ءبىر دانىشپان ايتقان ەكەن «ەكى رەت وقۋعا تۇرمايتىن كىتاپ ءبىر رەت وقۋعا دا تۇرمايدى» دەپ. ال مەن بۇل كىتاپتاردى (تۇرىسبەك ساۋكەتايدىڭ «قيلى تاعدىر» روماندار تسيكلى. 6 كىتاپ) ەكى, ءۇش, بالكىم, ودان دا كوپ وقىعان شىعارمىن. مەنىڭ بۇل كىتاپتى وقۋىم – قۇمدى ءشولدى ۇزاق شارلاپ, كەنەزەسى كەپكەن ادامنىڭ كەنەت تاستاي تۇماعا باس قويعانىنداي بولدى. قوماعايلانا, تويىمسىزدانا وقىدىم. وقىمادىم – ءسىمىردىم, ءسىڭىردىم. ءوزىم دە سول الەمگە ءسىڭىپ, ەرىپ جوعالدىم. ءوزىم – ءوزىم ەمەس, كىتاپ كەيىپكەرىنىڭ بىرىنە اينالدىم. ءوز ەركىمنەن تىس كەيىپكەر تاعدىرىن, كەيىپكەر تاۋقىمەتىن, ماقسات – مۇراتىن قابىلدادىم. ءتىپتى بۇل كىتاپتا مەن بارمىن دەپ ويلادىم. كەز كەلگەن وقىرمان وسى كۇيگە تۇسەر ەدى. ويتكەنى كىتاپ كەشەنى ەمەس, ەرتەڭدى ەمەس, ءدال وسى كەزدى, وسى زاماندى, وسى قوعامدى, وسى ادامدى, ءبىز بەن ءسىزدى, جازىپ وتىر. ءوز كەيىپكەرىمنىڭ كەيىنگى تاعدىرىنا الاڭداعانىم سونشالىق – اۆتوردى ىزدەپ بارىپ, ءالى باسىلىپ شىقپاعان قولجازباسىن وقىدىم. نەگە دەيسىز عوي.
سەبەبى بۇل كىتاپ – تۇنىپ جاتقان تۇڭعيىقتى استان-كەستەن ەتكەن تاسكەسەك.
سەبەبى بۇل كىتاپ – تۇمسا دۇنيە شاراناسىن دار ايىرىپ, دۇنيەگە ەرتە كەلگەن شاقالاقتىڭ شارىلى...
سەبەبى بۇل كىتاپ – وقىدىم دەۋگە جۇرەك كەرەك, وقىمادىم دەۋگە ۇيات كەرەك كىتاپ.
سەبەبى بۇل كىتاپ – كەم دەگەندە جارتى عاسىر كەيىن جازىلۋ كەرەك ەدى. بىراق بۇل كىتاپ بۇگىن جازىلدى. مىنە, وسىنىسىمەن دە قۇندى. «ناعىز قالامگەر كەشەنى ەمەس, ەرتەڭدى ەمەس, بۇگىندى جازۋ كەرەك» دەپتى پۋشكين. ءبىر بىلگەنى بار. بۇگىندى جازۋ وڭاي ما؟ وعان جۇرەك كەرەك, «باس كەسپەك بولسا دا, ءتىل كەسپەك جوق» دەگەن جانپيدالىق كەرەك. اسىرەسە, زاماندى كوشكەن سوڭ, بيلىكتى قۇلاعان سوڭ, بيلەۋشىنى ولگەن سوڭ عانا «سازايىن» بەرىپ, «جاۋ كەتكەن سوڭ قىلىشىمىزدى بوققا شاۋىپ» ۇيرەنگەن باسىمىز بۇعان اشىق كۇندە اسپاننان جاسىن تۇسكەندەي شوشىنا, كىرجيە قارادىق. قابىلداي المادىق. شىنىندا, قابىلداۋعا قورىقتىق. كورمەگەن, ەستىمەگەن بوپ وتىرعانىمىز دا سودان. كورگەندەرىمىز بىردەن «پالەڭنەن اۋلاق» دەپ, ات بويىمىزدى الا قاشىپ, «ەكلەكتيكا» دەدىك, «يسسيدەنت» دەدىك, «بۇل زاماننان جىلتىراعان جاقسىلىق تاپپاي, تەك جامانداي بەرىپتى دەدىك. ابايعا دا وسىلاي دەگەنبىز. ءوز زامانىمىزدىڭ تاماشا اقىنى اقسۇڭقار ۇلى: «اباي – رەنتگەن. كەۋدەڭە توسساڭ, كۇللى يتتىگىڭ كورىنەدى» دەپتى. سول ايتقانداي تۇرىسبەك ساۋكەتايدىڭ بۇل تۋىندىلارى رەنتگەن. ەگەر وعان قوعام مەن بيلىك كەۋدەسىن توسسا, كۇللى يتتىگى, تىرجالاڭاش بەينەسى كورىنەدى.
