭ بىرىكتىرۋشى كۇشىنە اينالدىراتىن اس».
وزدەرى سۋىن ءىشىپ, سۇلۋلىعىنا سۇيسىنگەن ولكەنىڭ باي داستۇرىنە قىزىققاننان سوڭ ۇل-قىزدارىن قازاق تىلىندە وقىتۋعا بەكىنگەن. ەشكىمنەن كەم بولماپتى. جوعارى وقۋ ورنىن اياقتاعان. قازىر سويلەگەن سوزدەرىنە قاراپ, داعىستاندىقتار دەپ ەشكىم دە ايتپايتىنداي. قازاقتىڭ قارا ءسوزىنىڭ قايماعىن ايىرىپ, كەستەلەپ سويلەيدى.
قازاقتار قارا شاڭىراقتى قاتتى قادىرلەيدى ەكەن دەسەدى ولار. وزدەرى دە ۇلى مەن كەلىنىن الىسقا جىبەرمەي, ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا كۇن كەشۋدە. اتا-اناسىن قۇرمەتتەۋگە كەلگەندە جۇمىر جەردىڭ بەتىندە قازاقتان اسقان حالىق جوق شىعار دەپ قويادى.
– شىنىندا دا, كەيىن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءداستۇرىن ۇعىنعان ساتتە ء«بىر كۇن دامدەس بولعان ادامعا, قىرىق كۇن سالەم» دەيتۇعىن ماقالدارى بارىن ەستىپ, ادامداردى ءدام بىرىكتىرىپ, باسىن قوساتىندىعىن ۇعىندىق, – دەيدى ءاليحان ءاليفحان ۇلى, – 35 جىل اۋىلدا تۇرعاندا, جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ سان عاسىر بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان عاجايىپ سالت-ءداستۇرىن ەتەنە جاقىن ۇعىندىق. اۋىل دەگەننىڭ ءوزى بەينەلەپ ايتقاندا, ۇلكەن ءبىر وتباسى ءتارىزدى. قۋانىش ورتاق, قايعىنىڭ جۇگىن دە بىرلەسىپ كوتەرىپ الادى. ءومىر بولعان سوڭ شاتتىق پەن وكىنىش قاتار جۇرەتىنى بار ەمەس پە. ءبىز دە سولاي كۇن كەشتىك. اۋىلدىق جەردەگى مىنەز باسقاشا. ءبىر-بىرىنە كومەك قولىن سوزۋعا ۇمتىلىپ تۇرادى. ول ءۇشىن ەشكىمنەن اقى سۇرامايدى, مىندەت ەتپەيدى. ءبىز دە سولاي بولدىق. بالكىم, سول قىلىعىمىزبەن جاققان شىعارمىز. ەشكىم ءبىزدى ءتۇرىڭ بولەك, ۇلتىڭ باسقا دەپ كەۋدەمىزدەن يتەرگەن جوق, قايتا ىستىق ىقىلاسىمەن جانىمىزدى باۋراپ, وزدەرىنە تارتا ءبىلدى. مەنىڭ ويىمشا, ۇلتتىڭ ۇلىلىعى دا وسى قاسيەتىندە.
تۇلا بويى تۇڭعىشتارى فۋاد پەن ەكى قىزى وسى جەردە دۇنيەگە كەلىپتى. قازىر ولار قازاق توپىراعىن وزدەرىنىڭ كىندىك قانى تامعان وتاندارى سانايدى. وتپەلى كەزەڭدە قۇرىلىس جۇمىستارى كىلت توقتاپ قالعان سوڭ جەكە شارۋا قوجالىعىن ۇيىمداستىرعان. تابىن-تابىن مال ءوسىرىپتى, يگىلىگىن دە كورگەن. سول تابىسىن جەكە وزدەرىنىڭ باسىنا عانا جاراتپاي, «كوپپەن كورگەن ۇلى توي» دەپ, ەل ىشىندەگى شارۋادان شەت قالماعان سىڭايلارى بار.
– ءبىز ناۋرىز, قۇربان ايت مەيرامدارىن ەل بولىپ اتاپ وتەمىز, – دەيدى جۇبايى رەۆايا عاسانبەكقىزى, – سوعىم سويۋدى ۇيرەندىك. قازاقتار ءتارىزدى الپىس كۇن جەمدەپ, بار راسىمىمەن جۇمساپ. اۋىلداعى كەلىنشەكتەردەن شۇجىق جاساۋدى ۇيرەندىم. سەرە شىققان قازىنى اينالدىراتىن بولدىم. سوعىم سويعان قازاقتار ءتارىزدى بار ءدامدىسىن قوناقتارعا ساقتاپ قويۋعا داعدىلاندىق. جەرگىلىكتى جۇرت اسىنىڭ بار ءدامدىسىن مەيمانعا ارناپ, وزدەرى ازعا قاناعات ەتەدى. ءبىر تاڭعالارلىق مىنەزدەرى سول. ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ بالا-شاعاسى ەمەس, كەلەر-كەلمەسى كىم ەكەندىگى بەلگىسىز قوناق رازى بولۋى كەرەك. جومارتتىق دەمەي, نە دەيسىڭ؟!
جۇبايىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋىل ادامدارىمەن دامدەس بولۋ, شاڭىراقتاعى ءسال عانا قۋانىشتى سىلتاۋ ەتىپ ىدىس-اياقتىڭ ارالاسۋى, تاستاي باتىپ, سۋداي سىڭۋگە سەبەپ بولسا كەرەك. وزدەرى دە ومىرتقاعا شاقىرۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. جەرگىلىكتى جۇرتپەن ءدام بىرىكتىرىپ تۇرسىن دەپ. العاش كەلگەندە ەستىگەن ومىرتقا تۋرالى ءتامسىلى ومىرلىك قاعيداسىنا اينالىپتى.
قازىر ارازوۆتار وتباسى جەرگىلىكتى ۇلت ءداستۇرىن جەتە بىلگەندەرىنىڭ ارقاسىندا كوكشەتاۋ قالاسىنداعى جورا-جولداس, اتا كورشىلەرىمەن دە ءبىر تۋعان اعايىنداي سۇتتەي ۇيىعان ىنتىماقتا كۇن كەشۋدە.
كوكشەتاۋ