ۇلتقا قىزمەت ەتۋ ونەگەسى

شوقان كادىمگى قازاقي ءداستۇردى ۇس­تا­ناتىن وتباسىندا ءوستى, بالا كەزى بۇ­رىنعى وتكەن قورعاۋشى-باتىرلار, ما­حاب­باتقا ادال عاشىقتار تۋرالى اڭىز-اڭگى­مەلەردى ساقتاي بىلگەن جاناق, شوجە, جۇماعۇل, ورىنباي, ارىستانباي سىندى اقىن-جىرشىلار ونەرىن كورسەتكەن ورتادا ءوتتى. جاس كەزىنەن حالقىمىزعا ءتان جالپى ادامزاتتىق قۇن­دىلىقتار مەن ۇستانىمداردى بو­يى­نا ءسىڭىردى, ومىرلىك پوزيتسياسىن قا­لىپ­تاستىرا باستادى. جەكەمەنشىك قا­زاق مەكتەبىندە ەسەپ-قيساپ, جازۋ, سۋرەت سالۋ پاندەرمەن قاتار شىعىس ادەبيەتى, مادەنيەتىمەن جاقسى تانىس­تى. 1847 جىلى جەكەمەنشىك قازاق مەك­تەبىن تامامداعان ون ەكى جاسار شو­قان ءسى­بىر كادەت كورپۋسىنا قابىلداندى. مۇن­دا, ءا.مارعۇلان كورسەتكەندەي, ونىڭ دەموكراتتىق ۇستانىمدارىنىڭ ءارى قا­راي قالىپتاسۋىنا ەرەكشە ىقپال ەتكەن پ.گونسەۆسكي, ن.كوستىلەتسكي, ۆ.لوبودوۆسكي سەكىلدى وزىق ويلى, بى­لىكتى ماماندار ءدارىس بەردى. شوقان كادەت كورپۋسىندا گ.پوتانينمەن دوستاس­تى, شىعىستانۋشى ي.بەرەزينمەن تا­­­نىستى, شىعىستانۋشىلار ك.گۋتكوۆ­سكي, كاپۋستين­دەر­مەن جاقىن ارالاستى, ۆ.بەلينسكي, ا.گەر­تسەندەردىڭ سى­ني ماقالالارى­مەن, ن.چەر­نى­شەۆ­سكي, ن.دوبرو­ليۋ­­بوۆتاردىڭ شى­عار­مالارىمەن, ت.كار­­­­لەيل­دىڭ الەۋ­مەتتىك-پال­ساپالىق ەڭبەك­­­تە­رى­مەن تانىستى, ا.پۋشكين مەن م.لەر­مونتوۆتىڭ ولەڭ­دەرىن ءسۇيىپ وقى­دى. 1853 جىلى 18 جاسىندا كورپۋس­تى بىتىرگەن شوقان سول كەزدەگى بيلىك جۇيە­سىنە قاتىستى سىني, دەموكراتيالىق جا­نە ساياسي كوزقاراستارى قالىپتاسقان, ءوز حال­قىنا جانە عىلىمعا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋگە بەل بۋعان وتە ءبى­لىمدى ادام بولىپ شىعادى.

پاتشا اكىمشىلىگى جاڭادان قوسىلعان قازاق جەرلەرىن يگەرىپ, ءالى قوسىلماعان ايماقتاردى قوسۋ ءۇشىن قازاقستاندى ۇڭى­لە زەرتتەۋگە كىرىستى. بۇل ستراتەگيالىق جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وتارشىلىق اپپاراتقا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ اراسىنان ءبىلىمدى, كوزى اشىق جانە ادال, سەنىمدى, عىلىم مەن قىزمەتكە بەرىلگەن ادامدار قاجەت بولدى. ش.ءۋاليحانوۆ ءدال سونداي ادام ەدى.