بۇل كىتاپ – وسى كۇنگە دەيىن بويىمىز ۇيرەنگەن كونە قىپشاقتىڭ قىش قورعاندارىنان جەتكەن كۇڭگىر-كۇڭگىر قوڭىراۋ ءۇنى دە, ساردالادا جوسىلعان جورتۋىلدار ءۇنى دە ەمەس. نە بولماسا سۇلۋلىق پەن گارمونياعا, ماحاببات پەن سەزىمگە بوكتىرىپ, قۋانىشتى كۇرسىنىسپەن اياقتاپ, وقىرماندى اجەنىڭ الديىندەي ۇيقىعا جەتەلەيتىن كىتاپ ەمەس.
بۇل – كىتاپ, كەرىسىنشە, «ۇيىقتا, قازاق, بايۋ-بايۋمەن» قالعىپ جاتقان, توعىشارلىق قاناعاتىن مىسە تۇتقان, جانىڭدى سىلكىپ, جۇرەگىڭدى جۇلقىپ, تامىرىڭدا قالعان تامشى قانىڭدى قايناتىپ, ءوزىڭنىڭ ۇلت ەكەنىڭدى, ءتىپتى ادام ەكەنىڭدى ەسكە سالادى. وسى وزىڭە دە بەيمالىم بويىڭداعى ءبىر بۇلا سەزىم باس كوتەرىپ, ۇيقىداعى ارىستانداي جالىڭدى كۇدىرەيتىپ, اق پەن قارانىڭ, جاۋىزدىق پەن جازىقسىزدىڭ, بيلىك پەن ءالسىزدىڭ كۇرەسىنە ەرىكسىز ارالاسىپ كەتەسىڭ.
اۆتور شەبەرلىگى – عاجاپ. باس كەيىپكەردىڭ تۇلعا, تۇرپات, كەسكىن-كەلبەت, ءىس-ارەكەت, مىنەز-ق ۇلىق سيپاتتارىن مولىنان ءپىشىپ, سومداپ جونعانداي كەسەك كاتارسيستىك وبراز جاساپ, وقىرماندى وعان «عاشىق» ەتەدى. وقىرمان ەندى ودان ءبىر ءسات ايىرىلا المايدى. سان قيلى تاعدىردىڭ, شىتىرمان وقيعالاردىڭ, كۇردەلى دە قىزىقتى سيۋجەتتەردىڭ, مولدىرەگەن سەزىمدەر مەن تۇنىپ تۇرعان ءتىل شۇرايىنىڭ ءلاززاتىنا مالتىعىپ ءجۇرىپ, ءبىر ءسات باس كەيىپكەردەن كوز جازبايدى, ىزدەيدى. اككى اۆتور وقىرمان ءۇمىتىنىڭ تورىعىپ, ۇزىلەر شاعىندا باس كەيىپكەردى كۇتپەگەن جەردەن جارق ەتكىزەدى. ولاقتىق جوق. باس كەيىپكەردى وقيعانىڭ التىن قازىعى ەتىپ, سان سالالى سيۋجەتتەردى توعىستىرىپ اكەپ, نەبىر ەپيزودتىق شەگىنىستەر مەن ليريكالىق كورىنىستەر, شەشەندىك يىرىمدەر, دەتالدىق سيمۆولدار, جۇمساق يۋمور, تىلسىم ميستيكا ارقىلى بايلانىستىرىپ وتىرادى. بىراق, باس كەيىپكەر عۇمىرى اياقتالمايدى. اياقتالسا, كەلەسى كىتاپتىڭ وقىرمانعا قاجەتى دە بولماس ەدى. ءبىز ادەتتە جازۋشىلاردى «پالەنشەنىڭ وبرازىن كەرەمەت سومداعان» دەپ ماقتايمىز. ال ءبىزدىڭ اۆتوردىڭ سومداعان, بىردە-ءبىر قاسيەت – سيپاتىن قالدىرماي اشقان وبرازى – ول قوعام, زامان وبرازى, بەينەسى. وقىرمان ءوز زامانىن, ءوز ورتاسىن, ءوز زامانداسىن, ءوزىن كورەدى.
