كونە سوزاق جەرى – نەبىر حاس تالانتتاردى دۇنيەگە اكەلگەن ولكە. وسىنداي قۇنارلى توپىراقتا تۋىپ, حالقىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان قازاقتىڭ مارقاسقا ۇلدارىنىڭ ءبىرى اسەكەڭ – اسقار سۇلەيمەنوۆ بولاتىن.
قازىر تاريحقا اينالعان سوناۋ 1994 جىلعى قاڭتار ايىنىڭ 31 جۇلدىزى كۇنى اۋدان ورتالىعىنداعى بۇرىنعى كالينين اتىنداعى ورتا مەكتەپكە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مينيسترلەر كابينەتىنىڭ قاۋلىسىمەن جازۋشى, سىنشى, دراماتۋرگ اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى.
سول كەزدەرى قانشاما جۇمىسباستى بولىپ جاتسا دا اۋدان اكىمدىگى بۇل وقيعانى اتاۋسىز قالدىرمايىق دەپ شەشتى. سول كەزدەگى اۋدان اكىمى قۋانىش ايتاحانوۆ باس بولىپ بۇل يگى شاراعا استانادان مارقۇمنىڭ وتباسىن, اعايىن-تۋىس, جورا-جولداستارىن ارنايى شاقىرايىق», دەپ اقىل قوستى.
ءسويتىپ جۇرگەندە كوكتەم ءوتىپ, جادىراعان جاز دا كەلىپ جەتتى. شىلدە ايىنىڭ ءبىر تاماشا كۇنىندە شىمكەنت قالاسىندا استانادان كەلگەن قۇرمەتتى مەيماندار – اسەكەڭنىڭ اناسى قىمبات اپانى, زايىبى ءاليانى, قۇدا-قۇداعيلاردى, بەلگىلى اقىن-جازۋشىلار دۋلات يسابەكوۆ, بەيبىت قويشىباەۆ, سەيفوللا وسپانوۆ, توكەن يبراگيموۆ, سايلاۋبەك جۇمابەكوۆتەردى ءبىر توپ ادام قارسى الدىق. قىزى قاراكوز ولاردان بۇرىن ناعاشىسىنىڭ ۇيىنە كەلىپ جاتقان بولسا, جاڭاتاس ارقىلى اسىعىپ جەتكەن ۇلى الىشەر مەن كۇيەۋ بالاسى دوسحان جولجاقسىنوۆ تا وسى توپقا قوسىلدى.
ءتۇس الەتىندە قالامگەردىڭ ناعاشىسى, مارقۇم قىدىر ءجۇنىسوۆتىڭ ۇيىنەن ءدام تاتىپ, ازداپ دەم العان قوناقتار كەشتەتىپ قىزىلكولگە تارتتى.
اسەكەڭ تۋرالى نەبىر ەستەلىكتەر ايتىلىپ, ءان شىرقالىپ, كۇي دە تارتىلدى. «دوسحان وسى ەلگە كۇيەۋ بالا بولىپ كەلەدى» دەپ مانا اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا ايتتىق قوي. تانىمال اكتەر, ءانشى سول كۇنى اسەكەڭنىڭ ۇلى الىشەر ەكەۋى تىڭداۋشىنىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ, تاعى ءبىر تىڭ قىرىنان تانىلعانداي بولدى. قارىنداسىمىز قاراكوز دە ونەرلى جان ەكەن, دومبىراعا قوسىلىپ, قازاقتىڭ نەبىر حالىق اندەرىن اۋەلەتە شىرقادى دەيسىز. ءبىر كەزدە سەمەي قالاسىنان كەلگەن اسەكەڭنىڭ جان دوسى توكەن اعا يبراگيموۆ اباي اندەرىن سالدى. جەرگىلىكتى ونەرپازدار دا اۋىلدىڭ التى اۋىزىن ايتىپ, كول ماڭايىن دۋمانعا بولەدى.
اۋدان ورتالىعىنداعى «مىڭجىلقى» مادەنيەت سارايىندا جۇرتشىلىق استانادان كەلگەن مەيماندارمەن كەزدەسۋ وتكىزدى.
اسقاردىڭ اناسى قىمبات اجەيگە ءسوز بەرىلگەندە تەبىرەنبەگەن جان قالمادى.
– مەن ءوزىم ءتورت قۇرساق كوتەردىم, – دەدى قىمبات اپا جانارى جاسقا تولىپ. – ونىڭ ەكەۋى قايسار مەن ازاتبەگىم ەرتەرەك كوز جۇمدى. ال اسقار 1939 جىلى, ودان كەيىنگى قىزىم جۇلدىزاي 1942 جىلى دۇنيەگە كەلدى. اكەلەرى سۇلەيمەن ۇلى وتان سوعىسىنا سول جۇلدىزاي تۋعان جىلى اتتاندى. سودان حابار-وشارسىز كەتتى. ءسويتىپ 24 جاسىمدا جەسىر قالدىم. بۇدان سوڭعى ءوز ءومىرىمدى اسقار مەن قارىنداسى ءۇشىن وتكەرىپ كەلەمىن. اسقار بالام ەكەۋمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى ەلۋ جىل الاقانعا سالىپ وتكىزدىك. ول ءبىر رەت تە ءبىر اۋىز سوزبەن بولسا دا بەتىمە قارسى كەلگەن ەمەس. اسقارجانىمنىڭ ءومىرى وسىنداي-اق بولارىن قايدان بىلەيىن...
قىمبات انا پەرزەنتى جايىندا وسىلاي وي تولعادى. اسەكەڭ اناسىن ەركەلەتىپ «ايتوتىم» دەپ اتاعان كورىنەدى. قاراپ وتىرىپ انا مەن بالا اراسىنداعى رياسىز سىيلاستىققا قايران قالاسىز.
اقىلدى دا زەيىندى بالا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن اۋەلگى جىلى الماتىدان جولى بولماي ورالادى. سودان «قىزىلاسكەر» بولىمشەسىندە ءبىر جىلداي باستاۋىش كلاستارعا ساباق بەرەدى دە, كەلەسى 1957 جىلى وقۋعا ءتۇسىپ كەتەدى.
ەلگەزەك ويلى اسەكەڭ العاشىندا اندا-ساندا جازاتىن ادەبي-پروبلەمالىق ماقالالارىن قاناعات تۇتىپ قويماي, «بەسىن» اتتى ءبىر پوۆەسى مەن ەكى اڭگىمەدەن تۇراتىن جيناعىن جارىققا شىعارادى. بۇل جيناققا 1916 جىلعى وقيعانى باياندايتىن «بەساتار» پوۆەسى مەن «اق كەمپىر», «قارا شال» اتتى اۋىل ادامدارىنىڭ ىشكى تولعانىسىنا قۇرىلعان, وسى ارقىلى حاراكتەرلەر سومدالعان تاماشا اڭگىمەلەرى ەنەدى. كىتاپ نەگىزىنەن بالاڭ جىگىتتىڭ الەم ادەبيەتىنەن حاباردار قابىلەتىنەن, ءوزىنىڭ سانا ورىسىندەگى جاڭا ساۋلەلەردەن ورىلگەن قاراسوز كەيپىندەگى تولعامى بولىپ شىقتى. جازۋ مانەرىنەن ەش جازۋشىعا ۇقساعىسى كەلمەگەندىگى ايقىن سەزىلىپ, وقىرمانىن ارقيلى توسىندىعىمەن قىزىقتىرىپ, قىرۋار كۇي كەشتىردى.
ارادا تابانى كۇرەكتەي ون سەگىز جىل وتكەن سوڭ, 1988 جىلى عانا ونىڭ ءبىر پوۆەسى مەن ءۇش اڭگىمەسى ەنگەن «اداسقاق» اتتى جيناعى قولىمىزعا ءتيدى. مۇندا دا جازۋشى ءوزىنىڭ سول ءبىر تەرەڭ پالساپالىق تولعانىستارىنان تانباعان.
اسقار سۇلەيمەنوۆ ادەبيەت پەن ونەردىڭ وزگە وڭىرىنەن دە وقتىن-وقتىن جالت ەتىپ كورىنىپ قالاتىن. وعان دالەل, «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى تۇسىرگەن «قۇلاگەرگە» ستسەناري جازعانى.
سول سياقتى, كورنەكتى جازۋشى, دراماتۋرگ, ويشىل اسەكەڭنىڭ «سيتۋاتسيالار» اتتى تريپتيحىنەن (ۇشتاعان) وقىرمانداردىڭ حابارى بولۋى كەرەك. ول م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىندا 1976-1978 جىلدارى قىزمەت ىستەدى. 1987-1988 جىلدارى وسىندا ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. تەاتر ء«تورت تاقتا جاينامازدى» 1989 جىلى ساحنالادى. ال «جەتىنشى پالاتانىڭ» پرەمەراسى 1993 جىلى ءساۋىر ايىندا ءوتتى. «قىزداي جەسىر – شتات قىسقارتۋ» اتتى پەساسى دا سول كەزدەن تەاتر ساحناسىنان بەرىك ورىن الىپ, كورەرمەندەر كوڭىلىنە جول تاپتى.
سۇبەلى ءتىلدىڭ سۇلەيى, اسەمدىك ويدىڭ وكىلى, بەكزات تەكتى بىلگىر سىنگەر اسەكەڭنىڭ كورمەدەگى جۇيرىكتەي كوزى جارقىراپ, ادىلەتسىزدىكپەن ىشتەي الىسىپ وتكەنى دە ءمالىم.
ەل الدىنداعى ەر ەڭبەگى قاشاندا ەسكەرۋسىز قالعان با؟ تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا كۇللى رەسپۋبليكا, ونىڭ ىشىندە اۋدان جۇرتشىلىعىن ەلەڭ ەتكىزگەن ايتۋلى وقيعا بولدى. ادەبيەت, ونەر جانە ساۋلەت سالاسىنداعى 1996 جىلعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنا جازۋشى ءارى دراماتۋرگ اسقار سۇلەيمەنوۆ (قايتىس بولعاننان كەيىن) يە بولدى.
ا.سۇلەيمەنوۆتىڭ مەدالىن ونىڭ اناسى – قىمبات اپاعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى, قازىرگى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءوز قولىمەن تاپسىردى.
قايران اسقار اعا... اسەكەڭ ... اسقار سۇلەيمەنوۆ. «زامانىنان وق بويى وزىق تۋعان» ازاماتتىڭ الىپ تۇلعاسى جىلدار وتكەن سايىن كوڭىلىمىزدە جاساپ, جاڭعىرا بەرمەك. سوزاق دالاسى دا ءوز قىرانى ەلىنە ورالاتىنداي قيىرعا كوزى تالا قارايدى. تەك ول تەزىرەك كەلسە ەكەن...
كارىباي امزە ۇلى,
سوزاق اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
تۇركىستان وبلىسى