توقسان تاراۋلى تۇرمىس-تىرشىلىككە دەندەپ ەنگەن تسيفرلى تەحنيكا ۇلكەن-كىشىنى گادجەتكە تەلمىرتىپ قويعالى قاشان. بۇگىنگى ۇيامىز – ۇيالى تەلەفون بولدى. جۇمىسباستى دا, جۇمىسسىز دا كۇنى بويى سونىڭ ىشىندە. ويتكەنى تەلەفونسىز تىرشىلىك بىتپەيدى. سىرلاسىڭ دا, مۇڭداسىڭ دا, اقىلشى, كومەكشىڭ دە سول. ءبىر ءسات كوز جازىپ قالساڭ, ءاميانىن جوعالتقان جولاۋشىداي قالتا سيپاپ قارماناسىڭ دا قالاسىڭ.
كوزىلدىرىكتى ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى
ۇلكەندەردى ايتپاعاندا, كىشكەنتاي بالانىڭ ءوزى گادجەتكە بايلانىپ قالىپ جاتىر. ءتىپتى جىلاعان سابيىنە سمارتفون, پلانشەت بەرىپ ۋاتاتىن انالار بار. بالكىم, زامانىنا قاراي امالى وسى شىعار. الايدا ماماندار گادجەتكە ەرتە اۋەستەنگەن بالا كورۋ قابىلەتىنەن دە ەرتە ايىرىلاتىنىن ايتادى. مۇنى كۇندەلىكتى تۇرمىستا كورىپ تە ءجۇرمىز. بۇرىن كوزىلدىرىكتى كارىلىكتىڭ بەلگىسى دەپ بىلگەن قازاق, ەندى بەسىكتەن بەلى شىقپاعان بالاسىنا كوزىلدىرىك ساتىپ الىپ ءجۇر.
قازىر مەكتەپ قابىرعاسىن جاڭا اتتاعان بالالاردىڭ كەم دەگەندە 10-15%-ى كوزىلدىرىك تاعادى ەكەن. مىسالى, نۇرداۋلەت يمانباەۆ قوستانايداعى نازارباەۆ مەكتەبىنىڭ 11-سىنىبىندا وقيدى. ايتۋىنشا, بۇل مەكتەپتە ءاربىر ءتورتىنشى-بەسىنشى بالا كوزىلدىرىك تاعادى.
– ءبىزدىڭ سىنىپتا 18 وقۋشى بار, سونىڭ سەگىزى كوزىلدىرىك تاعادى. ءوزىم دە 3-سىنىپتان باستاپ كوزىلدىرىك تاعا باستادىم. كىشكەنتاي كەزىمنەن مونيتور الدىندا كوپ وتىردىم. قازىر پايدالى ينتەرنەت كىتاپتار كوپ, سولاردى وقيمىن, – دەدى داۋلەت.
بالالاردىڭ كورۋ قابىلەتىنىڭ ناشارلاپ كەتۋىنە باستى سەبەپ – كومپيۋتەر, سمارتفون, پلانشەت سياقتى كوز مايىن تاۋىساتىن ەلەكتروندى قۇرىلعىلار ەكەنىن دارىگەرلەر دە راستاپ وتىر.
– مەن وسىدان 33 جىل بۇرىن مەدينسيتۋتتى ءبىتىرىپ, جۇمىسقا جاڭا كەلگەندە 5-6 سىنىپقا دەيىنگى مەكتەپ بالالارىنىڭ ءبارىنىڭ دەرلىك كوزى ساۋ بولاتىن. ول كەزدە ءبىر سىنىپتا ءارى كەتسە 1-2 بالا كوزىلدىرىك تاعاتىن. قازىرگى مەكتەپتەردىڭ كوبىندە ءار سىنىپتا 10 شاقتى كوزىلدىرىكتى بالا وقيدى. تەحنولوگيادان قالۋعا بولمايدى, بىراق بالا گادجەتكە ۋاقىت بولەتىن قاتاڭ كۇن ءتارتىبى بولۋى كەرەك. گادجەتپەن جۇمىس كەزىندە جارتى ساعات سايىن ءۇزىلىس جاساپ, كوز جاتتىعۋلارىن جاساعان دۇرىس. قيمىل كەرەك. سودان كەيىن عانا قايتا وتىرۋ قاجەت, – دەيدى قوستانايداعى وبلىستىق وفتالمولوگيالىق اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى ساۋلە سەيىلوۆا.