ۇكىمەت تاپسىرماسىمەن شوقان 1855-1857 جىلدارى بەس رەت ساياحات جاسادى; ناتيجەلەرىن «دنەۆنيك پوەزدكي نا يسسىك-كۋل», «زاپادنايا پروۆينتسيا كيتايسكوي يمپەري ي گ. كۋلدجا», «زاپيسكي و كير­گي­زاح», «گەوگرافيچەسكي وچەرك زايلي­سكوگو كرايا» اتتى ەڭبەكتەرىندە جۇيەلەپ كورسەتتى. جاس عالىمنىڭ بۇل ەڭبەكتەرىن رەسەيلىك عالىمدار وتە جوعارى باعالادى, ءالى 22-گە دە تولماعان شوقان 1857 جى­لى ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ تو­لىق مۇشەسى بولىپ سايلاندى. 1858-1859 جىلدارى ش.ءۋاليحانوۆ وعان دە­يىن ەۋروپا عىلىمىنا جۇمباق بولىپ كەلگەن قاشقارياعا ايگىلى ساپارىن جاساپ, ەرجۇرەك ساياحاتشى اتاندى. عا­لىم­نىڭ ەكسپەديتسيا ناتيجەلەرى بايان­دالعان «و سوستوياني التىشارا يلي شەستي ۆوستوچنىح گورودوۆ كيتايسكوي پروۆينتسي نان-لۋ [مالوي بۋحاري]» اتتى ىرگەلى ەڭبەگىنىڭ عىلىمي قۇندىلىعى اسكەري ماماندار مەن رەسەيلىك جانە اعىلشىن عالىمدارى تاراپىنان ءبىراۋىزدان مويىندالدى.

ش.ءۋاليحانوۆ ورىس اسكەرىنىڭ وفي­تسەرى بولدى جانە قازاقستان ول كەزدە رە­سەي قۇرامىندا بولعاندىقتان سول ەلگە قالتقىسىز قىزمەت ەتكەنى تۇسىنىكتى. بىراق, پوتانين كورسەتكەندەي, ء«ۋاليحانوۆ قا­زاق حالقىنا قىزمەت ەتۋدى, ورىس بيلىگى­نىڭ الدىندا ءوز حالقىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋدى جانە ولاردىڭ سەرپىلىپ ويانۋىنا كومەكتەسۋدى ءوزىنىڭ ومىرلىك ماقساتى دەپ سانادى». عالىم ءحىح عاسىردىڭ ەكىن­شى جارتىسىنداعى ءومىر شىندىعىن, حالقىنىڭ تەزگە تۇسكەن تاعدىرىن ەسكەرە وتىرىپ ءوز ۇلتىنا قىزمەت ەتۋدىڭ ءادىس-امالىن جاسادى.

عالىم حالىقتىڭ ماتەريالدىق جا­نە ماتەريالدىق ەمەس مادەنيەتىن ەتنوس بىرەگەيلىگىنىڭ ما­ڭىز­دى فاكتورى بولىپ تابىلاتىن تۇ­تاس, جۇيەلى, ءتول قۇبىلىس رەتىندە قا­راس­تىردى. تۋعان حالقىن زەرت­تەۋدى ءوزى­نىڭ مىندەتى دەپ تانىدى, وتى­رىقشى-كوش­پەلى قازاق مادەنيەتىن عى­لىمي تا­نىم­­نىڭ وبەكتىسى ەتۋ ماقساتى بولدى. شو­قان تاريحي-گەوگرافيالىق سيپات­تا­عى ىرگەلى ەڭبەكتەرىمەن بىرگە, قا­زاق فولك­لورى مەن ەتنوگرافياسى تۋ­رالى كوپتەگەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەر جازدى. ول ەڭبەكتەردىڭ زەرتتەۋ نىسانى – حا­لىقتىڭ تاريحى, ءسوز ونەرى مەن ەت­نو­­گرافياسى, كيىمى, قارۋ-جاراقتارى, ءۇي-جايى, ءداستۇرلى ادەت-عۇرپى, نا­نىم-سەنىمى, دۇنيەتانىمى, ءومىر ءسۇرۋ سالتى, قوعامنىڭ رۋحاني ومىرىندەگى ءدىن­نىڭ ورنى مەن ءرولى, ءداستۇرلى سوت-قۇقىق جۇيەسى مەن قازاقستانداعى جەر قا­تىناستارى, جەر سۋارۋ جۇيەسى جانە ديقان­شىلىق, ەجەلگى ارحيتەكتۋرالىق ەس­كەرتكىشتەر بولدى.

عالىمنىڭ فولكلورتانۋلىق مۇرا­سى­نىڭ ىشىندە اسا قۇندى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبى­رى – «و فورماح كازاحسكوي نارودنوي پوەزي» اتتى ماقالاسى. حالىقتىڭ ەپي­كالىق مۇراسىن جەتىك ءبىلىپ, ءوز زاما­نى جىرشىلارىنىڭ شىعارمالارىمەن تانىس بولۋى شوقانعا ەپيكالىق ءداس­تۇردىڭ سول كەزدەگى احۋالى تۋرالى ما­ڭىزدى قورىتىندىلار جاساۋعا زور مۇم­كىندىك بەردى, مىسالى, قوبىزدىڭ ورنىنا دومبىرانىڭ پايدالانىلۋى, جىر فورماسىنىڭ ولەڭ فورماسىنا اۋىسۋى, ەسكى جىرلار بىرتىندەپ ىعىستىرىلىپ, تىڭ تاقىرىپتار مەن سيۋجەتتەردى ارقاۋ ەتكەن جاڭا شىعارمالاردىڭ پايدا بولۋى جانە تاعى باسقا.

ەپوسقا ەرەكشە نازار اۋدارعان شو­قان تاريحي جىرلاردى باتىرلىق ەپوس­تان ناقتى ءبولىپ, جەكە جانر رەتىن­دە قاراستىردى. زەرتتەۋشى جىر تەر­مي­نىن بىرنەشە ماعىنادا: فولكلور جانرى ماعىناسىندا, ولەڭ فورماسى ماعىناسىندا جانە جەكە جىر ماعى­نا­سىندا قولدانادى. عالىم شاعىن زەرت­تەۋىندە قازاق ەپوسىنىڭ پوەتيكالىق بولمىسى ارحايكالىق فورمادان كەلە­سى فورماعا اۋىسقانىن, ءداستۇرلى سيۋجەت­تەردىڭ ىعىستىرىلىپ, كۇنى كەشە وت­كەن تاريحي وقيعالاردى جىرلاۋعا كو­شە باستاعانىن, ياعني ەپوستىڭ ترانس­فور­ماتسيالانۋىنىڭ جالپى سيپاتىن انىق­تادى. اۆتور ەپيكالىق جانرلارمەن قاتار جىلاۋ, قايىم ولەڭ, ماقال-ماتەلدەر, قارا ولەڭ, تاريحي اڭىز, اڭ­گى­مە, شەجىرەلەر, فولكلورلىق جانر­­لاردى قاراستىرىپ, ولاردىڭ ارقاي­سىسىنا قىسقاشا اننوتاتسيا بەردى, بىر­نەشە شەجىرەلىك جانە تاريحي اڭىز, ءاپسا­نالاردىڭ سيۋجەتتەرىن عىلىمي اينا­لىمعا ەنگىزدى.

عالىم زەرتتەۋلەرىنىڭ ىشىندە اسا ما­­ڭىزدى ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى رەتىندە مو­يىن­­دالعان «وچەركي دجۋنگاري» اتتى زەرت­تەۋى ءوزىنىڭ كوزى تىرىسىندە جارىق كور­گەن (1861) ازداعان شىعارمالارىنىڭ ءبى­رى. ەڭبەكتە توتەم بابالار تۋرالى ارحاي­كالىق ميف­­تەر, رۋ-تايپالاردىڭ شەجىرەسى, پوەتي­كالىق نوعايلى ءداۋىرىنىڭ ەپوستارى (اۆ­تور باس قاھارمانداردىڭ تاريحي تۇل­عا ەكەنىن قۇجاتتارمەن دالەلدەگەن) تۋرا­لى فولكلورلىق ماتەريالدار قام­تىلعان. ش.ءۋاليحانوۆ ولاردى ناقتى جۇيە­لە­مەسە دە, ارنايى قاراستىرعان, سيپاتتاما بەرىپ, ءار جانردىڭ فۋنكتسياسىن (قىزمەتىن) انىقتاعان.

ش.ءۋاليحانوۆتىڭ ء«تاڭىرى» اتتى ما­قا­لاسىنداعى ماتەريالدار باقسىلىق­تىڭ سىرى مەن سپەتسيفيكاسىن اشىپ, مي­فولوگيالىق جانە ەرتەگىلىك پەرسو­ناج­دارمەن تانىستىرىپ, حالىق اراسىن­دا­عى ءتۇرلى كۋلتتەر, عۇرىپتار, نانىم-سە­نىمدەر, تىيىمدار تۋرالى مول مالى­مەت بەرەدى. ش.ءۋاليحانوۆ ايتىپ كەتكەن سالتتار مەن عۇرىپتاردىڭ كوپ­شىلىگى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. حالىق­تىڭ باسىم بولىگى بۇل داستۇرلەردى ۇستا­نىپ, ورنىمەن ات­قارىپ كەلەدى, مىسالى: كەلىن ءتۇسىرۋ, ارۋاق­تارعا تاعزىم [بابالار كۋلتى], ايعا [كوككە تابىنۋ], جەكە وسكەن داراققا [الەم اعاشى ءموتيۆى] سىيىنۋ, ت.ب.

عالىمنىڭ «سلەدى شامانستۆا ۋ كا­­زا­حوۆ» اتتى زەرتتەۋى حالقىمىزدىڭ ەجەل­گى نانىم-سەنىمدەرىنىڭ ەنتسيكلوپەديا­سى ىسپەتتەس. عالىم ءوزى جازعانداي «تابي­عاتتىڭ ادامعا, اسىرەسە ونىڭ ساناسى جە­تىلمەگەن كەزىندەگى ومىرىنە ىقپالى وتە زور بولدى. سوندىقتان ادامزات بالا­سى تابيعاتقا قاتىستى نە ىستەۋ كەرەك, نەنى ىستەۋگە بولمايدى دەگەن ەرەجەنى قالىپ­تاستىرىپ, سونى باسشىلىققا الۋعا ءماج­بۇر بولدى». ولاردىڭ شىعۋ توركىنىن ش.ءۋا­ليحانوۆ ءوز كەزىندەگى عىلىمنىڭ كون­تسەپ­تسيالارى ارناسىندا تۇسىندىرەدى. ەجەلگى ادامداردىڭ قورشاعان الەمدى قالاي قابىلداعانى تۋرالى ول بىلاي جازادى: «بايىرعى ادام كۇندى كورىپ تاڭ قالىپ, وعان تابىنعان; ايدى كورىپ – وعان تابىنعان; ول كوك ءتاڭىرى دەپ اتالعان قۇدى­رەتتى كۇشى بار, ۋاقىت سياقتى ماڭگى كۇش يەسىنىڭ قاتىسى باردىڭ بارىنە, تابيعات­تاعى قۇبىلىستارعا تۇگەل سىيىندى».

ش.ءۋاليحانوۆ باقسىعا, كەيىننەن قا­­عي­داعا اينالعان قىسقا دا, كۇردەلى, باق­سىنىڭ مارتەبەسى مەن قىزمەتىن ناق­تى­لايتىن انىقتاما بەردى: «باقسى – سي­قىردى بىلەتىن جانە جوعارعى كۇشپەن باي­لانىسقا تۇسە الاتىن ادام, اقىن, مۋ­زىكانت, سونىمەن قاتار دارىگەر». ول ءوز حالقىنىڭ ءداستۇرلى كوزقاراستارى­نىڭ جيىن­تىعىن شاماندىق تەرمينىمەن بەرەدى. شاماندىق, شامانيزم – زەرت­تەۋشىلەر ەنگىزگەن تەرميندەر. ەۋروپالىق, سونىڭ ىشىندە ورىس زەرتتەۋشىلەرى ۇستىنە قوڭىراۋ ىلگەن, كوز ۇيرەنبەگەن, جات ولار ءۇشىن, كيىمدەگى, قولىنا دابىل ۇستاپ, تۇ­سىنىكسىز جورالعى جاساپ جاتقان شامان/باقسىنى العاش رەت كورىپ, ونى حالىق ءدىنىنىڭ نەگىزگى فيگۋراسى دەپ تانىعانعا ۇقسايدى. الايدا بۇل مۇلدە نەگىزسىز. ش.ءۋا­ليحانوۆتىڭ ايتۋى بويىنشا «كۇ­نا­نى كەشىرىپ, جازالايتىن» جوعارعى قۇ­داي – ءتاڭىرى, ال شامان – قاراپايىم ادام, ونى حالىق تەك اسپان مەن ادام, ادام مەن رۋحتار اراسىنداعى دانەكەر دەپ تۇسىن­گەن. ش.ءۋاليحانوۆ بىلاي دەپ اتاپ وتەدى: «كوك اسپان – بۇل شاماندىقتا جوعارعى قۇداي». ول ءتاڭىرى رەتىندە كوك اسپاندى تۇسىنەدى: ء«تاڭىرى اتاۋىنىڭ ءوزى – اسپان». ءارى قاراي: ء«تاڭىرى ءسوزىن شىڭعىس حان بيلىك ەتكەن تۇستىڭ وزىندە مۇسىلماندار اللا دەپ اۋدارعان...» دەيدى.

ءتاڭىر تۋرالى تۇسىنىك كوكتەگى رۋح-يە تۋرالى انيميستيكالىق نانىم نەگىزىندە پايدا بولعانى, اسپان – قۇداي دەپ قانا ەمەس, سول قۇدايدىڭ تۇراقتى مەكەنى دەپ تە تانىلعانى بەلگىلى. تاڭىرگە, قۇ­دى­رەت­تى قۇدايعا, جاراتۋشى يەگە, قورعاۋ­شى­عا تابىنۋ ەۋرازيا دالاسىندا عۇن دا­ۋىرىنەن بەلگىلى. «ميفى نارودوۆ مي­را» اتتى ەڭبەكتىڭ اۆتورلارى ء«تاڭىرى تەر­مينى ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ ەجەلگى ميفولوگيالىق قورىنا تيەسىلى جانە عۇن تىلىندە بولۋى مۇمكىن (ب.د.د. ءىىى عاسىردا جانە ودان ەرتە)» دەپ جازادى. ءتاڭىرى تۇركى قاعاناتى داۋىرىندە رەس­مي قۇداي, تۇركىلەردىڭ جەبەۋشىسى بول­عانى 732 جىلى كۇلتەگىنگە قويىلعان ەس­كەرتكىشتەگى جازبالاردان بەلگىلى. تاڭىر­لىك دەگەنىمىز – قورشاعان الەمگە دە­گەن باستاپقى كوزقاراستىڭ تىكەلەي نا­تي­جەسى بولىپ تابىلادى. ءتاڭىر كۋلتى, تاڭىرشىلدىك – دۇنيەتانىم جانە ءدىن رە­ت­ىندە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە زەرتتەلگەن جوق. وسى ورايدا عالىمنىڭ ءحىح عاسىردا جا­ساعان قورىتىندىلارى وتە ماڭىزدى.

ش.ءۋاليحانوۆ قازاق فولكلورى مەن ەتنوگرافياسىن زەرتتەۋمەن شەك­تەل­گەن جوق. ءوز حالقىنىڭ پاتريوتى, يدەولوگيالىق ۇستانىمى بويىن­شا دەموكرات شوقان قازاق قوعامى ءۇشىن كوكەيكەستى, وتە وزەكتى بولعان پروب­­لە­مالارعا, مىسالى, پاتشا اكىمشى­لىگى­نىڭ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مۇددەسىن ەس­كەر­مەس­تەن, قۇقىقتارىن بۇزا وتىرىپ جۇرگىزگەن سوت جانە اكىمشىلىك رەفور­مالارىنا قاتىستى ءوز ويلارىن ايتپاي تۇرا المادى. سونداي-اق ول قازاق حال­قىنىڭ ماتەريالدىق-ەكونوميكالىق جاع­دايىنىڭ ناشارلاپ كەتكەندىگىنە بەي-جاي قاراي المايدى. مىسالى, «وت­رى­ۆوك يز پيسما يزداتەليۋ» اتتى ماقا­لاسىندا ش.ءۋاليحانوۆ قاراپايىم حا­لىقتى قانايتىن اۋىر سالىقتار مەن پا­راقورلىق, تىكەلەي ماعىناسىنداعى توناۋشىلىق تۋرالى ەش بۇكپەسىز اشىق ءارى ناقتى دالەلدەرمەن جازادى, ال «و كوچەۆكاح كازاحوۆ» اتتى ماقالاسىندا رەسەيدەن كوشىرىلگەندەرگە قازاق جەر­لە­رىن تارتىپ الىپ بەرۋگە اشىق تۇردە قار­سىلىق بىلدىرەدى, ونداي ساياسات مالمەن كۇن كورىپ وتىرعان حالىقتىڭ تۇرمىسىنا وراسان نۇقسان كەلتىرەتىنىن جازادى. عا­لىم: «زاڭ بويىنشا كازاكتارعا جەر قا­زاقتاردىڭ ءورىسىنىڭ ەسەبىنەن بولىنبەۋى ءتيىس بولعاندىقتان, مەن قىستاۋلار مەن شۇيگىندى جەرلەردى ەڭ الدىمەن جەر­گىلىكتى قازاقتارعا ۇلەستىرىپ, سودان ارتىل­عانىن عانا كازاكتارعا بەرۋ كەرەك دەپ ەسەپ­تەيمىن» دەپ جازادى.

عالىم «ابىلاي» اتتى ەڭبەگىندە (1860) تاريحي دەرەكتەردى, اۋىزشا جەتكەن مالىمەتتەردى, فولكلورلىق ماتەريال­داردى, ءوزىنىڭ جەكە كوزقاراستارىن ءبىر جەرگە بىرىكتىرىپ, ەل ارداقتاعان تۇلعا­نىڭ ءومى­رى مەن حالىققا ەتكەن قىزمەتىن حا­­لىق تاريحىمەن تىعىز بايلانىستا قا­­راس­تىرىپ, ەسىمى اڭىزعا اينالعان, قا­زاق­تىڭ جاۋ قولىندا كەتكەن جەرلەرىن قاي­تارۋشى, مەملەكەتشىل تۇلعا, ديپلومات ءارى ساياساتكەر, تاجىريبەلى قولباسشى, ەرجۇرەك, كەمەڭگەر ابىلاي حاننىڭ فە­نومەنىن اشىپ بەردى. عالىمنىڭ ابىلاي حاننىڭ تۇلعاسى مەن ونىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى جايلى عىلىمي كونتسەپتسياسى زاماناۋي زەرتتەۋلەردە دايەكتەلىپ, جال­عاسىن تاپتى.

ال ءدىن ماسەلەلەرىنە قاتىستى زەرت­تەۋشىنىڭ كونەدەن كەلە جاتقان نانىم-سەنىمدەر مەن مۇسىلماندىقتىڭ ءوزارا ۇيلەسىم تاۋىپ جاتقانىن اتاپ كورسەتكەنى جانە ا.ي.لەۆشيننىڭ ەڭبەگىنە جازعان رەتسەنزياسى وتە ماڭىزدى. 18 جاسار شوقان ا.ي.لەۆشيننىڭ قازاقتار وزدە­رى­نىڭ قاي دىندە ەكەنىن بىلمەيدى دەگەن پى­كى­رىنە قاتىستى بىلاي دەپ جازدى: «ا.لەۆ­شين ءوزى ايتىپ وتىرعان حالىقتىڭ نا­دان­دىعىن سيپاتتاۋعا بەرىلە كىرىسكەنى سون­شا سيقىر مەن دۋا قازاق ءدىنىنىڭ ءبىر بو­لىگى دەپ سوعادى; ولار ءدىننىڭ ءبىر بولىگى ەمەس, بارلىق حالىقتاردا كەزدەسەتىن نانىم عانا». جاس عالىمنىڭ سيقىر, دۋا, بال اشۋ, ت.ب. دىننەن بولەك قاراستىرىپ, نانىم-سەنىمنىڭ قاتارىندا جۇيەلەۋى نازار اۋدارارلىق.

