ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى – شەتپە اۋىلىندا قازىر ەكولوگيالىق ماسەلە ۋشىعىپ تۇر. باتىسى مەن شىعىسىنان قاپتاعان كارەرلەر, سولتۇستىگىنەن ءاۋ باستا اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن سالىنعان, قازىر مۇناي مەكەمەلەرىنىڭ دە قالدىق سۋلارى قۇيىلاتىن قاۋىپتى كارىز سۋى ورنى, وڭتۇستىگىنەن تسەمەنت زاۋىتى اۋىلدىڭ كۇنىن ءبىر ۋىس قىلعانداي قىسىپ, ەكولوگياسىن بىرنەشە جىل بويى بۇلدىرۋدەي-اق ءبۇلدىرىپ كەلەدى.
ءتورت تاراپتان قۋسىرا تۇسكەن بۇل نىسانداردىڭ ارقايسىسى تۋرالى كەڭىرەك بايانداۋعا بولادى, ويتكەنى «كەتپەننىڭ ەكى ۇشى بار» دەگەندەي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدا پايدالى بولعانمەن, اۋىلدىڭ ەكولوگياسىن بۇزىپ, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا زيان تيگىزەتىن بولسا – قاي جاعى ءتيىمدى؟ ەكونوميكا, الدە حالىق دەنساۋلىعى؟ ەڭ باستى قۇندىلىق – ادام سانالعانمەن, داۋلى ماسەلە وسى سۇراققا تىرەلگەندە قايىرلاپ قالىپ تۇر... ادامدار دەنساۋلىقتان, تۇپتەپ كەلگەندە ومىردەن ايرىلىپ جاتسا ەكونوميكا كىمگە قىزمەت ەتپەك؟
شەتپەدەگى قيىرشىق تاس شىعاراتىن كارەرلەردەن شىققان شاڭ شەتپەلىكتەردىڭ مۇڭى مەن «جىرىنا» اينالدى. اۋىل تۇرعىندارى ون-ون بەس جىلدان بەرى اۋىل ءۇستىن الا شاڭ ەتكەن كارەرلەرگە قاتىستى سۇراقتى تۇراقتى كوتەرىپ كەلەدى. بىراق ءالى شەشىمىن تابار ەمەس. شەتپەلىكتەردىڭ مۇڭى – مۇڭ, ويتكەنى اۋىل ماڭىندا تاس ءوندىرۋ باعىتىنداعى شارۋالارمەن اينالىساتىن ءبىر ەمەس بىلدەي 28 كاسىپكەرلىك نىسان تىركەلگەن. قازىرگى تاڭدا ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن ولاردىڭ بارلىعى بىردەي جۇمىس جاساپ تۇرماعانمەن, جۇمىس كورىگىن قىزدىرعان 20-عا تارتا كارەردىڭ زاردابى شەتپە اۋىلىنىڭ ءۇستىن الا شاڭعا كومىپ, ەكولوگيالىق ماسەلە تۋىنداتۋعا جەتكىلىكتى.
شاڭ الدە «نان»؟
جاقىندا ماڭعىستاۋ وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى «ادالدىق الاڭى» جوبالىق كەڭسەسىندە وتكەن باسقوسۋدا اۋدان تۇرعىنىنىڭ وسى تاقىرىپتى قوزعاعان ارىزى قارالدى.
ارىزدانۋشى قيىرشىقتاس شىعاراتىن كارەرلەردىڭ جۇمىسىن سىنعا الىپ, سونىڭ ءبىرى «باي-بەگ» جشس زاڭدى بەلشەسىنەن باسىپ وتىرعانىن العا تارتتى. كارەرلەردەگى شاڭ سورۋ, سۋ سەبۋ, كوگالداندىرۋ جۇمىستارىنا كوڭىلى تولماعان اۋدان تۇرعىنى «جاعداي وسىلاي جالعاسا بەرسە, شەتپە شاڭعا كومىلەتىن ءتۇرى بار, قيىرشىق تاس ءوندىرۋشى كاسىپكەرلەر ەكولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاماي وتىر» دەدى.