بۇل اۋرۋحاناعا جىلىنا 2 مىڭ بالا قارالادى ەكەن. سونىڭ 1500-ءى الىستان ناشار كورەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قازىر مەكتەپكە باراتىن بالالاردىڭ 10%-ى الىستاعىنى كورمەيدى. كوز اۋرۋىنىڭ بۇل ءتۇرى نەعۇرلىم ەرتە باستالسا, بالاعا سوعۇرلىم قيىنعا تۇسەتىن كورىنەدى. ويتكەنى مەكتەپ تاپسىرمانى ءۇيىپ-توگىپ بەرەدى. بالا ءۇي جۇمىسىن ورىنداۋ ءۇشىن تاعى گادجەتكە ۇڭىلەدى. وسىلايشا, كورۋ قابىلەتى تومەندەي بەرەدى. قازىر 7, 8, 9-شى سىنىپتاردا وقيتىن بالالاردىڭ تەڭ جارتىسى الىستان كورمەيدى ەكەن. بۇل بالانىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن عانا تومەندەتىپ قويمايدى, سونىمەن بىرگە ونىڭ بولاشاعىنا دا كەرى اسەر ەتەدى. الىستان كورۋ قابىلەتىنىڭ تومەندىگىنەن كوپ بالالار وزىنە ۇناعان ماماندىقتى يگەرۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلىپ وتىر.
– سوندىقتان اتا-انالار بالالاردىڭ گادجەتكە بولىنەتىن ۋاقىتىن ەرتە كەزدەن-اق نەعۇرلىم شەكتەپ, باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرعانى دۇرىس. ەگەر بالا كومپيۋتەر مەن سمارتفونعا بايلانىپ قالسا, الىستان كورۋ قابىلەتى جويىلىپ بارا جاتىر دەگەن ءسوز. ءاربىر اتا-انا بالانىڭ تازا اۋادا بەلسەندى دەمالىسىنا كوپ كوڭىل ءبولۋى كەرەك. كوز بۇلشىق ەتتەرى دە ادامنىڭ باسقا دا دەنە بۇلشىق ەتى سياقتى قوزعالىستى قاجەت ەتىپ تۇرادى. ءبىز ۇيكۇشىك بالالارعا ءتۇرلى كەشەندى جاتتىعۋلار جاساتقىزامىز. باستىلارىنا عانا توقتالا كەتەيىن, كوزدى جوعارى-تومەن, وڭعا-سولعا قوزعالتۋ كەرەك. ساعات تىلىمەن جانە كەرىسىنشە اينالدىرۋ. ءار جاتتىعۋدى 10-15 رەت قايتالاۋ قاجەت. كوزدى جۇمىپ, قاباقتىڭ استىنا ماسساج جاساۋ. ساعات تىلىمەن جانە كەرىسىنشە. سوسىن تەرەزەگە نوقات سالىپ, بالا ءبىرىنشى نوقاتقا, سودان كەيىن الىسقا كوز تىگىپ جاتتىعادى. بۇل كوز بۇلشىق ەتتەرىن دامىتادى. بالالاردىڭ تەننيس, بادمينتون, ۆولەيبول, باسكەتبولمەن اينالىسقانى كوزگە پايدالى. ويتكەنى دوپ بىردە الىس كەتسە, بىردە جاقىندايدى دا, بالانىڭ كوز بۇلشىق ەتتەرى بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق بالالارعا سۋدا ءجۇزۋ اسا پايدالى, گيدروماسساج. كوز بۇلشىق ەتتەرىنىڭ دۇرىس دامۋىنا تازا اۋاداعى بەلسەندى دەمالىستىڭ ورنى ەرەكشە. ۇيدە وتىرعان بالا گادجەتكە جولاماعاننىڭ وزىندە ءتورت قابىرعادان باسقا ەشتەڭەنى كورمەيدى. دەمەك كوز بۇلشىق ەتتەرى جۇمىس ىستەمەيدى دەگەن ءسوز. ال دالادا مۇلدە باسقاشا, كوكجيەككە, دالاعا, تاۋعا, ۇشقان قۇسقا قاراۋ. بۇرىن بالانىڭ كورۋ قابىلەتىن دامىتۋ ءۇشىن دەنە جاتتىعۋى قاجەت ەكەنى ەسكەرىلمەي كەلگەن, قازىرگى مەديتسينادا بۇل كوز بۇلشىق ەتتەرىن دامىتۋدىڭ ەڭ بەلسەندى جولدارىنىڭ ءبىرى, – دەدى باس دارىگەر.