قاراپايىم حالىققا الاڭدا توپىرلاپ جۇرگەن توپ رەتىندە عانا جىلىنا ءبىر مارتە كورسەتىلىپ قوياتىن سۋرەتتەن باسقا ءبىز جەلتوقساننىڭ قاي سىرىن ءبىلىپپىز؟ سول جەلتوقساننىڭ ناعىز بەينەسىن, ونىڭ تۋ سەبەپتەرىنىڭ جاريا بولماعان قۇپياسىن, سۇرقيا ءشوۆينيزمنىڭ جاسىرىن ارەكەتىن, ساياسات پەن يدەولوگيانىڭ جالتاق, جاعىمپاز, ەكى جۇزدىلىگىن كورەمىز. ەل تاعدىرىن سەنىپ تاپسىرعانداردىڭ دا بايلىق پەن بيلىك, باق پەن تاق جولىنداعى قىرقىسىن كورەمىز. ەليتا دەپ اتالاتىن توپتىڭ حالىق كوزىنەن تاساداعى ماسقاراسىن كورىپ جاعاڭدى ۇستايسىڭ. ترانزيتتىك تۇلعالاردىڭ (باسقا ۇلت بولسا دا) ساياسات پەن بيلىكتەگى «ويىندارىن» ايمانداي اشىپ بەرەدى. زامانىمىزدىڭ گەنەتيكالىق قۇنارى – زيالى قاۋىمنىڭ دا بەت-پەردەسى سىپىرىلىپ, اق پەن قاراسى, شىندىق پەن جالاسى جارق ەتە تۇسەدى. تاريحي تۇلعالار: قوناەۆ, تاشەنوۆ, سۇلەيمەنوۆ, كولبين, گورباچەۆ ت.ب. تەك كوشباسشىلىق – كوسەمدىك سيپاتى عانا ەمەس, ادام, ازامات, ءتىپتى قاراپايىم پەندە رەتىندەگى استامشىلىعى مەن تايساقتىعى, وكىنىشى مەن كۇيزەلىسى قانداي اشىلعان. اسىرەسە, قوناەۆ وسى كىتاپتان سوڭ عانا حالقىنا, قازاعىنا جاقىنداي تۇسەدى.
كوركەم شىعارمانىڭ قۇدىرەتى كوركەمدىگىندە عوي. بارىنەن بۇرىن كوز الدىڭىزدا قيمىلداپ تۇرعان مىنا ءتىرى سۋرەتتەرگە نە دەيسىز؟
– ۇلى شاھار ەكى وكپەسى قىسىلىپ, ىڭىرانىپ جاتىر.
– الاڭدا باسىنا جۇگەن-نوقتا كيمەگەن بۇلا جاستىق شارق ۇرىپ ءجۇر.
– تاڭ بوزىن باسىنا كيىپ بوزداعان پويىزدىڭ ىشىندە ازاتتىق اڭساپ بۇلقىنعان قازاقتىڭ جاس جۇرەگى ءوزىنىڭ ب ۇلىڭعىر بولاشاعىنا قاراي زىمىراپ بارا جاتتى.
– جاستىق قۋاتپەن تەپسىنگەن سەرپىمدى دەنە اق توسەكتىڭ ۇستىندە ۋىزعا مالعان التىن قاسىقتاي ءدىر-ءدىر ەتىپ جارقىراپ جاتتى.
ال ءسىز ۋىزعا مالعان التىن قاسىقتى سوڭعى رەت قاشان كورىپ ەدىڭىز؟
ء امينا قۇرمانعاليقىزى,
سىنشى