ءبىلىم كۇنىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن جاساعانى بەلگىلى. وسى جىلعى جولداۋدا ءىس-قيمىل جوسپارىنىڭ 11 باعىتى ايقىندالعان. اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ باسىم بولىگى دامۋ كاتەگورياسىمەن تىعىز بايلانىستى.
عىلىمي ادەبيەتتەردە ايتىلعانداي, دامۋ بۇل ءبىر ساپادان, احۋالدان ەكىنشىسىنە, ەسكىدەن جاڭاعا اۋىسۋمەن بايلانىستى تابيعات پەن قوعامداعى قوزعالىس پەن وزگەرىستىڭ ءتۇرى. جاڭا احۋال جاڭا ساپالىق جانە ساندىق كورسەتكىشتەرگە يە بولاتىنىن ۇمىتپاعان ءجون. سوندىقتان عىلىمدا كوپ جاعدايدا دامۋدى مىنا ماسەلەلەر توڭىرەگىندە تۇسىندىرەدى: جۇيەنىڭ كۇردەلىلىگىن ارتتىرۋ, سىرتقى جاعدايلارعا بەيىمدەلۋدى جاقسارتۋ, قۇبىلىس اۋقىمىن ۇلعايتۋ, ەكونوميكالىق قۇرىلىمدى ساپالى جاقسارتۋ, الەۋمەتتىك ىلگەرىلەۋ.
جالپى, ەكونوميكالىق ءوسىم ءونىم دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋىمەن بايلانىستى بولعاندىقتان, ەكونوميكالىق دامۋ قوعام مۇشەلەرىنىڭ الەۋمەتتىك جانە ساياسي ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىمەن بىرگە, ءوندىرىس كولەمىنىڭ ۇلعايۋىن كورسەتەدى. دەمەك, ەكونوميكالىق دامۋ ەكونوميكانىڭ, وندىرگىش كۇشتەردىڭ, ءبىلىمنىڭ, عىلىمنىڭ, مادەنيەتتىڭ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى مەن ساپاسىنىڭ, ادام كاپيتالىنىڭ جاڭعىرۋى مەن ساپالى جانە قۇرىلىمدىق وڭ وزگەرىستەردىڭ كەڭەيۋىمەن بايلانىستى. سوندىقتان ەكونوميكالىق دامۋ ءوسىمدى دە, الەۋمەتتىك ءال-اۋقات قۇندىلىقتارىن دا قامتيدى.
جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى جاڭا جاعدايداعى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بىرنەشە قىرلارىنا توقتالادى. ماسەلەن, ادام كاپيتالىن دامىتۋ, جاڭا ۇلگىدەگى ءبىلىم سالاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ بەسىنشى قاعيدات رەتىندە دايەكتەلگەن. ساپالىق تۇرعىدان مۇلدە جاڭا ۇلتتىق يندۋستريانى دامىتۋ ءۇشىن جاڭعىرتىلعان زاڭنامالىق نەگىز قاجەتتىلىگى باياندالادى. وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ قاعيداتتارى, ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن بەلگىلەيتىن «ونەركاسىپ ساياساتى تۋرالى» زاڭدى جىل سوڭىنا دەيىن ازىرلەۋگە تاپسىرما بەرىلدى. سونىمەن قاتار جاڭا جاعدايداعى ەكونوميكالىق دامۋ باعىتى بويىنشا قارا جانە ءتۇستى مەتاللۋرگيا, مۇناي حيمياسى, كولىك قۇراستىرۋ جانە ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋدى دامىتۋ, ونەركاسىپتى دامىتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, قويما جانە كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ, اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ, كولىك-لوگيستيكا كەشەنىن دامىتۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, تەڭ قۇقىلى باسەكەلەستىكتى دامىتۋ سەكىلدى ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارادى.
جولداۋدا تەڭگەرىمدى اۋماقتىق دامۋعا دا ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. اۋماقتىق دامۋ جولىندا ءار ءوڭىردىڭ باسەكەلى ارتىقشىلىعىن ەسكەرۋ قاجەتتىلىگى مالىمدەلدى. وڭىرلەردى دامىتۋ ىسىنە قاتىستى تىڭ تاسىلدەر ەلىمىزدىڭ دامۋى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. اگرارلىق سەكتوردى قولداۋمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋگە, تاماق جانە توقىما ءوندىرىسىن دامىتۋعا, قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارۋعا جانە ونەركاسىپتىڭ وزگە دە سالالارىنا نازار اۋدارۋ دۇرىس شەشىم دەپ ويلايمىز. وڭىرلەردى دامىتۋعا قاتىستى تىڭ كوزقاراستار جۇمىستىڭ وڭ ناتيجەسىن كورسەتەدى.
