تاعىلىمدامانى تۋريزمگە اينالدىرمايتىن تالاپتار

جالپى ەلىمىزدە كادر دايارلاۋ ماقسا­تىندا ماماندار مەن ستۋ­دەنتتەردى شەتەلدەردە تاعىلىم­دامادان وتكىزۋ تاجىريبەسى قالىپ­تاسقان. ءبىز كوبىنە تەك «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن تاعىلىمدامادان وتۋگە بولاتىنىن بىلەمىز. دەگەنمەن وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تالابىنا سايكەس, ماگيسترانتتار 2 اپتاعا, ال دوكتورانت­تار 2 اپتادان 3-6 ايعا شەتەلدەردە تاعىلىمدامادان وتەدى.

ەلميرا ۋايدۋللاقىزى جا­قىن­دا تۇر­كيا­داعى تا­­عى­لىم­دا­ماسىن ءتامامداپ ەلگە ورال­دى.­ ان­­كارا­ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى 1 جىل­دىق وقۋىن­دا جوعارىدا جا­زىل­عان­داي, تا­عىلىم­دا­مانىڭ­ ۋاقىتىن قۇر قى­دىرۋمەن وتكىز­گەن قا­زاق­ستان­دىقتاردى كوپ كەزدەستىرگەنىن ايتتى.

«بۇل ماسەلەنى كوتەرىپ جۇرگەنى­مە 4-5 جىل بولدى. ويتكەنى تاعى­لىمدامادان وتەتىن ەلدىڭ مەم­لە­كەتتىك نەمەسە قارىم-قاتىناس ءتىلىن بىلمەي باراتىندار وتە كوپ. ەڭ باستى پروبلەما – وسى. وقى­تۋ ءتىلىن بىلمەگەن ادام ەشتەڭە ۇي­رەنبەي كەلەدى. مىسالى, تۇركيا­دا جۇرگەندە قازاقستاننىڭ ءارتۇر­لى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنەن كەلگەن ستۋدەنتتەردى كەزدەستىردىم. نە تۇرىك ءتىلىن, نە اعىلشىن ءتىلىن بىلمەيدى. ولار وزدەرىنىڭ عىلىمي جە­تەكشىلەرىمەن بايلانىس ورناتا المايدى.

ال عىلىمي كونفە­رەنتسيالارعا قاتىسۋ تۋرالى مۇلدەم ءسوز قوزعاماي-اق قويۋعا بولادى. مىنە, سوندىقتان كەلەشەكتە جىل سايىن 500 عالىمدى شەتەلدەردە ءىس-تاجىريبەدەن وتكىزۋدى قالا­ساق, ولاردىڭ ءتىل بىلۋىنە قاتاڭ تالاپ قويىلۋى قاجەت. بۇل سول تاعى­لىم­داماعا جىبەرىلەتىن عالىم­دار­دى تاڭ­داۋدىڭ تالابىندا, ارنايى ەرەجەدە بەكىتىلۋى ءتيىس», دەيدى ە.ۋايدۋللاقىزى.

ونىڭ ويىنشا, تاعىلىمدامادا ءار ماماننىڭ ءوز سالاسىنا قاتىستى عىلىمي تاجىريبەدەن ءوتۋى عانا ەمەس, ارنايى تىلدىك كۋرستاردى قاتار وقىپ كەلۋى دە قامتاماسىز ەتى­لۋى قاجەت. سوندا عانا كادر دايار­لاۋعا بولگەن مەملەكەتتىڭ قارا­جاتى ءوز ناتيجەسىن, جەمىسىن بەرەدى.

سپيكەردىڭ سوزىنەن وتاندىق جوو-دا ماگيستراتۋرادا ءبىلىم الىپ جۇرگەن ءبىر تانىسىمىزدىڭ ەۋروپاعا بارىپ كەلگەنى, ءارى ونىڭ تىم بولماسا نان سۇراپ جەيتىن اعىلشىنشاسى جوق ەكەنى ەسىمىزگە ءتۇستى. ول شەتەلدىك جەتەك­­شىسىنەن بىلمەگەنىن, تۇسىنبەگەنىن قالاي سۇرايدى؟ نەگىزى مۇنىڭ استارىندا تاعى دا جەمقورلىق جاتىر. سەبەبى ماگيستراتۋراعا ءتۇسۋ ءۇشىن ءوز ماماندىعىنان بولەك شەت تىلى­نەن تەست تاپسىرۋ كەرەك. ال شەت ءتىلىن ورتاشا دەڭگەيدە مەڭگەرمەگەن ادام ما­گيس­­ت­را­­تۋرادا قالاي ءجۇر؟ دوك­تو­ران­تۋرا تۋرالى, ءتىپتى بىردەڭە دەۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز. سەبەبى بىلتىردان باس­­تاپ دوكتورانتۋراعا تۇسۋدەن ءۇمىتتى تالاپكەرلەر كەم دەگەندە 4,5 بالدىق حا­لىقارالىق IELTS سەرتيفيكاتىن كورسەتۋگە مىندەتتى. ال بيىل بۇل كور­سەتكىش 5,5 بالعا كوتەرىلدى. ءبىر كەز­دەرى ءدال وسى حالىقارالىق سەرتيفيكاتتى ساتىپ العان مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى وقۋدان شىعارىلعان ەدى. تاعىلىمدامادان بۇرىن ءبىز وسى تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تۇ­بەگەيلى تارقاتۋعا ءتيىسپىز.

ۇلىبريتانيانىڭ لەستەر ۋنيۆەر­سيتەتىندە تاعىلىمدامادان وتكەن بەردىباي تۇرلىبەك تاعىلىمدامانىڭ تالاپكەرلەردى ىرىكتەۋ تالاپتارى قاتاڭ بولىپ, ەڭ ۇزدىكتەر ىرىكتەلسە دە ۇلكەن ناتيجە شىقپاۋى مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزدى. وعان كوپ جاعدايدا ءىس-تاجىريبەدەن ءوتۋشىنىڭ تالاپشىل بولماۋى سەبەپ ەكەن.

«انگلياعا تاعىلىمدامادان وتۋگە بارعاندا وزىمە ەڭ الدىمەن ءتىل ءبىلۋ دەڭگەيىمدى كوتەرۋدى ماقسات ەتتىم. سوندىقتان بارا سالا ءتىل كۋرسىنان وتۋگە ءمان بەردىم. جانە مۇنى جاۋاپتى جەتەكشىمنەن تالاپ ەتتىم. نەگىزى تاعىلىمدامادان ءوتۋشى ءوزى تالاپ ەتپەسە, كوپ نارسەنى ۇيرەتە بەرمەيدى. ماسەلەن, ءوزىم ۋنيۆەرسيتەتتە وقىتۋشى بولعاندىقتان, ماعان وقۋ باعدارلاماسىن شەتەلدە قالاي قۇراتىنى قىزىق بولدى. سول سەبەپتى وقۋ باعدارلاماسىن جازۋدى ۇيرەتۋىن تالاپ ەتتىم. سودان مەنى ءبىر دەكاننىڭ توبىنا قوستى. سول كىسىنىڭ ارقاسىندا ءوزىم ەڭبەك ەتەتىن جوعارى وقۋ ورنىنا قاجەتتى ءۇش ءپاننىڭ وقۋ باعدارلاما­سىن الىپ كەلدىم. ءۇش ءپاننىڭ مودەلىن, ستۋ­دەنتتەرگە قالاي وقىتۋ كەرەگىن مەڭ­گەرىپ, ۋنيۆەر­سي­تەتكە ەنگىزدىم. قازىرگى تاڭدا سول پاندەردەن ساباق بەرىپ ءجۇرمىن. جەلتوقسان ايىنىڭ 15-ىنەن كەيىن ۇلىبريتانيادا 1 اي دەمالىس بولادى. وسى دەمالىستا ونداعى قورى وتە مول, زاماناۋي تەحنيكالارمەن جاب­دىق­تالعان كىتاپحانالاردا وقۋ­لىق جازىپ شىقتىم», دەيدى ب.تۇرلىبەك.

ونىڭ ايتۋىنشا, شەتەلدە تاجىري­بە جيناۋعا ءوزى تاعىلىمدامادان وتۋ­گە بارعالى تۇرعان سالاسىندا كەمى 5-6 جىل ەڭبەك ءوتىلى بار مامانداردى جىبەرۋ كەرەك. ويتكەنى مۇنداي ماماندار شىنىمەن دە ءبىلىمىن ىسكە جاراتۋدى, ءوزى جۇمىس بارىسىندا كەزدەستىرگەن پروبلەمانىڭ شەتەلدىك تاجىريبەدە شەشىمىن تابۋدى كوزدەيدى. ال وقۋدى (مەيلى, ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا بولسىن) جاڭا بىتىرگەن, جۇمىس ىستەپ, ءبىلىمىن ءالى تاجىريبەدە قولدانىپ كور­مەگەن ادام مەملەكەت قاراجاتىن جەلگە شاشىپ كەلەدى.

