ۋاقىت شىركىن زىمىراپ, زامان سىرعىپ وتۋدە. سول سىناپتاي سىرعىعان ساعىم جىلدار ساناتىندا ازدى-كوپتى عۇمىرىنىڭ سانالى جىلدارىن ءماندى دە ماعىنالى وتكىزگەن, ادال ەڭبەگىن تۋعان ەلىنە, اۋىلى مەن ايماعىنا ارناپ, جۇرتشىلىقتىڭ ەسىندە ۇزاق ساقتالاتىن ازاماتتار بولادى. وسىنداي ونەگەلى ءومىر كەشكەن ەل اعاسىنىڭ قاتارىندا قۇسايىن بيجان ۇلى دا بار ەدى.
ول كىسىنىڭ اكەسى بيجان اقساقال ەل ىشىندە بەدەلدى, ارعى-بەرگى تاريحتى قاۋزاپ, ەستە جوق ەسكى زاماننىڭ ەستەلىكتەرىن ساپىرىپ وتىراتىن, قازاق حالقىنىڭ باسىنان كەشكەن نەبىر كەزەڭ, وقيعالارىنان حابارى بار زەردەلى, شەجىرەشى كىسى بولاتىن. سونداي قاسيەت ونىڭ ۇلى قۇسايىننىڭ دا بويىنان تابىلدى. سوندىقتان دا بولار, وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنداعى اشارشىلىق زاردابى ەندى سەيىلىپ, ودان كەيىنگى تۇستا ەلىمىزدىڭ بەتكە ۇستار زيالىلارى «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن ۇستالىپ, ۇلتىمىزدىڭ ۇياتى بولعان ارىس ازاماتتار اتىلىپ, ايدالىپ كەتكەن شاقتا ورنىندا بار وڭالار دەگەندەي, وسى قۇسەكەڭ ءتارىزدى سانالى جاندار اعارتۋ ىسىنە ارالاسا باستادى. حالىق ابىرجىپ, كىمگە ىلەسەرىن, قايدا بارارىن بىلمەي ابدىراپ قالعان ءولىارا شاقتا وسىنداي پەرزەنتتەرىمىزدىڭ شىعىپ, ءجون سىلتەيتىن كەزى كەلگەن ەدى. 17-18-دەرگە ەندى كەلگەن, مۇرتى جاڭا تەبىندەگەن جاس قۇسايىن جۇرتتى كوتەرۋدىڭ جولى – حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋ دەپ ءبىلدى.
بالا ۇستاز العاشقى قادامىن كەگەن اۋدانىنداعى ۇزىنبۇلاق مەكتەبىندە وزىنەن بىرەر جاس قانا كىشى بالالارعا ءدارىس بەرۋدەن باستادى. كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, تاباندى دا ۇستامدى بوزبالانىڭ باعىت-باعدارى دۇرىس ەدى. سوندىقتان دا كوپ كەشىكپەي بىلىكتى ۇستاز رەتىندە ساياسي ءبىلىم قىزمەتىنە جوعارىلاتىلادى. الايدا بۇكىل حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن قيىن تاعدىر ونىڭ وسى سالادا جارقىراپ كورىنۋىنە جول بەرمەدى. باتىستا سوعىس ءورتى بۇرق ەتە ءتۇستى دە, تەپسە تەمىر ۇزەتىن ازاماتتار شەتىنەن اسكەرگە الىنا باستادى. سولاردىڭ العاشقى لەگىندە بوزبالا قۇسايىن دا وتان الدىنداعى جاۋىنگەرلىك پارىزىن وتەۋگە اتتاندى. باستاپقىدا وسى ايماقتان جينالعان جاستار الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى 18-ءشى زاپاستاعى پولك قۇرامىندا اسكەري دايارلىقتان ءوتىپ, ارتىنان مايدانعا اتتانادى. مىنە, وسى تۇستا باسقىنشى دۇشپان توبى ستالينگراد تۇبىندەگى شايقاستى ءورشىتىپ, سول كەسكىلەسكەن سوعىستا ديۆيزياعا گەنەرال چۋيكوۆ قولباسشىلىق ەتەدى. قۇسەكەڭ سول سۇراپىل كەزەڭنىڭ نەبىر قيىن ساتتەرىن كوزىمەن كورىپ, تالاي قىرشىن جاستىڭ قاپيادا كوز جۇمعانىن وكىنىشپەن ايتىپ وتىرۋشى ەدى. اقىرى سول مايداندا ءوزى دە جاراقات الىپ, ۇزاق جىلدار زارداپ شەكتى.
