سالىمشىلار قارجىسىن قالاي قايتارادى؟

– «Tengri Bank» اق جەكە تۇل­­عالاردىڭ دەپوزيتتەرىنە مىن­دەتتى كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى. ياعني جەكە تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ سالىمدارىن­دا, اعىمداعى شوتتارى مەن تولەم كارتوچكالارىندا ورنالاستىرىلعان اقشاسىنا «قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى» اق كەپىلدىگى قولدانىلادى. بۇل دەگەنىمىز, اگەنتتىك بانكتىڭ اكتيۆ­تەرى مەن مىندەتتەمەلەرىن باسقا بانككە ءبىر مەزەتتە وتكىزۋ وپەراتسياسىن جۇرگىزۋدەن باس تارتقان جاعدايدا قدكبق سالىمشىلارعا كەپىلدىك بەرىلگەن وتەمدى تولەۋ شاراسىن جۇزەگە اسىرادى, – دەلىنگەن اگەنت­تىكتىڭ رەسمي سايتىندا. 

ەندى قدكبق وتەم تولەۋدى باس­تاۋ كۇنىن زاڭنامادا بەكىتىلگەن مەرزىمدە حابارلاۋعا ءتيىس.

جالپى, سالىمشىلاردىڭ سالعان دەپوزيتىن قايتارۋ, باسقا دا مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋ جۇ­مىستارىن ۇلتتىق بانك انىق­تاعان اگەنت-بانك جۇرگىزەدى. ون­داي بانك انىقتالماعان جاعدايدا جوعارىدا ايتىلعانداي, قدكبق وتەمدى تولەۋدى ءوز موينىنا الادى. جيناق دەپوزيتىن تەڭگەمەن اشقاندار – 15 ملن تەڭگەگە دەيىن, باسقا دەپوزيتتەردى تەڭگەمەن اش­قاندار – 10 ملن تەڭگەگە دەيىن, ال شەتەل ۆاليۋتاسىندا ساقتاعاندار 5 ملن تەڭگەگە دە­يىنگى ەكۆيۆالەنتتە قاراجاتىن قاي­تارىپ الۋعا ءتيىس.  جەكە تۇلعا­لار, دارا كاسىپكەرلەر, جەكە سوت ورىن­داۋشىلارى, نوتاريۋستار, اد­ۆو­كاتتار وتەماقى الۋعا قۇقىلى.

– جالپى, دەپوزيتتەردىڭ باسىم بولىگى قايتارىلادى, وعان قدكبق كەپىلدىك بەرىپ وتىر, بۇل ماسەلە زاڭمەن قورعالعان. ال كەپىلدىك بەرىلگەن سوما 10 ملن تەڭگەدەن نەمەسە شەتەل ۆاليۋتاسىمەن ەسەپتەگەندە 5 ملن تەڭگەدەن اسىپ كەتكەن كليەنتتەردىڭ  دەپوزيتىنە كەلەر بولساق, بىرىنشىدەن, كەپىلدىك بەرىلگەن سوماعا دەيىنگى قاراجات اگەنت-بانك ارقىلى بەرىلەدى. ول سومادان اسىپ كەتكەن قاراجاتتى تاراتۋ كوميسسياسى قايتارۋعا ءتيىس,– دەيدى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى ايجان مۇقىشباەۆا.

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, Tengri Bank-ءتىڭ قارجى­لىق جاعدايىنىڭ قيىنداپ كەت­كەنى نەسيە پورتفەلى ساپاسىنىڭ تومەن­دىگىمەن بايلانىستى. قاي­تا­رىلماعان نەسيەلەردىڭ كو­لەمى 83 پايىزعا جەتكەنى قار­جى ينستيتۋتىنىڭ جالپى اكتيۆ­تەرى­نىڭ ساپاسىنا كەرى اسەر ەتكەن.

پروبلەمالىق نەسيەلەردىڭ باسىم بولىگى 2015-2017 جىلدار ارالىعىندا بانكتىڭ اك­تسيو­نەرلەرىمەن بايلانىستى تۇل­عا­لارعا بەرىلىپتى. مۇنداي نە­سيە­لەردىڭ ۇلەسى بانكتىڭ نەسيە پورتفەلىنىڭ 58 پايىزىنا تەڭ.

– بيىلعى جىلدىڭ باسىنان Tengri Bank تولەم مەن اقشا اۋدارىمدارىنا قاتىستى مىن­دەتتەمەلەرىن تولىق كولەمدە ورىن­داي المادى. ءتيىمدى كورپو­راتيۆتىك باسقارۋدىڭ جوق­تىعى, ماجوريتارلىق جانە مينو­ريتار­لىق اكتسيونەرلەردىڭ اراسىنداعى ىشكى كورپوراتيۆتىك داۋلار قار­جىلىق جاعدايدىڭ ودان ءارى ناشارلاۋىنا سوقتىردى, – دەلىنگەن ءتيىستى حابارلاماسىندا.

سونىڭ ناتيجەسىندە اگەنتتىك بانككە قاتىستى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى 36 حاتتاما تولتىرعان. ناۋرىز ايىندا بانكتىڭ ءىرى اكتسيونەرىنە 30 ساۋىرگە دەيىن قارجى ينستيتۋتىنىڭ كاپيتالىن 23 ملرد تەڭگەگە جەتكىزۋ تۋرالى تالاپ قويعان. الايدا بۇل تالاپتار ورىندالمادى.

جالپى, Tengri Bank ەلىمىزدە جابىلعان بانكتەردىڭ العاشقىسى ەمەس,  سوڭعىسى دا بولمايتىنى انىق. ماسەلەن, كەيىنگى 2-3 جىل­دىڭ ىشىندە عانا «استانا بانكى» اق, Qazaq Banki مەن ەكسيمبانك جابىلىپ قالدى. ەلدىڭ قارجىلىق, ەكونوميكالىق ومىرىندە, حالىقتىڭ تۇرمىسىندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ءرولى ءبىرشاما كۇشەيگەندىكتەن بولار, قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ جابىلۋى قوعامدا ءبىراز تالقىلانادى. كەيبىر قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەنىن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا قوسىلۋىنا وراي ۇلتتىق بانكتىڭ, سونداي-اق قارجى نارىعىن رەتتەۋ  جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە قاتىستى تالاپ­تاردى كۇشەيتۋىمەن تۇسىن­دىرۋگە بولادى.

الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى ايجان مۇقىشبەكوۆا ايتقانداي, توقسانىنشى جىلدارى ەكىنشى دەڭگەيلى قارجى ۇيىم­دارىنىڭ سانى 204-كە جەتكەن-ءدى. قازىرگى كورسەتكىش ودان الدەقايدا تومەن. ءيا, 1993 جىلى تەڭگە اي­نالىمعا ەنىپ, قازاقستان دەر­بەس قارجى-نەسيە ساياساتىن جۇر­گىزە باستاعاندا, بانكتەر تەز كو­بەيدى دە, ارتىنشا سونداي قار­قىنمەن ازايدى. باسىم بولىگى­نىڭ قارجىلاي دارمەنسىزدىگى سەزىلىپ قالدى. 1995 جىلى ناۋرىزدا قابىلدانعان «بانكتەر مەن بانكتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭ ۇلتتىق بانك ءۇشىن اتالعان سەكتوردى ساۋىقتىرۋدا مىقتى قۇرال بولدى. قارجى ينستيتۋتتارىنا ءوز بەتتەرىنشە حالىقتىڭ جيناق قاراجاتىن تارتۋ جانە سىرتقى قارىز الۋدىڭ ەسەبىنەن ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋ تۋرالى تالاپ قويىلدى. وسىنداي سۇرىپتاۋدان كەيىن جۇمىسى تۇراقسىز, قارجىلاي دارمەنسىز دەپ تانىلعان بانكتەردىڭ الدىندا ەكى جول تۇردى: بىردەن جابىلۋ نەمەسە باسقا دا ءالسىز بانك­تەرمەن بىرىگىپ, ءىرى بانكتەردىڭ ەنشىلەسىنە اينالۋ. جارناماسى جەر جارىپ تۇرعان «كرامدس-بانك, «تۇرانبانك», «الەمبانك» سىندى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ جابىلۋعا نەمەسە بىرىگۋگە ءماجبۇر بولعانى وسى تۇس ەدى. وسىلايشا 1994 جىلعى 204 بانكتىڭ 30-ى ءبىر جىل ىشىندە جابىلدى. 1996 جىلى تاعى سونشاسى جابىلىپ, بانكتەردىڭ سانى 101-گە ءتۇستى. باس-اياعى 7 جىل ىشىندە 204 بانك­تىڭ 167-ءسى قالدى, عاسىرلار توعى­سىندا 47-گە كەمىدى.

1994-1998 جىلدار ارالى­عىندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر­دەگى حالىقتىڭ قارجىلاي سالىم ۇلەسى ايتارلىقتاي ءوسىپ, 5,4 م­لن-نان 31,6 ملن تەڭ­گەگە جەتىپتى. 2000 جىلى بۇل كور­سەتكىش 248,3 ملرد تەڭگەگە وسكەن.

توقسانىنشى جىلدارداعى «جابايى كاپيتاليزم» تۇسىندا بانكتەردىڭ جابىلۋى قاراپايىم سالىمشىلارعا دا, بيزنەسمەندەرگە دە سوققى بولىپ ءتيدى. بانك­تەر عانا ەمەس, بانكتەرگە دەگەن حالىقتىڭ سەنىمى دە قۇلاعانى تۇ­سىنىكتى. ودان كەيىن كەيبىر قار­جى ينستيتۋتتارىنىڭ كۇيرەۋى باياۋلاسا دا, تولاستاعان جوق. مىسال رەتىندە «كومىربانك», «ۆاليۋت-ترانزيت», «ناۋرىزبانك», تاعى باسقالارىن ايتۋعا بولادى. 390 مىڭ قاراپايىم سالىمشىسى بار «ۆاليۋت-ترانزيت بانكتىڭ» جابىلۋى بانكروتتىق وپەراتسيالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كوپ رەزونانس تۋدىرعان وقيعالاردىڭ ءبىرى بولدى دەسەك ارتىق ايتپاسپىز. قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى «ۆتب» بورىشىنىڭ 97,6 پايى­زىن, 13,8 ملرد تەڭگەنى وتە­گەننەن كەيىن عانا جاعداي تۇزەلدى.

سوڭعى ونجىلدىقتاردا قارجى سەكتورى ءبىرشاما جاڭاردى. وعان ىقپال ەتكەن فاك­تور­لار­دىڭ ءبىرى رەتىندە ءىرى قار­جى ينس­تي­تۋت­تارى­نىڭ بىرىگە باس­تاعا­نىن, مەم­لەكەتتىڭ بانكتەردى بان­كروت­تىق­تان قۇتقارۋ ءۇشىن ميللياردتاپ قاراجات قۇيعانىن ايتا كەتۋگە بولادى. 2008 جىلدىڭ باسىندا ەلىمىزدە 35 بانك بولسا, 2011 جىلى بۇل كورسەتكىش قىرىققا جۋىقتادى.

جالپى, بانكتەر ەكى جولمەن جابىلاتىنىن ايتا كەتەيىك. ماسەلەن, قارجى ينستيتۋتىنىڭ اكتسيونەرلەرى وسىنداي شەشىم شىعارا الادى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق بانك سوت شەشىمىمەن ەكىن­شى دەڭگەيلى قارجى ينستيتۋت­تارىن ليتسەنزياسىنان ايىرا الادى. بىزدەگى بانكتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى وسى ەكىنشى جولمەن جابىلادى.

كەيىنگى جىلدارداعى جا­بىل­عان بانكتەرگە قاتىستى مى­سال كەل­تىرە كەتەيىك. 2016 جىل­دىڭ سو­ڭىندا ۇلتتىق بانك «قازين­ۆەست­بانكتى» ليتسەنزيادان ايىرۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. ارا­دا ءبىر جىل وتپەي جاتىپ سوت شە­شىمىمەن «Delta Bank»-ءتىڭ جۇ­م­ىسى توقتاتىلدى. 2018-2019 جىل­­دارى باسىنا بۇلت ۇيىرىل­گەن «ەكسيمبانك», «استانا بانكى» جانە Qazaq Banki تۋرالى جوعارىدا ايتتىق. 

بەلگىلى ەكونوميست جانكەلدى شىمشىقوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, جۇيە قۇراۋشى بانك­تەرگە جاتپايتىن شاعىن قار­جى ينس­تيتۋتتارىنىڭ جابىلىپ جاتقانى – نارىقتىق ەكونومي­كانىڭ زاڭ­دىلىقتارىنا سايكەس ءجۇرىپ جات­قان قالىپتى تابي­عي پروتسەسس. بانك ەكونوميكاعا قارجى ۇسى­نۋعا قابىلەتتى بولۋعا ءتيىس.

– شىنايى ەكونوميكاعا جۇ­مىس ىستەيتىن بانكتەردىڭ باسى­نا قارا بۇلت ۇيىرىلسە, وندا قو­بال­جۋعا بولار ەدى. ال تۇتىنۋشىلىق نەسيەگە عانا سەنەتىن, ءتۇرلى تولەم­دەردەن عانا تابىس الۋدى كوز­دەيتىن بانكتەر بىرتىندەپ ازايۋعا ءتيىس, – دەيدى ول.

ساراپشىلاردىڭ سوزىنە قارا­عاندا, ليتسەنزياسىنان ايىرى­لىپ جاتقان بانكتەردىڭ اكتيۆتەرى­نىڭ سوماسى سونشالىقتى كوپ ەمەس. ولاردىڭ ەشقايسىسى جۇيە قۇراۋشى بانككە جاتپايدى. سول سەبەپتى قازاقستاننىڭ قارجى سەكتورىنا اسا قاتتى ىقپالى تيە قويمايدى.