شىنىندا, تاعىلىمداما – تا­جى­ريبەدەن ءوتۋ. دەمەك, وعان ءسوزسىز بەل­­گىلى ءبىر دەڭگەيدە تاجىريبەسى بار جانە سونى جەتىلدىرۋدى كوزدەيتىن ادام بارۋى كەرەك. سوندىقتان شەتەلدە ءىس-تاجىريبەدەن وتۋگە وتاندىق تاجىريبەنى سالىستىرا الاتىن, جوعىن تۇگەندەپ, بارىن تولىقتىرىپ, جيعانىن ەلدەگى ىستە ءتيىمدى, ىڭعايلى باعىتتا قولدانۋعا قابىلەتتى ادام بارۋى قاجەت.

500 عالىمدى جىل سايىن تاعى­لىم­­­دامادان وتكىزۋدىڭ شارتتارى مەن تالاپتارىن ازىرگە قاي ورگاننىڭ جانە قانداي مامانداردىڭ ازىرلەيتىنىن بىلمەيمىز. بىراق شارتتارى مەن تالاپتارىن ازىرلەۋدە «بولاشاق» باعدار­لاماسىنىڭ قا­لىپ­تاسقان قاعيدالارى­نا سۇيەنەدى دەپ بولجاپ وتىرمىز. ەگەر بولجامىمىز ءدال كەلسە, وندا شىنىمەن دە تاعىلىمدامانىڭ تۋريزمگە اينالۋىنا ءوزىمىز قولدان جاعداي جاساپ بەرگەن بولامىز. نەگە؟ «بولاشاق» باعدارلاماسى ۇمىتكەردەن, ايتالىق, اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەنىن راستايتىن سەرتيفيكاتتى تالاپ ەتپەيدى. ال ءتىل بىلمەۋدىڭ كەسىرى, اسىرەسە وقىتۋ ءتىلىن مەڭگەرمەي بارعاننىڭ زيانى قانداي بولاتىنى بەلگىلى. دەگەنمەن «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن تا­عى­لىم­دامادان ءوتۋدى قالايتىن ۇمىت­كەرلەرگە قويىلاتىن بىرقاتار تالاپتى ەنگىزۋگە بولادى. ماسەلەن, ۇمىتكەردىڭ كەمىندە 3 ء(ۇش) جىل, ونىڭ ىشىندە تاڭداپ الىنعان ماماندانۋ سالاسىندا سوڭعى 12 (ون ەكى) ايدا جالپى جۇمىس ءوتىلى بولۋى قاجەت. ال كونكۋرستىق ىرىك­تەۋدە ۇمىتكەرلەردىڭ تاۋەلسىز سا­راپ­تامالىق كوميسسيا مۇشە­لەرىمەن دەربەس ءانونيمدى سۇق­با­تى بولادى. مىنە, بۇل تامىر-تا­نىس­تىققا, ەڭ اياعى جەمقورلىققا جول بەرمەيدى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى شارت بويىنشا «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەتەلدەردە تاعىلىمدامادان وتكەندەر مىندەتتى تۇردە ەلگە ورالۋى كەرەك. ءدال وسى تالاپ 500 عالىمعا ار­نال­عان تاعىلىمدامانىڭ تالاپتارىنا دا ەنگىزىلگەنى ءجون. ايتپەسە ينۆەستيتسيانى وزگە ەلدىڭ, بوتەن مەملەكەتتىڭ دامۋى مەن بولاشاعىنا سالىپ بەرگەنمەن بىردەي بولىپ شىعادى. ما­گيستراتۋرادان نەمەسە باكالاۆرياتتان كەيىن تاعى­لىمدامادان وتۋگە كەتىپ, شەتەلدەردە قالىپ قويىپ جاتقاندار جەتەرلىك. شەتەلدەن وقىپ كەلگەن ستۋ­دەنتتەردىڭ كوبى تاعىلىمدامادان وت­كەن ەلدە ماگيستراتۋراعا نەمەسە دوكتورانتۋراعا قالاتىنداردىڭ باسىم بولىگى تەحنيكالىق, جاراتىلىس­تانۋ باعىتىنداعى ماماندار ەكەنىن ايتادى. مۇنداي ماڭىزدى سالالار مەن باعىتتاردا عىلىمدى دامىتۋ ەلى­مىزگە اسا قاجەت. سوندىقتان وسىنداي ولقىلىقتىڭ ورىن الۋىنا جول بەرمەيتىن شارت بولعانى ابزال.