1943 جىلدىڭ العاشقى كۇنىندە, قاڭتاردىڭ قاقاعان ايازىندا قارسى شابۋىلعا شىققان اتقىشتار پولكى جاۋدىڭ تەگەۋرىندى توسقاۋىلىنا تاپ بولادى. وسى شايقاستا قۇسايىن اعا ەكى اياعىنان بىردەي جارالانادى. ونى مايدانداس دوستارى جاۋ شەبىنە تاستاماي, كوشپەلى سانيتارلىق بولىمشەگە جەتكىزەدى.
– مەنىڭ جانىمدى الىپ قالعان لەنينگرادتىق دارىگەر ەدى. العاشقى كومەكتەن سوڭ, چەليابى قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى سۋنگۋل گوسپيتالىندە ەمدەلدىم. قارت دارىگەردىڭ ەمى شيپا بولماعاندا, ەكى اياعىمنان بىردەي ايىرىلاتىن ەدىم, – دەپ وتىراتىن مايدانگەر اعامىز.
جارالى جاۋىنگەر تاۋار تاسيتىن پويىزبەن اپتالاپ ءجۇرىپ, ەلگە جەتەدى. الماتى ۆوكزالىنان تۇسكەن وعان جەرلەسى كەزىگىپ قالىپ, اكەسى بيجاننىڭ قازىر اۋىلدا ەمەس ەكەنىن, اسكەري موبيليزاتسيامەن قالاعا كەلىپ, جۇمىس باتالونىنىڭ قۇرامىندا, الماتى اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىن ايتادى. ءسويتىپ بالداققا سۇيەنگەن جاۋىنگەردى جەرلەسى ەسكى «زاحار» ماشيناسىمەن زاۋىتقا جەتكىزىپ سالادى. سول ارادا زاۋىت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى وعان راسىمەن دە بيجان ساقارباەۆ وسىنداعى تسەحتا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىن, قازىر تۇنگى سمەنادان شىعىپ دەمالىپ جاتقانىن ايتادى. باراك تەكتەس ۇزىنشا سالىنعان جاتاتىن بولمەدە ەكى قاباتتى توسەكتەر تۇرعان. وندا الماتىعا جاقىن ەلدى مەكەندەردەن كەلگەن, موبيليزاتسيامەن جۇمىسقا شاقىرىلعان ەگدە تارتقان ەر-ازاماتتار تۇرادى ەكەن. وسى ارادا جارالى جاۋىنگەر ۇزىن بولمەنىڭ ەكىنشى قاباتىنداعى توسەكتەن شىققان ەكى ۇلكەن كىسىنىڭ اڭگىمەسىن قۇلاعى شالىپ قالادى. زور ءۇندى قوڭىر داۋىستان قۇسايىن ءوزىنىڭ اكەسى ەكەنىن تانيدى. ول كورشىسىنەن: سەنىڭ قولىڭ جەڭىل عوي دەپ, قۇمالاق سالىپ بەرۋىن ءوتىنىپ, بالاسىنىڭ جاعدايىن ءبىلۋدى, تاعدىرى قانداي ەكەنىن سۇرايدى. كۇن سايىنعى اسكەري مالىمەتتە ايتىلعانىنداي, جاقىندا عانا ستالينگراد تۇبىندە اۋىر شايقاس بولىپ, اسكەر شىعىنى بولعانى بەلگىلى ەدى. ال سوندا ونىڭ بالاسى بار بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە ءوزى دە تۇسىنىكسىز ءتۇس كورگەنىن, سونى قالاي جوريتىنىن بىلمەي وتىرعانىن مۇڭايا ايتىپ وتىرعان. قۇسايىن مۇنى ەستىگەن سوڭ ولاردىڭ اڭگىمەسىن بولمەي, اكەسىن كورۋگە اسىعىپ ازەر شىداسا دا, سابىر ساقتاپ, ءارى قاراي قۇمالاقشى نە ايتار ەكەن دەپ ءۇنسىز قالادى. كورشىسى قۇمالاعىن شاشىپ تاستاپ, جورامالىن جالعاستىرا بەرەدى. «قۇمالاقتىڭ تۇسۋىنشە جاڭالىق جاقسى, سەنىڭ بالاڭ امان-ەسەن, الايدا جاراقات الىپتى, مۇمكىن جاقىندا كەلىپ قالار» دەيدى. بۇل جورامال ەگدە تارتقان بيجان ءۇشىن جاقسى جاڭالىق ەدى, ويتكەنى جالعىز باۋىرى سايبىر مايداندا قايتىس بولىپ, ەندى ۇلى ءۇشىن قاتتى الاڭداۋلى بولاتىن. ءسويتىپ ول قۇمالاقشىعا وتكىر پىشاعىن سىيعا تارتادى. وسى ارادا قۇسايىن: «اكە!» دەپ ءارى قاراي شىداپ تۇرا الماي, اكەسىنە قاراي ۇمتىلادى. مۇندايدى كۇتپەگەن اكەسى ورنىنان تۇرا الماي ابدىراپ قالادى, اۋزىنا ءسوز تۇسپەي, كورشىسىنە جالتاقتاي بەرەدى. سالدەن كەيىن ەسىن جيىپ, بيىك ناردان تۇسە سالا, داۋسى دا قاتتى شىعىپ, جارالى جاۋىنگەر بالاسىنا ۇمتىلادى. ونى قۇشاعىنا الىپ, كوز جاسىنا ەرىك بەرەدى. اق بينتپەن ورالعان ۇلىنىڭ اياعىن قۇشاقتاپ, ەڭكىلدەپ جىلايدى. باراكتاعى وزگە دە ادامدار بۇل كورىنىسكە تولقىپ, جينالىپ قالادى. باقىتتى اكەنى سابىرعا شاقىرىپ, ولاردى توقتاتادى. ءسويتىپ الماتىدا ەكى جاۋىنگەردىڭ – ءبىرى ەڭبەك مايدانىنىڭ, ەكىنشىسى ۇلى وتان سوعىسى ساربازىنىڭ كۇتپەگەن كەزدەسۋى وسىلاي بولعان ەدى.
سول سوعىستان وسىلايشا جاراقات الىپ, قوس بالداققا سۇيەنىپ ورالعان جىگىتتىڭ بەيبىت ءومىرى باستالادى. الايدا گراناتا مەن بومبانىڭ, اۋىر تانكىنىڭ زور گۇرىلى, وق پەن وتتىڭ داۋسى ەستىلمەگەنىمەن, ەل ىشىندە دە تىنىشتىق جوق ەدى. ءبارى تىنىم تاپپاي تىلداعى اۋىر ەڭبەكتە ءجۇردى. جارالى جاۋىنگەر ءسال تىنىعىپ الىپ قايتادان وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا قىزمەت اتقاردى. الدىمەن مۇعالىم, كەيىن ديرەكتور بولدى. اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىن باسقاردى. جوعارى ءبىلىم الدى. ىسكەر ازاماتتىڭ باسشىلىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى بايقالىپ, كەيىنىرەك بىرنەشە اۋدانداردا پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعانى ونىڭ ەڭبەككە دەگەن قۇلشىنىسىنىڭ, ەلگە دەگەن ىستىق ىقىلاسىنىڭ سان قىرلارىن اشىپ كورسەتتى.
بالقاش كولىنە دەيىن, ىلەنىڭ قوس قاپتالىن الىپ جاتقان بوز دالادا ءبىر كەزدەرى وركەش-وركەش شاعىل قۇمدار مەن جابايى اڭ-قۇستار جانە سەكسەۋىلدەن باسقا كوزگە ىلىنەر نارسە كورىنبەيتىن. مال باققان حالىق قالىڭ توعاي ىشىنەن شىقپاي, مىنا تۇرعان الماتىنى دا كوپ كورمەي وتەتىن تۇستارى دا بولعان. ويتكەنى القاپ يگەرىلمەگەن, جولى سالىنباعان زامان ەدى. بالقاش اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان قۇسايىن بيجانوۆ كوپ كەشىكپەي اقدالا القابىن يگەرۋدى قولعا الدى. تىڭ جاتقان جەرلەرگە تۇرەن ءتۇسىپ, ەگىس القاپتارى ۇلعايىپ, بىرنەشە كۇرىش شارۋاشىلىقتارى بوي كوتەردى. تۋسىراپ جاتقان ولكەگە ءنار بەرەتىن تىنىمسىز كۇندەردىڭ جەمىسىن كورىپ, بۇگىندە بالقاش ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى قۇسەكەڭدى ىستىق سەزىممەن ەسكە الادى. ءبىر كەزدەرى مالايسارى, تاسمۇرىن اسۋلارىنان وتەتىن جول بولماي, وگىز اربامەن الماتىعا اقكول, كوكتال, قۇيعاننان اپتالاپ, ايلاپ جەتەتىن كەزەڭ دە بولعان. شاڭى بۇرقىراپ جاتاتىن اربا جولعا الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا اسفالت توسەلىپ, اۆتوكولىك جۇرە باستايدى. سودان بەرى بالقاش اۋدانىنىڭ تۇلەۋى باستالدى. اقدالا القابىنا ءنار بەرگەن تاسمۇرىن كانالى تارتىلىپ, تەگىستەلگەن قۇم توبەلەر كۇرىش ەگىستىگىنە اينالىپ شىعا كەلدى. بۇل تۇتاس اۋداننىڭ جاڭارعان, تۇلەگەن تۇسى.
– بۇرىن مۇندا ازىق-ت ۇلىك, كوكونىس اتاۋلى الماتىدان تاسىلىپ جەتكىزىلەتىن. ەندى ونداي قازىنانى الماتىعا ءبىر كەزدە توماعا-تۇيىق بەزەرىپ جاتقان اقدالانىڭ ءوزى بەرەتىن بولدى. ال وسىنىڭ بارىنە تىكەلەي ۇيىتقى بولعان حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ازاماتى ديمەكەڭ – دىنمۇحامەد قوناەۆ ەدى عوي, – دەپ وتىراتىن قۇسايىن اعا.
ء وزى ونەگەلى ىسىمەن ەل ىشىندە بەدەلى ارتقان ارداگەر اعانىڭ وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن بولعان اڭگىمە جەلىسى جەتپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي مەرزىمدى ءباسپاسوزدىڭ نەگىزگى تاقىرىبىنا اينالعان بارتوعاي سۋ قويماسىنا اۋىسقان-دى. قۇسايىن بيجانوۆ وسى تۇستا شەلەك اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولاتىن. ىرىس ارناسىنا اينالعان كانال 150 شاقىرىمعا سوزىلىپ, ەكپىندى قۇرىلىس دەپ تانىلعانى بار. ويتكەنى ول وبلىس شارۋاشىلىقتارىندا ەگىننىڭ شىعىمدىلىعىن ارتتىرۋ, كوكونىستى كوبەيتۋ, باۋ-باقشانى ۇلعايتۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋدى. سوعان نەگىزگى وزەك بولعان مول سۋدىڭ كوزى شەلەك وڭىرىندە, بارتوعاي شاتقالىندا ەدى. سوندىقتان دا بۇكىل اۋىرتپالىق شەلەك قۇرىلىسشىلارىنا تۇسكەن بولاتىن. ال ونى ۇيىمداستىرۋ, ۇيىتقى بولۋ تىزگىنىن باسشى ءوز قولىنا ۇستادى. الماتى وبلىسىنىڭ بىرنەشە اۋدانى اۋماعىنان وتەتىن ۇلكەن الماتى كانالى اڭىزاق دالانىڭ ءشولىن قاندىرىپ, بۇل كۇندە جازيراعا قاراي جوسىلىپ جاتىر.
شەلەك اۋدانى الماتى وبلىسىنداعى ەكونوميكاسى ىلگەرىلەگەن ايماق بولدى. قۇسايىن بيجانوۆ وسى ءوڭىردى باسقارىپ تۇرعان جىلدارى ناعىز كەمەلىنە كەلىپ, ىسكەرلىك قابىلەتى قالىپتاسىپ, تولىسقان شاعى ەدى. ىسكەر باسشىنىڭ ديمەكەڭدى شەلەك ءوڭىرىن ارالاتىپ, ايگىلى اسى جايلاۋىنا اپارىپ, مالشى شوپانداردىڭ ەڭبەگىمەن, اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنىڭ قول جەتكەن تابىستارىمەن تانىستىرىپ, سول تۇستاعى رەسپۋبليكا باسشىسىن ريزا ەتكەنى بار. ونىڭ ۇلكەن ابىروي-بەدەلگە يە بولعان تۇسى وسى كەزەڭ. اۋداندا مال شارۋاشىلىعى بارىنشا قارقىن الىپ, ەگىستىك القاپتار اۋقىمى ارتا ءتۇستى. شالعايداعى اۋىلدارعا اسفالت جول توسەلىپ, الىس ەلدى مەكەندەرگە جان ءبىتتى. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارا ءتۇستى. ەكونوميكاسى كوتەرىلگەن اۋدان بۇكىلوداقتىق اۋىسپالى قىزىل تۋدى بىرنەشە مارتە يەلەندى. قۇسەكەڭنىڭ وسىنداي ىسكەرلىك قابىلەتىن, جۇرتتى ەڭبەككە جۇمىلدىرىپ, ءتارتىپ پەن جيناقىلىققا بەيىمدەگەن قاسيەتتەرىن جۇرتشىلىق بۇگىندە ىستىق سەزىممەن ەسكە الادى.
ارداگەر اعانىڭ ەل مەن جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ونىڭ ءورىسى بيىك رۋحاني تانىمىنان تۋىنداعانداي. ارعى-بەرگى اڭگىمە بارىسىندا مۇزبالاق اقىن مۇقاعاليمەن, ايگىلى سازگەرلەر نۇرعيسامەن, شامشىمەن بولعان كەزدەسۋلەرىن, جولداس-سىرلاس ساتتەرىن ەرەكشە سەزىممەن ايتىپ وتىراتىن.
جالپى, قۇسايىن بيجانوۆ نارىنقول, بالقاش, شەلەك اۋداندارىندا باسشىلىق قىزمەت اتقارعان كەزدەرىندە شارۋاشىلىق جەتەكشىلەرى ونىڭ ىسكەرلىگى مەن تاباندىلىعى ارقاسىندا بەدەلىنىڭ بيىك بولعانىن ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. بۇگىندە ەل ىشىندە سول تۇستاعى كەي مينيسترلەردىڭ وزدەرى قۇسەكەڭە كەلىپ سالەم بەرىپ, تاجىريبەسى مول اۋدان باسشىسىنان اقىل-كەڭەس سۇراعان ساتتەرىن تىلگە تيەك ەتەدى. ازاماتتىڭ ەڭبەگى باعالانىپ, لەنين, وكتيابر رەۆوليۋتسياسى, ەڭبەك قىزىل تۋ, حالىقتار دوستىعى, «قىزىل جۇلدىز», «وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالادى. ەكى مارتە جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى, ورتالىق كوميتەتتىڭ مۇشەسى بولعان. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن قۇسايىن بيجانوۆ ەسىمى اۋىل اتىنا, ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن ءوزى قىزمەت اتقارعان بىرنەشە اۋىل كوشەلەرىنە, مەكتەپكە بەرىلگەنى ول كىسىنىڭ ەڭبەگىنىڭ جەمىسىنە دەگەن قۇرمەت بولسا كەرەك.
كەزىندە قۇسايىن بيجانوۆپەن قىزمەتتەس بولعان قوعام قايراتكەرلەرى – زامانداس, قۇربى-دوستاردىڭ دا قاتارى سيرەگەن. ولاردىڭ ساناتىندا بايكەن ءاشىموۆ, اسانباي اسقاروۆ, ءارىپباي الىباەۆ, زامانبەك باتتالحانوۆ سىندى ازاماتتار بار. ولار كەزىندە قۇسەكەڭ تۋرالى ەستەلىكتەر جازىپ قالدىردى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى وسكەلەڭ ۇرپاققا ءتالىم بولارلىق شىعارمالار جازىپ, جاستار تاربيەسىنە نازار اۋدارىپ, وتانسۇيگىشتىك رۋحتا, جاس جەتكىنشەكتەرگە پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ ىسىنە كوڭىل ءبولىپ, ءتۇرلى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ ءجۇردى. ونىڭ قالامىنان شىققان شىعارمالارى: ء«ومىر ورنەگى» جانە «نۇرلى جول» اتتى جيناقتاردا جارىق كوردى.
بيىل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى جەڭىسكە 75 جىل تولسا, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى, قوعام قايراتكەرى قۇسايىن بيجانوۆتىڭ تۋعانىنا ءجۇز جىل. سوناۋ جيىرماسىنشى جىلداردىڭ كۇزىندە دۇنيەگە كەلىپ, ودان بەرگى كەزەڭدەردىڭ نەبىر قيىن-قىستاۋىن باستان وتكەرگەن, ەلىنىڭ وركەندەپ وسۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوسقان, ءسوزى ءوتىمدى, ءىسى ءونىمدى بولعان قۇسايىن بيجانوۆ, مىنە, وسىنداي ەسىمى ەستە قالعان ازامات.
ساياسات بەيىسباي,
جۋرناليست