مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ تۋرالى ماسەلە ەلەڭ ەتكىزەرلىك جاڭالىق بولدى. بۇلاي بولۋىنىڭ نەگىزى دە بار سياقتى, سەبەبى سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ بەسىگى, حالقىمىزدىڭ جارتىسىنا جۋىعى تىرشىلىك ەتىپ جاتقان, جەلدىڭ وتىندە, ەلدىڭ شەتىندە دەگەندەي ورتادا ەل باسقارۋ وڭاي شارۋا ەمەس.
الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە دەموكراتيانىڭ باستى قاعيدالارىنىڭ ءبىرى باسشىلاردى سايلاۋ جۇيەسى ەرتەدەن قالىپتاسقان. دەمەك, ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا اكىمدەر سايلاۋىنىڭ ەرەكشەلىگىنە كەلسەك, جەرگىلىكتى بيلىك باسشىلارى جوعارعى جاققا الاڭداۋشىلىقتان ارىلا, حالىق الدىندا جاۋاپكەرشىكتى تەرەڭ سەزىنە, قىزمەتتەرىن ەركىن اتقارۋعا مۇمكىندىك الار ەدى. سونداي-اق اۋدان اكىمى قىزمەتىندە بولعانىمدا, كەيبىر اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ء«بىزدى حالىق سايلادى, سوندىقتان دا حالىق مۇدەسى قاتتى تولعاندىرادى» دەپ, ءماسليحات سەسسيالارىندا قيسىنسىز ماسەلەلەردى كوتەرگەندە, بۇدان دا اۋدان اكىمىنىڭ دە سايلانعانى جاقسى عوي دەپ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋ جونىندە ارنايى ۇسىنىسپەن شىعىپ, ارىپتەستەرىمنىڭ رەنىشتەرىنە دە قالعان كەزدەر بولدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەرتەدەن اتا-بابالارىمىز بولىس, اعا سۇلتان تاڭداعاندا باس يگەن سايلاۋ ءىس-شاراسىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا بۇگىندە دە ەشكىم كۇمان كەلتىرمەسە كەرەك.
دەگەنمەن بۇل ورايدا سايلاۋالدى كوپتەگەن جايت ەسكەرىلۋى قاجەت سياقتى. مىسالى, بۇرىن دا ەلىمىزدە اۋدان, اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى وتكىزىلدى, ولاردى اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى سايلادى. ال دەپۋتاتتاردى حالىق سايلاعان جوق پا؟ وسى ءىس-شارانىڭ تاجىريبەلىك بولسا دا ناتيجەسى سارالانعان جوق, مەنىڭشە بالەندەي وڭ وزگەرىستەر بولماعان ءتارىزدى. سوندىقتان سايلانعان اكىم اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن قانداي جاعىمەن ءتيىمدى قىزمەت كورسەتە الادى دەگەن سۇراقتىڭ ماڭايىندا وي جۇگىرتكەن ارتىق ەمەس. ەرتەرەكتە ەلىمىزدە تۇڭعىش وتكىزىلگەن (اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ نەگىزگى تىرەگى بولعان) سوۆحوز ديرەكتورى سايلاۋىنىڭ بىرىندە وبلىس باسشىلارىنىڭ ۇسىنىسىمەن ۇمىتكەر بولىپ, ءبىراز جاعدايدى بايقاعانداي بولدىم. شىنىن ايتقاندا, بۇل ءىس-شارانىڭ قورىتىندىسىندا باسشىلارى سايلانعان كەيبىر شارۋاشىلىقتاردىڭ مال-م ۇلىكتەرى قولدى بولىپ, جەكەشەلەندىرۋ باستالعانشا تاراپ تا كەتكەن جاعدايلار بولدى. دەمەك, ءبىرىنشى كەزەكتە سايلانعان اۋىل اكىمدەرى مەن اۋداندىق اكىمشىلىك قىزمەتتىك قارىم-قاتىناستارى قانداي دەڭگەيدە بولاتىنىن ايقىنداۋ قاجەت. جاسىراتىنى جوق, كەڭەس ءداۋىرىنىڭ 70 جىلىندا قالىپتاسقان مەنتاليتەت بويىنشا, تاۋەلدى, باعىنىشتى بولماساق ايتقاندى ورىنداي قويمايمىز عوي. وسى جاعدايلاردى ەسكەرە, اۋىل اكىمدەرىنە ۇمىتكەرلەردى ەكىدەن كەم ەمەس ساندا اۋدان اكىمى ۇسىناتىن بولسا, سايلاۋ (تاڭداۋ) قۇزىرەتى حالىقتا قالادى. سونداي-اق اۋىل اكىمى مەن اۋدان, وبلىس اكىمدەرى اراسىنداعى ايىرماشىلىق, باسقارىپ وتىرعان اۋماق حالقىنىڭ سانى مەن جەر كولەمىندە عانا, ياعني بۇرىنعى ءار دەڭگەيدەگى اتقارۋشى ورگاندار ءبىرىنشى باسشىلارى ەل