كاسىپكەرلەر تاراپىنان تۇرعىن تالابىنا بەرىلەر جاۋاپ تا دايىن بولىپ شىقتى. سىنعا ىلىككەن «باي-بەگ» جشس ديرەكتورى جۇماباي ادىلبەكوۆ, جارىلىس بولماسا ءونىم الۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتادى. وعان بەرىلگەن كەنورىن 2007 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى جانە اۋىلدان 20 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. جارىلىس جۇمىستارى كەزىندە شاڭ كوتەرىلەتىنىن مويىنداپ وتىر. كوتەرىلگەن شاڭنىڭ نورمادان اسقاندىعىن راستايتىن ارنايى زەرتحانانىڭ قورىتىندىسى جوق. كوتەرىلگەن شاڭدى تۇرعىندار سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردە قىزۋ تالقىلاعان.
– ءبىز, كاسىپكەرلەر, حالىق جاۋى ەمەسپىز. مەنىڭ تاراپىمنان زاڭ بۇزۋشىلىق ورىن العان بولسا, ناقتى دالەل كەلتىرسىن. مەن دە وسى ءوڭىردىڭ تۋماسىمىن. حالىققا جۇمىس بەرىپ, بيۋدجەتكە سالىق تولەپ وتىرمىن. سىرتىمىزدان ايتىلىپ جاتقان اڭگىمەنىڭ شەتى جوق. ءبىز «كورگەنسىز كاسىپپەن» اينالىسىپ وتىرعان جوقپىز. ەگەر دە شاڭ ۋلى بولسا, حيميالىق قوسىندىسى بار ما؟! حالىق ناقتى قايدا جانە قالاي ۋلانىپ جاتقاندىعى جونىندە دالەل كەلتىرسىن. ناعىز ۋلى دەپ مۇناي جانە حيميانى ايتۋعا بولادى. بارلىق ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە, اسىرەسە كارەرلەردەگى جۇمىستارعا ىسىرىپ تاستاۋ دۇرىس ەمەس. بۇگىنگە دەيىن زالال كەلدى, ۇيلەردىڭ تەرەزەسى سىندى, اناۋ-مىناۋ دەپ شاعىم ايتقان اۋىل تۇرعىندارى بولعان جوق, – دەيدى ول.
كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا, «حالىقتىڭ تالابى بارىنشا ورىندالۋدا. قوسىمشا قارجى شىعارىپ ۇڭعىما قازدىرىپ سۋمەن شاڭدى باسۋ جۇمىستارى ۇنەمى جۇرگىزىلۋدە. بۇرىنعىداي شىعىپ جاتقان شاڭ كوپ ەمەس. سونىمەن قاتار كارەردەگى جۇمىستار كۇندىز جۇرگىزىلەدى, تۇندە جۇمىس ىستەپ تۇرعان كارەر جوق. جولعا سۋ سەبىلىپ وتىر, قوسىمشا تەحنيكالار ساتىپ الىنعان. اسفالت توسەۋ ماسەلەسى جولعا قويىلعان. اكىمدىك تاراپىنان جاسالعان ۇسىنىسقا سايكەس, تال ەگۋ دە جوسپاردا بار».
ال جارىلىس جۇمىستارىمەن كەلىسىمشارت نەگىزىندە ارنايى «ۆزرىز تەحنولوگيا» دەگەن مەكەمە اينالىسادى. ياعني, جارىلىس جۇمىستارى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ تاپسىرىسى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ەكونوميكالىق تۇرعىدا كاسىپكەرلەرگە ءتيىمسىز تۇستارى كوپ. بىراق سوعان قاراماستان حالىق ءۇشىن ەشتەڭەدەن ايانبايمىز دەگەن كاسىپكەر, حالىق پەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان قويىلعان بارلىق تالاپتاردى تولىققاندى ورىنداۋ ءۇشىن ۋاقىت قاجەتتىگىن ايتادى.
– قازىرگى ۋاقىتتا كارەردەگى جۇمىستاردى باسقا اۋماققا كوشىرۋدىڭ ءوزى وڭايعا سوقپايدى. سەبەبى دايىن تۇرعان ينفراقۇرىلىم جوق. تەمىرجول, توق, سۋ, اسفالت سياقتى ماسەلەلەر شەشىلمەي شاعىن جانە ورتا بيزنەس شىعىنعا بەلشەسىنەن باتادى. قازىردىڭ وزىندە كارەرلەردى كوشىرىپ جىبەرسە اسفالتتىڭ جوقتىعىنان اۋىر تەحنيكالار قارا جولمەن جۇرۋگە ءماجبۇر بولادى, ال كۇنىنە ءارلى-بەرلى 100-دەن استام تەحنيكا شەبىن تاسىمالدايتىن بولسا, باياعى شاڭ تاعى دا كوتەرىلەدى, – دەيدى ماماندار. شاڭنىڭ داۋىنا بايلانىستى شەتپەدەن جىراققا كوشىرىلگەن ەكى كارەردىڭ جايى ءماز ەمەس – بىرىنشىدەن, ينفراقۇرىلىم جوق بولسا, ەكىنشىدەن, شەتپەگە ورناعان «اقىرزامان» قازىر ايدالاداعى مالدى اۋىلداردىڭ باسىنا كوشىپ قوندى.