عىلىمدى دامىتۋ – ادامزات قوعامىنا قاجەتتى پروتسەسس. كەيىنگى جىلدارى عىلىمنىڭ دامۋى تاڭعالارلىق قارقىن الۋدا. قوعام مۇشەلەرى تابيعات بەرگەن ويلاۋ جانە وسى ويلاردى شىندىققا اينالدىرۋ مۇمكىندىگى سىيىن قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرمەي ءتيىمدى پايدالانۋى قاجەت. جولداۋدا عىلىم سالاسىن دامىتۋ بويىنشا جاسالاتىن الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىندا 500 عالىمنىڭ تاعىلىمدامادان ءوتۋى, «جاس عالىم» جوباسى اياسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن 1000 گرانت ءبولىنۋى وتاندىق عىلىمنىڭ ىلگەرىلەۋىنە سەبەپ بولادى. ءبىزدىڭ وقۋ ورنىمىز دا عىلىمنىڭ دامۋىن نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قويعاندىقتان, الداعى ۋاقىتتا دا جۇمىستاردى جالعاستىرا بەرەتىن بولادى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ دا جولداۋ نازارىنان تىس قالعان جوق. جالپى, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ دامۋ دەڭگەيى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى فاكتور. سوندىقتان مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بۇل جۇيەنى دامىتۋعا جانە جاڭعىرتۋعا كوپ كوڭىل بولىنەدى. مەديتسينالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن جىل سوڭىنا دەيىن ەلىمىزدىڭ ايماقتارىندا 13 جاڭا جۇقپالى اۋرۋلار اۋرۋحاناسى سالىناتىن بولدى. 2025 جىلعا قاراي دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ارنالعان 20 زاماناۋي كوپسالالى نىسان پايدالانۋعا بەرىلەتىندىگى دە جاريالاندى. قولدانبالى مەديتسينانىڭ دامۋى دا ەلىمىزدىڭ الەمدىك عىلىمداعى ورنىمىزدى دامىتادى. ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى مەديتسينالىق كوللەدج دە وسى دەنساۋلىق سالاسىن دامىتۋدا ءوز ۇلەسىن قوسادى.
جالپى, قوعامدىق سانادا ەكولوگيا ادامزاتتىڭ ءتىرى قالۋ جولدارىن ىزدەيتىن ءىلىم رەتىندە قالىپتاسقان. وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى ادامزاتتىڭ ىلگەرىلەۋى وسى ەكولوگيالىق دامۋ باعىتتارىمەن بايلانىستى. سوندىقتان ەكونوميكانى دامىتۋ بارىسىندا ەكولوگياعا دا ءمان بەرۋ قاجەت. جولداۋدا اتاپ كورسەتىلگەن ەل ىشىندەگى ەكولوگيالىق تۋريزم مادەنيەتىن بەلسەندى دامىتۋمەن قاتار, حالىقتىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتىن دامىتۋعا دا ءمان بەرگەنىمىز ءجون. ويتكەنى ەكولوگيالىق مادەنيەتتى دامىتۋ ادامزاتتىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ قوعامدىق ىلگەرىلەۋى بولىپ تابىلادى.
قازىرگى جاعدايدا كەز كەلگەن ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جۇيەلەر تۇراقتىلىعى قاعيدالارىنا سايكەس كەلۋى كەرەك. نەگىزىنەن, تۇراقتى دامۋ ەكونوميكا, الەۋمەت جانە ەكولوگيا سىندى ءۇش نەگىزگى قۇرامداستاردى بىرىكتىرۋ ناتيجەسىندە پايدا بولدى. سوندىقتان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. بۇل باعىتتا «ادىلەتتى مەملەكەت» قۇرۋ تۇجىرىمداماسى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» يدەياسىن دامىتادى. تۇجىرىمداما ازاماتتىق ديالوگتى دامىتۋ ىسىنە ىقپال جاسايتىندىعىنا سەنىم بىلدىرەمىز.
جالپى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى جىلعى جولداۋىندا دامۋ ۇعىمىنىڭ ءمانى مەن ماعىناسى تولىقتاي اشىلدى. دامۋ قوعام مەن مەملەكەت ءۇشىن وتە ماڭىزدى. الداعى ۋاقىتتا جولداۋدا قويىلعان مىندەتتەر جۇزەگە اسىرىلاتىندىعىنا تولىقتاي سەنىمدىمىز. بۇل قۇجات ەلىمىزدىڭ بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارلارىنداعى مىندەتتەردى اتقارۋعا ارقاۋ بولادى. ءبىزدىڭ وقۋ ورنى ۇنەمى دامىپ وتىرۋدى نەگىزگى مىندەت سانايدى.
دينار دوسمانبەتوۆ,
قىزىلوردا «بولاشاق» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دامۋ جانە ەكونوميكالىق ماسەلەلەر جونىندەگى پرورەكتورى
قىزىلوردا