ينتەرنەتتەگى اشىق دەرەكتەر مەن عالامدىق ءتىلدى مەڭگەرۋ ءبىلىم ىزدەگەن ادامعا شەكسىزدىك سىيلايتىنى راس. وسى ەكى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ ءبىز دە شەتەلدىك تاعىلىمدامادان ءوتۋدىڭ تالاپتارىن ىزدەپ كوردىك. كوزىمىزگە ىلىككەن تاعىلىمداما تۇرلەرىنىڭ با­رىندە ءبىرىنشى ءىس-تاجىريبەدەن وتەتىن ەلدىڭ ءتىلىن, كوبىنە اعىلشىنشا جەتىك ءبىلۋدى تالاپ ەتەدى. ال ەكىنشى, جۇ­مىس جوسپارىن سۇرايدى. ادەتتە ونى «proposal», ياعني جوسپار, ۇسىنىس دەپ اتايدى. تاعىلىمدامادان وتۋگە ءۇمىت­تى ازامات وسى ەكى تالاپتى ورىنداعاندا عانا گرانت الادى. اسىرەسە ەكىنشى تالاپ – وتە قاتاڭ ءارى اسا ماڭىزدى. سەبەبى جوسپار نەمەسە ۇسىنىستا ۇمىتكەر ءوزىنىڭ كەمى 5 تالاپكەردىڭ ىشىندە وسى گرانتقا لايىق ەكەنىن دالەلدەي ءبىلۋى ءتيىس.

وسىعان ءبىر مىسال رەتىندە امەري­كالىق ازاماتتىق زەرتتەۋلەر جانە دامۋ قورىنىڭ (CRDF Global) وسى جىلدىڭ باسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا­عى زەرتتەۋشىلەر مەن عالىمداردى اقش-تاعى ۇلتتىق دەنساۋلىق ينستيتۋتىندا (NIH)  تاعىلىمدامادان وتۋگە شاقىرعان حابارلاماسىن الايىق. قور بۇل تاعىلىمداماعا گرانت ۇتىپ العان­دار­دىڭ كارى قۇرلىققا بارۋ-قايتۋ جول شىعىنىن, پاتەراقىسىن تولەپ بەرەدى. تاعىلىمدامادان وتكەن سوڭ, مىندەتتى تۇردە ەلىنە ورالىپ جوسپارىن ءوزىنىڭ جۇمىس ورنىندا (عىلىمي ورتالىق, الدە ۋنيۆەرسيتەت) ىسكە اسىرۋى ءتيىس. ال تالاپكەردىڭ «proposal», ياعني جۇمىس جوسپارىندا ارقايسىسى جارتى بەتتەن تۇراتىن دەنساۋلىق سالاسىنداعى ەڭبەك ءوتىلى; ءدال وسى ينس­تيتۋتتا ءىس-تاجىريبەدەن وتۋدەگى ماق­ساتى; ادامزات ومىرىندەگى ناقتى قاي پروب­لەمانىڭ شەشىمىن عىلىم ارقىلى تابۋدى كوزدەيتىنى; كۇتكەن ناتيجەسىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءوز كومانداسىنا قانداي مامانداردى قوسقىسى كەلەتىنى مەن سەبەبى تۋرالى اقپارات بولۋى كەرەك. ەڭ اياعى ء«سىزدى ءجىتى قاداعالاپ جۇر­گەن جانە كاسىبي تۇرعىدا جاقسى تاني­تىن ارىپتەسىڭىزدەن ۇسىنىس حات الىڭىز» دەپتى.

ۇلىبريتانياداعى كەيبىر عىلى­مي ورتالىقتار مەن ينستيتۋتتار وسىن­داي جۇمىس جوسپارىنىڭ جارتى­سىن الدىمەن ءوز ەلىندە, قالعانىن ءىس-تا­جى­ريبەدەن وتەتىن ەلدە ورىنداۋ­دى ۇسىنادى. بۇل ەندى عالىمدارعا ارنالعان تاعىلىمداماعا ەڭ قاجەت ۇسىنىس سەكىلدى. سوندا ناتيجە وزدىگى­نەن كورىنەدى ەمەس پە؟..