وكىنىش
بىردە الماتىدان كۋرستاس دوسىم قوڭىراۋ شالدى. 14-16 جاستاعى ەكى قىزى بار ەدى, ەكەۋىنىڭ دە تەلەفونىن ۇيدە قالدىرتىپ, ءبىر ايعا قالا سىرتىنداعى تۋىسىنىڭ ۇيىنە جىبەرىپتى. ولار 4-5 جاسىنان باستاپ ۇيالى تەلەفون ۇستاي باستاپتى. سول كەزدەن باستاپ سمارتفون, ايپادتان باس الماعان. وسىلايشا, ەكى قىزدىڭ دا كورۋ قابىلەتى تومەندەي باستايدى. بۇل ساباق بارىسىنا اسەر ەتەدى. ۇلكەن قىزى: «مەن تاقتاداعى جازۋدى كورمەيمىن», دەگەندى ءجيى ايتا باستايدى. سودان اتا-اناسى مۇعالىمگە ايتىپ ءجۇرىپ قىزدارىن الدىڭعى پارتاعا وتىرعىزادى. الايدا ول دا كومەكتەسپەيدى.
– سودان دارىگەرگە تەكسەرتىپ ەدىك, ۇلكەن قىزىمىزدىڭ كورۋ قابىلەتى ناشارلاپ كەتكەن ەكەن, «–2»-گە جەتىپتى. كوزىلدىرىك اپەردىك. ءسويتىپ مەكتەپتە كوزىلدىرىكپەن جۇرەتىن بولدى. كوزىلدىرىك تاعاتىن وقۋشىلاردىڭ كوبەيە باستاعانىن سوندا بايقادىم. وقۋشىلار الدىڭعى ورىنعا وتىرۋعا تالاسادى ەكەن. ويتكەنى تاقتاداعى جازۋدى انىق كورە المايدى. تاقتاعا كوز جەتپەگەننەن كەيىن وقۋ ۇلگەرىمى دە تومەندەيدى. ياعني ءبىزدىڭ جاس ۇرپاقتىڭ كورۋ قابىلەتى تومەندەپ كەلە جاتىر. گادجەتتىڭ كەسىرىنەن ەكىنشى قىزىم دا دۇرىس كورمەيتىن بولدى. ودان سوڭ سمارتفوندى قولعا بەرمەۋگە تىرىستىق. بىراق قازىرگى كەزدە سمارتفوندى پايدالانباسا, ساباق وقي المايتىن دارەجەگە جەتتى. دارىگەر: «اياعىنان ايىرىلعان ادامنىڭ اياعى قايتا ءوسىپ شىقپايدى. كوزدىڭ كورۋ قابىلەتى دە سونداي, قايتىپ ورنىنا كەلمەيدى», دەپ, ءتىپتى قاتتى ايتتى, – دەدى دوسىم.
اڭگىمە قازىرگى قاشىقتان وقۋعا دەيىنگى جاعداي تۋرالى بولىپ وتىر. بىرتە-بىرتە دوسىمنىڭ ۇلكەن قىزىنىڭ كورۋ قابىلەتى «-3»-كە ءتۇسىپ, ەكىنشىسىنىكى «-1» بولادى. ءبىر جىلدان كەيىن قايتا تەكسەرتسە, ۇلكەنى «–5», كىشىسى «–3»-كە جەتىپتى. ودان كوزىلدىرىك كومەكتەسپەيتىن بولعان سوڭ جاقىندا وفتالمالوگيا ينستيتۋتىنا بارىپ تاعى دا تەكسەرتەدى. سويتسە, ۇلكەنىنىكى «–7», كىشىسىنىكى «–3» جارىم بولعان.
– وسىلايشا قىزدارىمنىڭ كورۋ مۇمكىندىگى كەمىپ بارادى. وسىنىڭ ءبارى گادجەتتىڭ كەسىرى مە, الدە باسقا دا سەبەپتەرى بار ما, ول جاعىنا كوز جەتكىزە المادىم. بىراق قىزدارىما كىشكەنتاي كەزىنەن سمارتفون اپەرگەنىمە وكىنەمىن. پايداسى, گادجەت ءتىلىن تەرەڭ مەڭگەرىپ, ءوز قاتارىنىڭ الدى بولدى. ءبىز ەكى قىزىمىزدىڭ كوزىن قۇتقارۋ ءۇشىن كوپتەگەن ىزدەنىسكە باردىق. الەۋمەتتىك جەلىدەن رەسەيلىك پروفەسسور جدانوۆ دەگەن كىسىنىڭ ءدارىسىن تىڭدادىق. باعاسى دا ۋداي ەكەن – 80 مىڭ تەڭگە. ءبىر اپتالىق ساباق. كۇنىنە 1-2 ساعات ساباق وتەدى. بىلايشا ايتقاندا, كوز جاتتىعۋلارى بويىنشا كەڭەس بەرەدى. ەكى قىزىم ءبىر جىلداي پروفەسسور ايتقان جاتتىعۋلاردى جاساپ ءجۇردى. بىراق ودان پايدا كورمەدىك. بۇل جەردە پروفەسسوردى ءبىلىمسىز, وتىرىكشى دەۋدەن اۋلاقپىن, بىراق بىزگە پايداسى تيمەدى. ول كىسى ايتقان دەنە جاتتىعۋلارى مەن كوز جاتتىعۋلارىنىڭ ءبارىن جاسادىق, بىراق ناتيجە جوق, – دەدى وكىنىشتەن كۇيىنگەن اكە.
بۇل ءبىر وتباسىنىڭ عانا باسىنداعى ماسەلە ەمەس. سوندىقتان بالانىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتۋ ماسەلەسىن ەل بولىپ قايتا قاراپ, وسى ماقساتقا باعىتتالعان كەشەندى مەملەكەتتىك باعدارلاما جاسالسا يگى.
مۇنىڭ سىرتىندا, قازىرگى بالالاردىڭ ىشىندە ءتۋابىتتى گلاۋكوما مەن كاتاراكتا ءجيى كەزدەسەدى. بۇل كەمتارلىققا اپاراتىن دەرت, دەر كەزىندە ەمدەلمەسە, بالا سۋ قاراڭعى بولىپ قالۋى مۇمكىن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي اۋرۋ ادەتتە قانمەن كەلەدى ەكەن.
– ءبىز مۇنداي بالالاردى ءبىر جاسقا دەيىن انىقتاپ, وتا جاسايمىز. قازىرگى تەحنولوگيا بۇعان تولىق مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. وتادان كەيىن بالانىڭ كوز قىسىمى قالپىنا كەلىپ, كورۋ قابىلەتى ساقتالادى. ءتۋابىتتى كاتاراكتىگە دە وتا جاسالادى. كوزگە جاساندى حرۋستال قويىلادى. بۇل بالالار دا ءارى قاراي قالىپتى دامىپ, ومىرگە بەيىمدەلەدى. وكىنىشكە قاراي, ءتۋابىتتى كوز اۋرۋى بار بالالاردىڭ ءبىرازى كەيىننەن مۇگەدەكتەر ساناتىنا قوسىلىپ جاتادى, – دەيدى ساۋلە سەيىلوۆا.
دارىگەردىڭ سوزىنشە, قازىر شالا تۋعان بالالاردىڭ رەتينوپاتياسى كەڭ تاراعان. بۇل دەرت كوبىنە 26, 28, 30 اپتا ىشىندە دۇنيەگە كەلگەن شالا تۋعان بالالاردا ءجيى كەزدەسەدى. ولاردىڭ كوز تورى جەتىلمەي تۋادى. مۇنىڭ ارتى سۋقاراڭعىلىققا اكەپ سوعۋى مۇمكىن. كوز اۋرۋىنىڭ بۇل تۇرىنە دە وتا جاساۋعا بولادى ەكەن. بىراق, قوستانايداعى پەريناتالدىق ورتالىقتا مۇنداي وتا جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن لازەرلى قۇرىلعى جوق بولىپ شىقتى. سوندىقتان مۇمكىندىگى بار اتا-انالار بالالارىنا نۇر-سۇلتان قالاسىنا اپارىپ وتا جاساتادى ەكەن. ال مۇمكىندىگى جوق بالالاردىڭ سوقىرلار ساناتىن تولىقتىرۋدان باسقا امالى جوق. الايدا قازىر بۇكىل رەسپۋبليكا كولەمىندە رەتينوپاتياعا قارسى كۇرەس كۇشەيتىلگەن. سابيلەردىڭ سۋقاراڭعىلىعى ماسەلەسى مەملەكەتتى دە الاڭداتىپ وتىر. وڭىرلەردە رەتينوپاتياعا قارسى مەملەكەتتىك جول كارتاسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. وسى باعدارلاما اياسىندا بيىل قوستانايداعى پەريناتالدىق ورتالىققا اسا قىمبات لازەرلى قوندىرعى ورناتۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل زاماناۋي ەمدەۋ قوندىرعىسى ورناتىلسا, شالا تۋعان بالالاردىڭ سوقىرلىعى دا ەداۋىر ازايماق.
قوستاناي وبلىسى