فولكلور ۇلگىلەرىن جيناۋ شوقان شىڭ­عىس ۇلىنىڭ فولكلورتانۋلىق قىز­مەتىنىڭ ماڭىزدى بولىگى بولىپ تابىلادى. شوقان ەل اۋزىنان جازىپ العان فولك­لورلىق ۇلگىلەر: «ەدىگە», «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ», ابىلاي تۋرالى ەپوس, «ەر كوكشە», «قاراباتىردىڭ تول­عاۋى», «وراقتىڭ ولەڭى» سىندى باتىر­لىق, روماندىق, تاريحي جىرلار, ەرتە­گى­لەر, ماقال-ماتەلدەر, حالىق اندەرى, جوق­تاۋ, اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر, قىرعىز ەپوسىنىڭ ۇلگىلەرى جانە ت.ب. وكىنىشكە قاراي, عالىمنىڭ جيناعان فولكلورلىق ماتەريالدارى مەن زەرتتەۋلەرىنىڭ باسىم بولىگى عىلىمي اينالىمعا جينالعان, جازىلعان ۋاقىتىنان كوپ كەيىن ەنگىزىلدى. عالىمنىڭ كوزى تىرىسىندە جارىق كورگەن زەرتتەۋلەرى كوپ ەمەس, مىسالى, «ابلاي» (1860), «وچەركي دجۋنگاري» (1861), ال العاشقى «شىعارمالار جيناعى» ورىس عالىمى ن.ي.ۆەسەلوۆسكيدىڭ رەداك­تسيا­لىق باسقارۋىمەن 1904 ج. باسپا بەتىن كوردى. حح عاسىردا ش.ءۋاليحانوۆتىڭ بەستومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ باسىلىمى ەكى رەت جارىق كوردى (1961-1972 جىلدارى جانە 1984-1985 جىلدارى). بۇل جيناقتاردىڭ شىعۋىنا ءا.مار­عۇلان مەن ول باسقارعان عىلىمي ۇجىم زور ەڭبەك ءسىڭىردى. 2012 جىلى ش.ءۋاليحانوۆتىڭ فولكلورتانۋلىق ەڭ­بەكتەرى «كلاسسيكالىق زەرتتەۋلەر» سە­رياسىنىڭ اياسىندا باسىلىپ شىقتى (12 توم, جاۋاپتى رەد. ب.ۋ.ازىباەۆا). عا­­ل­ىمنىڭ ەڭبەكتەرى قازاق تىلىنە اۋدا­رىل­دى, ودان بولەك, «تاڭدامالى شى­عار­مالار» سەرياسىندا, باسقا دا ءتۇرلى عى­لىمي-كوپشىلىك باسىلىمداردا بىر­نەشە رەت جاريالاندى.

ش.ءۋاليحانوۆ – عىلىمنىڭ بىر­نە­­شە سالالارى بويىنشا ء(دىنتانۋ, تاريح­­­تانۋ, ەتنولوگيا, ت.ب.) العاشقى ءارى تە­رەڭ, قۇندىلىعى بۇگىن دە جو­يىل­­­­ما­عان ەڭبەكتەر جازدى, ال ۇلت­تىق فولك­لور­تا­نۋ­دىڭ عىلىمي نەگىز­دەرىن قالادى: ونىڭ ەڭبەكتەرىندە فولكلورىمىزدىڭ كوپتەگەن تەوريالىق ماسەلەلەرى العاش رەت زەرتتەۋ نىسانىنا الىندى. اتاپ ايت­قاندا شوقان شىڭعىس ۇلى قازاق فولكلورىنىڭ جۇيەقۇراۋشى جانرلىق فورمالارىن تۇڭعىش رەت جۇيەلەپ, عى­لىمي سيپاتتاماسىن ۇسىندى; ەپوستىق مۇرامىزدىڭ جەكە جانرلىق تۇرلەرىن/تيپتەرىن انىقتاپ (قاھارماندىق, تاريحي جانە عاشىقتىق ەپوس), اربىرەۋىن جەكە جانرلىق ءتۇر رەتىندە ءبولىپ قاراستىردى; عىلىمدا العاش رەت تاريحي قۇجاتتار مەن باسقا دا دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە ەدىگە, شورا, ەر كوكشە, ەر قوساي, توق­تامىس, ساتەمىر حان سياقتى ەپيكا­لىق پەر­سو­ناج­داردىڭ پروتوتيپتەرى بار ەكەنىن دا­لەل­دەدى; ەپوستىق جىردىڭ پايدا بولۋ العىشارتتارىنىڭ ءبىرى تۇتاستانۋ ۇدەرىسى ەكەنىن كورسەتتى (بىراق, بۇل تەرميندى قولدانبايدى); شىعارۋشىلار مەن جەتكى­زۋ­شىلەردىڭ (اقىن, جىراۋ), ايتۋشىلار مەن ورىنداۋشىلاردىڭ (ولەڭشى, ەر­تەكشى, جىرشى) تيپتەرىن ءبولىپ انىق­تادى; عالىم تاريحي-تيپولوگيالىق, تاري­حي-سالىستىرمالى جانە پانارالىق زەرت­تەۋلەردىڭ قاجەتتىلىگىن تىلگە تيەك ەتتى جانە ەڭبەكتەرىندە تۇڭعىش رەت قازاقتىڭ العاشقى ءدىنى – تاڭىرلىك تۋرالى تەرەڭ دە, ناقتى مالىمەتتەر بەرىپ, تۇجىرىمدارىن ۇسىندى.

ش.ءۋاليحانوۆ قازاقتىڭ جانە وزگە دە تۇر­كىتىلدەس حالىقتاردىڭ گەنەزيسى مەن تاريحىنا ءجىتى زەر سالىپ, ولاردى ءبو­لىپ-جارماي تاريحي-ساياسي, مادەني بىرىڭ­عاي كونتەكستە قاراستىردى. ش.ءۋا­لي­حا­نوۆتىڭ «ەپوستىق پوەمالار حالىقتىڭ پوە­زيالىق تاريحى بولىپ تابىلادى, ال حا­لىقتىڭ رۋحاني مادەنيەتى مەن ونىڭ ءبىرتۇتاس ەتنومادەني كەڭىستىكتە قا­لىپ­تاسقان قوعامدىق-الەۋمەتتىك كوزقا­راس­تارىنىڭ جيىنتىعى – حالىقتىڭ وت­كەن ومىرىنەن, ونىڭ دۇنيەتانىمدىق ۇستا­نىمدارى مەن ماقساتتارىنان, مەن­تا­ليتەتىنەن تۇتاس كورىنىس بەرەدى» دە­گەن تەزيستەرى كەيىنگى زەرتتەۋلەردە دالەل­دەنىپ, بۇگىنگى گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ باستاۋى بولدى.

شوقان شىڭعىس ۇلىنىڭ ءحىح عا­سىردىڭ 50-60 جىلدارى ۇستانعان عىلىمي ۇستانىمدارى بۇگىن دە وزەكتىلىگىن جويعان جوق, ونىڭ ەڭبەكتەرى بۇگىنگى ۇلتقا قىز­مەت ەتۋدىڭ بيىك ونەگەسى بولا الادى, ءتىپتى, سوندىقتان ونىڭ عىلىمي جانە سوتسيو-گۋمانيتارلىق تۇجىرىمدارىن تەرەڭىرەك ۇعىنىپ, تۇسىنگەن ءجون.

باقىتجان ازىباەۆا,

م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور