ادەبي كەيىپكەرلەرگە ەسكەرتكىش ورناتۋ الەمدىك تاجىريبەدە بار. ءاربىر ۇلى شىعارمانىڭ كەيىپكەرلەرى دە وسال بولمايدى. سول كەيىپكەرلەر حالىقتىڭ جادىندا, ءتىپتى سول ۇلتتىڭ رۋحىندا ءومىر بويى جاساي بەرەدى.
ماسەلەن, امەريكا ەلىندە مارك تۆەن شىعارمالارىنداعى توم سويەر مەن گەكلبەرري فينن دەگەن ەكى كەيىپكەرگە ارنالعان ەسكەرتكىش بار. جالاڭاياق كەيىپتە بەينەلەنگەن ەكى بالانىڭ بەينەسى وزىندىك كەرەمەتتىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ال دانيا مەملەكەتىنىڭ استاناسى كوپەنگاگەن قالاسىندا حانس كريستيان اندەرسەننىڭ شىعارماسىنداعى كەيىپكەردىڭ قۇرمەتىنە «سۋ پەرىسى» ەسكەرتكىشى قويىلعان. سۇيگەنى ءۇشىن تەڭىز كوبىگىنە اينالىپ كەتكەن قىزدىڭ ادالدىق پەن پاكتىككە تولى بەينەسى تەڭىز جاعاسىندا تالايدى تامساندىرىپ تۇر. پۋشكين, چەحوۆ شىعارمالارىنىڭ كەيىپكەرلەرىنە قويىلعان ەسكەرتكىشتەر تۋرالى دا ايتۋعا بولادى. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن كلاسسيك جازۋشى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەر» رومانىنىڭ كەيىپكەرلەرىنە ارنالعان ەسكەرتكىش اقتوبە قالاسىندا بوي كوتەردى. بۇل ادەبي كەيىپكەرلەرگە قويىلعان ەلىمىزدەگى تۇڭعىش ەسكەرتكىش ەدى...
ەكى مىڭ جىلدان استام تاريحى بار تاراز شاھارى تۋرالى اڭگىمە بولعاندا, ەسكە بىردەن شىعىستىڭ ۇلى شايىرلارى تۇسەدى. تارازدىڭ كوركەم كەلبەتى, سۇلۋلارىنىڭ گوزال كوركى اقىن عازالدارىندا شەبەرلىكپەن ورىلگەن. ء«موپ-ءمولدىر كوزدىڭ قاراسىن, تارازدان عانا تاباسىڭ» دەگەن ءفيردوۋسيدىڭ ەكى جول عازالىنىڭ ءوزى كەيىپكەرلەرىنىڭ كەرەمەتتىگىن كورسەتىپ تۇرعان جوق پا؟!. ال رۋداكيدىڭ «ميحرابقا ءجۇزدى بۇرعاننان نە پايدا, كوڭىل بۇحارا مەن تاراز ارۋلارىندا بولعان سوڭ», دەگەنى تاعى بار. «شەكەرلىگىڭ ءوتتى اقىن سىنىنان, شاراپتى ءىش تاراز كەربەزدەرى قولىنان», دەيدى ءاسادي تۋسي. تاراز سۇلۋلارىنان بولەك, گورگانيدىڭ تاراز تۇلپارىن, ءناسىر قىسىراۋدىڭ ءالى كۇنگە دەيىن اتى بەلگىسىز, بىراق تازالىق پەن جىلىلىقتى دارىپتەيتىن تارازداعى اسپاپتى جىرعا قوسقانىن بىلەمىز. بىراق ءالى كۇنگە دەيىن مۇنىڭ قۇپياسى اشىلماي كەلە جاتىر. جالپى العاندا, شىعىس اقىندارىنىڭ شىعارمالارىنداعى تاراز ارۋلارىنىڭ, تاعى دا باسقا كەيىپكەرلەردىڭ الەمدىك ادەبيەتتە ورنى بولەك. سودان بەرى ارادا مىڭداعان جىلدار وتسە دە ادامزاتتىڭ ارعى-بەرگى الىپتارىنىڭ ءوزى بۇل كەيىپكەرلەردىڭ كوركەمدىك كەلبەتىنە تامسانۋمەن كەلەدى. ءتۇرى, تەگى بەلگىلى بولماسا دا, جالپى سول جىرلاردا ايتىلعان سۇلۋلىق قۇدىرەتى ادامزات بالاسىن ءالى كۇنگە تىلسىم الەمىندە تەربەپ وتىر.