پرەزيدەنتىنىڭ وڭىرلەردەگى وكىلەتتى وكىلدەرى دەپ ەسەپتەلەتىن جۇيەنى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ دە ورىندى سياقتى. سەبەبى قانداي دا بولماسىن اكىمشىلىك-ايماقتىق قۇرىلىمدارعا باسشىلىق جاساۋ, بۇرىننان دالەلدەنگەن ساۋاتتىلىق, بەدەلدىلىك, پاتريوتتىق قاسيەتتەردى قاجەت ەتەدى. دانا بابامىز ءال-فارابي: «اكىمدەر جانى دا, ءتانى دە تازا, وقىعانى كوپ, عىلىم-بىلىممەن اينالىساتىن, زاماننىڭ زيالى وكىلى بولۋ كەرەك», دەپ جاي ايتپاسا كەرەك. سوندىقتان دا اۋىل اكىمدەرى سايلاۋى ۇمىتكەرلەرىنە قويىلاتىن تالاپ: جوعارى ءبىلىمدى, كاسىبي ماماندىعى سايلانباق ءوڭىر وندىرىسىنە ساي كەلەتىن, تاجىريبەلى بولۋى كەرەك. مۇمكىن مۇنداي ۇمىتكەرلەر اۋىلدىق جەرلەردەن تابىلا بەرمەيدى دەگەن ءۋاج ايتىلۋى مۇمكىن, وندا ارنايى دايىنداۋ كەرەك نەمەسە باسقا وڭىرلەردەن دە تارتۋعا بولادى. بۇل ماسەلەگە «اۋىل عوي» دەپ ءجۇردىم-باردىم قاراۋعا بولمايدى.
كەلەسى ءبىر كۇردەلى ماسەلە, سايلانعان اۋىل اكىمى مىندەتتى قىزمەتتەرىن اتقارا الماسا, كەلەڭسىز ءىس-ارەكەتتەرىمەن ەرەكشەلەنسە, (قىلمىستىق ىستەن باسقا) ونىڭ قىزمەتتەن بوساتىلۋ پروتسەدۋراسى قالاي بولماق. مۇندايدا حالىق سايلادى, حالىق قانا بوساتادى دەگەن ءتارتىپ تە بار. مىسالى, ءتيىستى تەتىكتەردىڭ ويلاستىرىلماعانىنان رەسەيدە حالىق سايلاعان ۆلاديۆوستوك قالاسىنىڭ مەرىن قىزمەتىنەن بوساتۋ ءۇشىن ەل پرەزيدەنتى ارالاسقاننىڭ وزىندە ءبىر جىل قاجەت بولعان ەكەن. سونداي-اق وسىنداي جايتتاردىڭ ەسكەرىلمەۋىنەن ەلىمىزدە كوپ مەرزىمگە جالعا بەرىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ پايدالانىلماۋىنا بايلانىستى ۇكىمەت تاراپىنان اتقارىلعان ءىس-شارالارعا قاراماي, بۇل ماسەلە بۇگىنگە دەيىن ءتيىستى شەشىمىن تاپپاي كەلەدى.
مەنىڭ ويىمشا, سايلانعان اۋىل اكىمدەرىن مەرزىمىنەن بۇرىن قىزمەتىنەن بوساتۋ, اۋدان اكىمىنىڭ ۇسىنىسى نەگىزىندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ جاسىرىن داۋىس بەرۋ قورىتىندىسىنا ساي اتقارىلسا. كەلەسى ماسەلە, سوڭعى كەزدە تومەنگى مەملەكەتتىك اتقارۋشى بيلىك ساتىلارىنان (اۋىل, اۋدان) اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن ماڭىزدى, جەرگىلىكتى جەرلەر قۇزىرىندا بولۋعا ءتيىستى اۋداندىق ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىن وبلىس, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيلەرگە باعىنىشتى ەتۋ ءىس-شارالارى جۇرگىزىلىپ جاتقانعا ۇقسايدى. سوندا اۋىل شارۋاشىلىعى اۋداندارىندا نەگىزگى سانالاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى جەكەمەنشىك قۇرىلىمدارىنىڭ ەنشىسىندە بولسا, اۋىل كوممۋنالدىق سالاسى بالەندەي ءىس-شارالاردى قاجەت ەتپەيدى دەسەك, كەلەشەكتە اۋدان, اۋىل اكىمدەرى حالىق الدىندا قانداي قىزمەتىمەن ەرەكشەلەنە الادى؟ سوندىقتان دا سايلاۋ الدىندا وبلىس, اۋدان, اۋىل اكىمدىكتەرى وكىلەتتىكتەرىنىڭ اراجىگىن اجىراتىپ, ناقتىلاۋ دا كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. سونىمەن قاتار بۇل ءىس-شارادا كوپتەن جولى بولماي جۇرگەن «جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ», «جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارى تۋرالى» زاڭداردىڭ دا ۋاقتىلى قابىلدانۋى ماڭىزدى.
دەگەنمەن دە, سەڭ ورنىنان قوزعالدى, ياعني بۇل ماڭىزدى ءىس-شاراعا قوعام بولىپ قولداۋ كورسەتەيىك.
كاكىمجان سارحانوۆ,
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى