ادەتتە قوڭىر كۇزدىڭ سالقىنى كەشتەۋ سەزىلەتىن جەتىسۋ وڭىرىندە قازىر «شىبىنسىز جاز» ءوتىپ جاتقانداي. تابيعاتتىڭ وسى مامىراجاي شاعى قىر استىنداعى قىسقى ماۋسىمعا ازىرلىكتى تولىق اياقتاۋ ءۇشىن وتە قولايلى كەزەڭ بولىپ تۇر. ال وڭىردە وتىن-سۋ قامداۋ مەن جىلۋ جۇيەلەرىن جوندەپ, جاڭعىرتۋ جۇمىسى اياقتالۋدا. ياعني بيىلعى قىستىڭ سىزى الماتى وبلىسى تۇرعىندارىن ابىگەرگە سالمايدى دەگەن سەنىم بار.
دەرەك بويىنشا, ايماقتاعى جىلىتۋ قازاندىقتارى مەن جەكە ۇيلەر 379,5 مىڭ توننا كومىر تۇتىنادى. ونىڭ 142,4 مىڭ تونناسى بيۋدجەتتىك سالانىڭ قاجەتىن وتەۋگە جۇمسالسا, قالعان بولىگى جەكە جىلۋ وشاقتارىنىڭ ۇلەسىنە تيەتىن كورىنەدى. وبلىستاعى قىسقا قاجەتتى وتىنمەن قامتۋ وسى بيۋدجەتتىك سالا ءۇشىن كۇن تارتىبىندە تۇر. بۇگىنگە دەيىن مەملەكەت قارجىسى ەسەبىنەن ساتىپ الىنعان كومىر قورى 11,9 مىڭ تونناعا جەتىپ, بارلىق سۇرانىستىڭ 49 پايىزىن قۇراپتى. سونداي-اق مەكەمەلەردى جىلىتۋ ءۇشىن 25,7 ملن ليتر ديزەل وتىنى ساتىپ الىنعان ەكەن. جالپى, كەلىسىمشارتقا سايكەس جىلىتۋ ماۋسىمى باستالعانعا دەيىن قاجەتتى ونىممەن قامتۋ 80 پايىزعا جەتكىزىلمەك.
جالپى, الداعى جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق جۇمىسى جۇيەلى تۇردە جالعاسۋدا. وسى ماقساتقا بيۋدجەتتەن 15,9 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ونىڭ ىشىندە جىلۋمەن جابدىقتاۋ نىساندارىن جوندەۋ ءۇشىن 6 ملرد تەڭگە, كومىر, مازۋت, ديزەل وتىنىن ساتىپ الۋعا 9,4 ملرد تەڭگە, جىلۋ جۇيەلەرىن جوندەۋگە جانە قاجەتتى قۇرال-جابدىق ساتىپ الۋعا 538 ملن تەڭگە بولىنسە, كاسىپورىنداردىڭ ءوز قاراجاتتارى ەسەبىنەن 2,1 ملرد تەڭگە تاعى قاراستىرىلعان.
– وبلىستا جىلىتۋ ماۋسىمىنىڭ جۇمىسىن ۇزدىكسىز جۇرگىزۋ ءۇشىن 35 قازاندىققا كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ 91 پايىزى اياقتالدى. اتاپ ايتقاندا, 64,3 شاقىرىم جىلۋ ماگيسترالى, 13,4 مىڭ شاقىرىم ەلەكتر جەلىسى, 3 016 ترانسفورماتور ستانساسى مەن باسقا دا قۇرىلعى مەن جابدىقتاردى قىسقا دايىنداپ, قولدانىسقا بەرۋدەمىز. سونداي-اق بيۋدجەت سالاسى بويىنشا 2002 نىساننىڭ قىسقى ماۋسىمعا دايىندىعى پىسىقتالۋدا. ونىڭ ىشىندە 1 072 ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى, 592 دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەسى جانە 338 باسقا دا الەۋمەتتىك نىسان العاشقى كەزەكتە ىسكە قوسىلماقشى, – دەيدى وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باسشىسى باعلان تانەكەنوۆ.
وبلىستا ورتالىق قازاندىقتاردى كەڭەيتۋ جانە اعىمداعى جوندەۋ بويىنشا دا جۇمىس قىزىپ تۇر ەكەن. مىسالعا, بالپىق بي اۋىلىنداعى جىلۋ قازاندىعىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى اياسىندا 256,5 ملن تەڭگە بولىنسە, قارابۇلاق كەنتى, ۇشتوبە, سارقان قالالارىنىڭ جىلۋ جۇيەسىن جوندەۋگە «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسى بويىنشا 223,2 ملن تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. جالپى, ورتالىق قازاندىقتاردى كەڭەيتۋ جانە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىنا بارلىعى 479,7 ملن تەڭگە بولىنگەن. مۇنان بولەك, وبلىستىڭ ەسكەلدى اۋدانى مەن قاپشاعاي قالاسىنداعى 8,2 شاقىرىم بولاتىن جىلۋ جەلىسىن قايتا قۇرىلىمداۋ جانە سالۋ بويىنشا 4 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا, بۇعان 1,24 ملرد تەڭگە جۇمسالماق. بۇل قارجىنىڭ 1,06 ملرد تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, ال 176,4 ملن تەڭگەسى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن ءبولىنىپ وتىر.
ايماقتا ورتالىق جىلۋ قازاندىعىن گاز جۇيەسىنە كوشىرۋ ءالى دە جالعاسۋدا. بۇل باعىتتا وبلىستا 4 قازاندىققا قارجى بولىنگەن. ياعني ەسكەلدى اۋدانىنداعى 1 ورتالىق, تالدىقورعان قالاسىندا 2 ورتالىق جانە قاپشاعاي قالاسىنداعى 1 ورتالىققا كوگىلدىر وتىن تارتۋ ءۇشىن 3,3 ملرد تەڭگە ءبولىنىپتى. سونىمەن قاتار «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسى اياسىندا 3 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا.
جالپى, جاقىن ۋاقىتتا الماتى وبلىسىنداعى شاعىن قالالار مەن اۋدان ورتالىقتارىنداعى جىلۋ قازاندىقتارىن تابيعي گازعا قوسۋ جۇمىسىن تولىق اياقتاۋ مىندەتى تۇر. وعان مەملەكەت تاراپىنان قوماقتى قاراجات تا كەدەرگىسىز بولىنۋدە. الايدا كوگىلدىر وتىنعا قوسىلۋ جەكە تۇرعىن ءۇي يەلەرى ءۇشىن ارمانعا اينالىپ وتىر. ءبىز جەكە سەكتورداعى گاز تارتۋ جۇمىسىنىڭ قۇنى اۋىل ادامدارىنىڭ قالتاسىنا سالماق سالىپ وتىرعانىن بۇعان دەيىن دە جازعان بولاتىنبىز. ول ماقالامىزعا ىلە اۋدانى اۋماعىنداعى اۋىلداردىڭ جاعدايىن ارقاۋ ەتكەن ەدىك. وكىنشكە قاراي, وسى تەكتەس احۋال وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى كوكسۋ اۋدانىندا دا قالىپتاسىپ وتىر.
– تالدىقورعان ايماعىنا تابيعي گازدىڭ كەلگەنىنە ءبىز قاتتى قۋاندىق. ويتكەنى بۇل وڭىردە بۇرىن جەلى بولماعان. گاز ماگيسترالى ءبىزدىڭ كوكسۋ اۋدانىنىڭ اۋماعىنا ءبىرىنشى جەتتى. اۋىلداعى العاشقى ءۇيدىڭ گازعا قوسىلعانىنا دا ءبىراز ۋاقىت بولدى. بىراق بۇل يگىلىكتى ەلدىڭ ءبارى كورە الماي وتىر. سەبەبى, ۇيگە گاز كىرگىزۋ وتە قىمبات. قازىر مۇنىڭ قۇنى 350 مىڭ تەڭگەدەن باستالعانىمەن, تولىق قوسىلۋعا 600 مىڭ تەڭگەدەن استام قارجى كەتەدى. جۇرتقا 350 مىڭ تەڭگەنىڭ ءوزى كوپ اقشا. اۋدانداعى ورتاشا جالاقى 60 مىڭ تەڭگەنىڭ شاماسىندا عانا, – دەيدى بالپىق بي اۋلىنىڭ تۇرعىنى مارات امانگەلدى.
ايتپاقشى, بالپىق بي اۋىلى تالدىقورعانعا باراتىن تەمىر جولدىڭ بويىندا تۇر. ياعني تاسىمالدانعان كومىردى ءتۇسىرىپ, ساتۋمەن اينالىساتىن كومپانيالاردىڭ بىرنەشە قويماسى وسى جەردە ورنالاسقان. بىراق قازىر اۋىلدا كومىر جوقتىڭ قاسى. جالپى, بىلتىر وسى مەرزىمدە قىسقى وتىن ءۇشىن قاجەتتى كومىردىڭ نەگىزگى بولىگى كەلىپ, تۇرعىنداردىڭ قاجەتتى مولشەردەگى سۇرانىسى وتەلگەن ەكەن. ال بيىلعى جاعداي الاڭداتارلىقتاي.
– وتكەندە بىرنەشە ۆاگون كومىر كەلگەن. قىرعىن كەزەك بولىپ, پىشاق ۇستىنەن ءبولىسىپ اكەتتى. كومىردىڭ تونناسى 14 مىڭ تەڭگە بولدى. بۇعان تيەۋ مەن تاسىمالداۋعا كەتەتىن 10 مىڭ – 15 مىڭ تەڭگەنى تاعى قوسىڭىز. ۇلكەن ءۇيدى جىلىتۋعا كەمى 10 توننا كومىر كەرەك. ۇكىمەت تۇرعىنداردىڭ ءوز قارجىسىنا ساتىپ الاتىن كومىردىڭ تاپشىلىعىن بولدىرماسا ەكەن, – دەيدى تاعى اۋىل تۇرعىندارى.
الماتى وبلىسى