قىسقاسى, ءتۇيىنى تارقاماعان پروبلەما ءالى جەتىپ ارتىلادى. باسقوسۋدا ماڭعىستاۋ اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ا.اققۇلوۆ كاسىپكەردىڭ سوزىمەن كەلىسە المايتىنىن ايتىپ, شاڭنىڭ بارىن جوققا شىعارمادى. سۋ سەبىلگەنىمەن تەز كەۋىپ كەتەدى, سەبەبى كۇن ءالى جىلى.
ءتىپتى اۋىل تۇرعىندارى اتىنان ءسوز ساپتاعان س.تورەباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇرىلعان كوميسسيا تۇنگى مەزگىلدە كارەرگە بارىپ تۇسىرگەن شاڭنىڭ كوتەرىلگەنىن راستايتىن بەينەتۇسىرىلىم بار ەكەن. شەشىمى تاپتىرماعان داۋلى ماسەلەگە وراي كاسىپكەر تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى رەتىندە كارەردىڭ جۇمىسىن قاداعالاپ وتىراتىن ارنايى سەزبەك (داتچيك) ورناتۋ جونىندە ۇسىنىس ايتتى. قارجىلاندىرۋ كوزىن بىرلەسىپ شەشۋگە شاقىردى. ال «ادالدىق الاڭى» جوبالىق كەڭسەسىنىڭ توراعاسى ءا.مانوۆ ارنايى ءموبيلدى بەكەتتەر سالۋ قاجەت دەگەن ويىن جەتكىزىپ, «سوندا عانا كارەرلەر ماسەلەسىندە قالىڭ نۇكتە قويىلادى» دەگەن ءۋاج ايتتى. تۇرعىن تاراپىنان تۇسكەن ارىز نەگىزىندە وڭىرلىك ەكولوگيا دەپارتامەنتى «باي-بەگ» جشس ۇستىنەن جوسپاردان تىس تەكسەرۋ جۇرگىزبەك.
بايقاعانىمىزداي, شەتپەدەگى كارەرلەرگە قاتىستى ماسەلە ىزى-قيقى, ال ەكولوگيالىق احۋال الاڭداتارلىق.
– حالىقتىڭ دەنساۋلىعى دا, اۋىل ەكولوگياسى دا وزگەرىپ بارادى. تۇرعىنداردىڭ اۋىلدا تۇرعان سوڭ ازىن-اۋلاق مال ۇستايتىنى بەلگىلى, ال سوڭعى جىلدارى قولداعى قوزى-لاقتىڭ ءورىسى تارىلىپ, جۇتاڭدانىپ بارادى. باياعى قاۋعاداي جۋساندار قازىر توبىقتان اسپايتىن توماشاعا اينالدى – باستارىن كوتەرمەي جاتىپ قارا تاستاي بولىپ شوگىپ قالادى. شەتپەلىكتەر اراسىندا تاماعىم اۋىرادى دەيتىندەر كوپ, كەشەگى ىندەت كەزىندە بىرقاتار سوقتالداي ازاماتتار از كۇن تاماعى اۋىرىپ, و دۇنيەگە اتتانىپ كەتە باردى. ولاردىڭ مەزگىلسىز اجالىنا ىندەتپەن بىرگە اۋىلداعى ەكولوگيالىق احۋال سەبەپ بولعان بولار, كىم بىلگەن, ونى ەشكىم ايتا المايدى. شەتپەدەگى قازىرگى تاڭداعى ەڭ باستى ماسەلە – وسى كارەرلەرگە, ولاردان كوتەرىلگەن شاڭعا, جالپى ەكولوگياعا قاتىستى بولىپ تۇر, ال جۇمىسسىزدىق, وزگە دە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر وزگە اۋداندارعا دا ءتان نارسەلەر عوي, – دەيدى اۋىل تۇرعىنى, وسى ماسەلەلەردى ۇدايى كوتەرىپ جۇرگەن ازامات امالبەك يماش.