بۇگىندە تاراز قالاسىندا كوپتەگەن جوبا قولعا الىنۋدا. شاھاردىڭ شىرايىن اشۋ جولىندا جۇمىستار بار. ەندى تاريحي شاھارعا ايگىلى فيردوۋسي, حافيز, رۋداكي عازالدارىنىڭ كەيىپكەرلەرىنە ارناپ ەسكەرتكىش تۇرعىزۋ كەرەك سياقتى. ماسەلەن, كوپ ادام باسقا قالاعا بارعاندا سول ايماققا ءتان تاريحي نىسانداردى ىزدەيتىنى انىق. تارازعا كەلگەندەردىڭ دە ءوڭىر تاريحىنان بولەك, اقىنداردىڭ جىرىنا ارقاۋ بولعان سۇلۋلىقتىڭ, ادەمىلىكتىڭ بەينەسىن كورگىسى كەلەدى. تالاستىڭ ەركە تولقىندارىندا بىرگە تولقىپ, بىرگە شالقىپ وتكەن اقىندىق پەن سۇلۋلىقتىڭ قۇدىرەتىنەن تۋىپ, ادامزات ساناسىنان بەرىك ورىن العان ماحابباتتىڭ سيمۆولى تاراز توپىراعىندا ەڭسە تىكتەپ تۇرۋى كەرەك-اق. ماسەلەن, وتكەن جىلى قالاداعى «تەكتۇرماس» تاريحي-مادەني كەشەنىنىڭ اۋماعىنان «اۋليە-اتا» ەسكەرتكىشى اشىلعان بولاتىن. ونىڭ جانىندا اۋليەاتا وڭىرىنە قاتىستى بىرقاتار قاعاننىڭ ەسىمى جازىلعان. سول سياقتى, سۇلۋلىق سيمۆولى بولىپ سانالاتىن ەسكەرتكىش اشىلاتىن بولسا, ول دا كوپتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعان جوبانىڭ ءبىرى بولار ەدى...
P.S. كەزىندە تاراز قالاسىنىڭ باتىس قاقپاسىنا ءفيردوۋسيدىڭ ء«موپ-ءمولدىر كوزدىڭ قاراسىن, تارازدان عانا تاباسىڭ» دەگەن شۋماعى جازىلعان بولاتىن. كەيىننەن شاھار تورىندە وتكەن ءبىر ايتىستا ءبىر اقىننىڭ سوزىنە بولا سول كەزدەگى باسشىلار بۇل تاريحي ولەڭدى الىپ تاستادى. سول ۋاقىتتا ايگىلى شايىردىڭ جىرىنا قاتىستى ءتۇرلى پىكىر ايتىلىپ جاتتى. بىراق كىم نە دەسە, و دەسىن, بۇل ولەڭنىڭ ءوزى تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ ادەبي كەيىپكەرلەرىن كورسەتىپ تۇردى عوي. تارازدى ءبىز تاريحي شاھار دەگەندى كوپ ايتامىز. بىراق سول تاريحيلىعىن ايقىندايتىن نارسەلەر از. تاسقا باسىلعان تاريح ءبىر باسقا دا, تاريحتىڭ ەل ەسىندە قالاتىنداي ەسكەرتكىش بولىپ تۇرۋى ءبىر بولەك. سوندىقتان دا تاراز تورىندە حافيز, فيردوۋسي رۋحىمەن قاتار, سۇلۋلىق كەيىپكەرلەرىنىڭ دە سالتانات قۇراتىن ۋاقىتى جەتتى.
جامبىل وبلىسى