سونىمەن, ماسەلەنى كىم, قالاي, قاشان شەشپەك؟ كاسىپكەرلەر اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسىنە كومەكتەسىپ, اۋىل تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعانىن ايتۋدا. دەمەك, كاسىپكەرلەرگە سالساق, تۇرعىندار ءۇشىن شاڭدى نەمەسە «ناندى» تاڭداۋ قالىپ تۇر...
ال وڭىردەگى ەكولوگيا دەپارتامەنتى ءوز قۇزىرەتىنە ساي بەلگىلەنگەن كولەمدە ايىپپۇل سالعانمەن ول ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشۋدىڭ جولى ەمەس. كەرىسىنشە, نىساندار ايىپپۇلدى وتەيمىن دەپ جانتالاسا جۇمىس قۋاتىن ارتتىرعاندا شاڭنىڭ دا ەكپىنى مەن كولەمى ارتىپ شىعا كەلەدى. تەك زاڭعا ساي بەلگىلەنگەن اەك كولەمىندە ايىپپۇل سالماسا, نىساندى جاۋىپ تاستاۋ نەمەسە قونىسىن وزگەرتۋ سىندى شەشىمدەر الۋعا بۇل دەپارتامەنتتىڭ قاۋقارى جوق ەكەن. اتالعان دەپارتامەنتتى قازىرگى تاڭدا تۋىنداپ وتىرعان ماسەلەدە ەكى ورتادا قالىپ وتىر دەۋگە بولادى.
نەگىزگى شەشىمدى الىپ, ءىستى تىعىرىقتان شىعارۋعا بەلسەندى ارەكەت ەتەتىن – جەرگىلىكتى بيلىك. الايدا جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى كاسىپكەرلەردى كىنالاپ, حالىققا «جاقسىاتتى» كورىنۋگە تىرىسقان «ويىن» ويناپ وتىرعان سىندى, ايتپەسە ءاۋ باستا كاسىپكەرلەرگە جەردى بەرگەن كىم؟ ماڭعىستاۋ وبلىستىق جەر قاتىناستارى باسقارماسى مەن ماڭعىستاۋ اۋداندىق اكىمدىگى ەمەس پە؟ بۇگىندە «قاي جەڭگەنىڭ مەنىكى» دەگەندەي ويناقشىپ وتىرعان اكىمدىكتىڭ ماسەلەنى ءبىرجولاتا شەشىپ, داۋلاسقان ەكى تاراپتىڭ تىرەلگەن تىعىرىعىنان الىپ شىعاتىن جولدى ۇسىنۋعا قاۋقارى جەتەر ەمەس. ەندى قايتپەك كەرەك – بىراق بۇل ماسەلەنى شەشۋگە تىرىسقان بيلىك ورىندارى بايقالمايدى, الدىنا بارعاندى سىدىرتپا جاۋاپپەن شىعارىپ سالىپ ۋاقىت سوزىپ كەلەدى. ال حالىقتىڭ شۋلاۋىنا ەتى ءولىپ, قۇلاعى ۇيرەنگەن شەتپەدەگى تسەمەنت زاۋىتى دا, كارەرلەر دە شاڭىن بۇرقىراتىپ ءوز جۇمىستارىن قارقىندى جۇرگىزىپ كەلەدى. قۇددى «يت ءۇرىپ, كەرۋەن كوشەدىنىڭ» كەرى.
سونىمەن, اكىمدىك, كاسىپكەرلەر مەن وزگە دە قۇزىرەتتى ورىندار اراسىندا بىرىنە ءبىرى سىلتەپ, بىرىنە ءبىرى لاقتىرۋ ارقىلى قاقپاقىلعا اينالعان تۇرعىندار تالابى – شەتپەدەگى كارەرلەردەن كوتەرىلگەن شاڭ ماسەلەسى – وتە وزەكتى دە وتكىر ماسەلە. حالىق بيلىكتىڭ جۇمىس جاساۋىن تالاپ ەتىپ, ەكولوگيا, پروكۋراتۋرا جانە تاعى باسقا ۋاكىلەتتى ورگانداردان كارەرلەردەگى شاڭ ماسەلەسىن قاداعالاۋدى سۇراپ وتىر.
ماڭعىستاۋ وبلىسى